ابلیس از جن بود یا فرشته ؟

آیات و روایات دلالت دارند بر اینکه در میان شیاطین جنی ، شخص ممتازی وجود داشت که در شیطنت و بدکرداری مقام عالی داشته و او ابلیس و از طایفه جن بود نه فرشتگان ! ولی در ابتدا به خاطر بندگی و اطاعت و قرب به پروردگار ، در صف فرشتگان جای گرفت و حتی به گفته بعضی از تفاسیر ، شاید معلم آنان بوده ! اما به خاطر غرور و کبر آنچنان سقوط کرد و در امر سجده نکردن به آدم چنان مخالفت کرد که همه سرمایه معنوی خود را از دست داده و منفورترین موجود درگاه خداوند متعال شد . او اولین فردی از طایفه جن بود که از امر خدای متعال سرباز زد و به همین خاطر اطلاق شیطان بزرگ بر او جاری شد و شیاطین دیگر که فرزندان آدم را اغوا می کنند همه پیرو او بوده و طغیانگر و عاصی هستند .

ابلیس از طریق « ولاء » و تحت الحمایه بودن در معیت فرشتگان بود ولی از سنخ آنها به شمار نمی رفت . به این دلیل که خداوند قبل از آدم آفریدگانی خلق فرمود و ابلیس در میان آنها به سر می برد و در زمین حکومت می کرد . این آفریدگان به تمرد و فساد روی آورده و به قتل و خون ریزی پرداختند ، خداوند متعال ملائکه را مأمور قتل و کشتار آنان ساخت . ملائکه ابلیس را اسیر کرده و او را با خود به آسمان بردند . در برخی روایات آمده است ابلیس در حالیکه خردسال بود به اسارت ملائکه درآمد و در معیت آنها سرگرم عبادت بود ، لذا خطاب به فرمان سجده آدم ، او را  نیز دربرگرفت (البته نه آن روز که از ملائکه به شمار می رفت) .

کسانی که ابلیس را از جن می دانند ، اینگونه استدلال کرده اند : در نظر اول چنین به نظر میرسد که ابلیس از فرشتگان باشد زیرا خداوند متعال او را از ملائکه استثناء کرده و می فرماید : « به یاد آرید زمانی را که به فرشتگان گفتیم برای آدم سجده کنید آنها همگی سجده کردند جز ابلیس که از جن بود و از فرمان پروردگارش سرپیچی کرد . » استثناء ابلیس از جمع ملائکه این تصور را به وجود می آورد که ابلیس از فرشتگان بوده و با توجه به عصیان و سرکشی او ، این اشکال به نظر می رسد که چگونه از فرشته ای ممکن است گناه کبیره سربزند ؟ بخصوص اینکه در خطبه 129 قاصعه نهج البلاغه آمده است که : « هرگز ممکن نیست خداوند متعال انسانی را به بهشت بفرستد در برابر کاری که به خاطر آن فرشته ای را از بهشت رانده (اشاره به غرور ابلیس است) .»

آیات قرآن پاسخ این مشکل را ارائه داده است :

1) آنجا که می فرماید : « کَانَ مِنَ الجِنّ » ، « ابلیس از طایفه جن بود » . از آن گذشته آیات ذیل برای ابلیس ذریه و فرزندانی قائل شده است : « آیا او و فرزندانش را به جای من ، اولیای خود انتخاب می کنید در حالیکه آنها دشمن شما هستند » :

الف) ابلیس دارای اولاد و ذریه است در حالیکه فرشتگان فرزند ندارند ، چون فرزند از نر و ماده بوجود می آید و فرشتگان مؤنث و مذکر ندارند . زیرا خداوند در سوره زخرف آیه 19 می فرماید : « و فرشتگان را که بندگان خدای رحمانند زن پنداشتند ، مگر موقع خلقتشان حضور داشتند ؟! » ولی از آنجا که ابلیس در صف ملائکه قرار گرفته و پرستش خدا کرده بود به مقام فرشتگان مقرب خدا تکیه زده و مشمول خطاب آنها در مسأله سجده بر آدم شد .

ب ) فرشتگان معصوم هستند در حالیکه ابلیس چنین نیست لذا لازم است که از جنس فرشتگان نباشد .

ج ) ابلیس از آتش آفریده شده و خداوند از زبان او حکایت می کند که « مرا از آتش آفریدی » اما فرشتگان از نور آفریده شده اند چنانکه زهری از عوره از رسول خدا (ص) روایت نموده که فرشتگان از نور آفریده شده اند . با توجه به مبدأ خلقت ابلیس و ملائکه ، از دیدگاه قرآن و سنت می توان گفت میان آنها امتیاز و جدایی ماهوی وجود دارد .

