کم خونی (آنمی)

كمبود آهن مهم ترين عامل كم هوشي كودكان

بر اساس تحقيقات انجام شده، ضريب هوشي كودك (IQ) از زمان حاملگي مادر تا سن ۲ يا حداكثر ۳ سالگي شكل مي گيرد و در اين ميان تغذيه صحيح مادر قبل از حاملگي و ادامه آن در طي باروري و