د ) فرشتگان رسولان الهی هستند « فرشتگان را فرستادگان قرار داد » و رسولان الهی معصوم از خطا هستند و چون ابلیس چنین نمود ، پس از فرشتگان نیست .

ه ) ابلیس از جن بود چون خداوند می فرماید : « همه فرشتگان سجده کردند مگر ابلیس که از جن بود . »

و ) به اخبار اهل بیت (ع) جمیل بن دراج گفت از حضرت امام صادق (ع) پرسیدم که آیا ابلیس از ملائکه بوده است و در کارهای آسمان ریاستی داشت ؟ حضرت فرمود : ابلیس از ملائکه نبوده است و در کارهای آسمانی دخالتی نداشت و ملائکه خیال کرده بودند که ابلیس از جمله آنهاست و در روایات دیگر نیز آمده است که ابلیس از جنس ملائکه نبوده است .

2) رأی دوم این است که ابلیس از فرشتگان بود . ابن عباس و ابن قتاده و جماعتی از متکلمین و کثیری از فقهاء و شیخ طوسی بر این عقیده اند . منظور آنهایی که ابلیس را از ملائکه می دانند این است که ابلیس از چشمها پنهان است . آنها معتقدند که خطاب به سجود متوجه فرشتگان بود نه جنیان ، چنانکه در آیه 34 سوره بقره و امثال آن از آیات دیگر نشان می دهند که ابلیس از فرشتگان بود و چون خداوند متعال را عصیان کرد ، خداوند بر او خشم گرفت و تو را لعنت کرد و از آن پس تبدیل به شیطان شد . بغوی می گوید : این نظر صحیح تر است زیرا خطاب سجود متوجه ملائکه بود و او با ملائکه همراه بوده و جمعی دیگر گفته اند که ابلیس از ملائکه بود که زیورهای اهل بهشت را درست می کرد .

از بررسی روایات متعدد استنباط می شود که ابلیس دارای سنخیت با فرشتگان و حتی مقامی برتر از سائر ملائکه داشته  است .  می گویند : ابلیس قبل از گناه و تمرد از سنخ ملائکه و ساکنین زمین بود و از لحاظ علم و اجتهاد بر همه فرشتگان فزونی داشت و همین احساس فریب و برتری موجب استکبار او گردید . علاوه بر این گفته اند : ابلیس از قبیله ای که به « جن » نامبردار بودند محسوب می شد و بر ملائکه آسمان دنیا ریاست داشت و به عنوان با شرافت ترین فرشتگان و دارای بزرگترین قبیله در میان قبایل فرشتگان به شمار می رفت ، چنانکه مقامی به عنوان « خازن جنت » را به عهده داشت و از سلطه و اقتدار بر آسمان دنیا و زمین برخوردار بود و نیازهای مربوط به آنها را تدبیر و کارسازی می کرد و از صاحبان « اجنحه اربعه » بالهای چهارگانه به حساب می آمد . اما تمام این عقاید را امام صادق علیه السلام رد کرده و فرمودند : ابلیس اصلاً در کارهای آسمانی دخالت نداشته و هیچ کرامت و ارزشی برای او نبوده است .

آنهایی که معتقدند ابلیس از ملائکه بوده ، به دو درجه استدلال نموده اند :

1. گفته اند که خداوند در آیه « فَسَجَدُوا إلّا اِبلیسَ » ابلیس را از فرشتگان استثناء  نموده است و همین استثناء می فهماند که ابلیس از فرشتگان است زیرا استثناء ظهور در اتصال دارد نه انقطاع و انفصال . در پاسخ این نظر گفته اند که قرینه ای در این آیه وجود دارد که نشان می دهد استثناء منقطع است نه منفصل و ابلیس نمی تواند از جنس فرشتگان باشد چنانکه در آیه « کَانَ مِنَ الجِنّ » تصریح شده است که ابلیس از جن است .

2. اگر ابلیس از فرشتگان نبود وقتی خداوند متعال فرمود : « أسجُدُوا لِآدَم » شامل او نمی شد و اگر او مشمول این امر نمی گشت ، غیر ممکن بود که از فرمان سجده خودداری کند و سرکشی و عصیان نماید ، به این دلیل است که ابلیس از جنس ملائکه بود . از این رو پاسخ داده اند که ابلیس در این امر از باب غلبه داخل بود زیرا ابلیس با ملائکه همنشینی داشت و ظاهر امر شامل او نیز شده است . اما این دلیل نمی شود که او از جنس ملائکه باشد همانطور که منافقان در خطاب به « یَا أیُّهَا الّذینَ آمَنُوا » داخل اند با آنکه اینان در واقع ایمان ندارند .

به نظر رأی اول صحیح تر است زیرا آیه « کَانَ مِنَ الجِنّ » کاملاً صراحت دارد بر اینکه ابلیس از جن است .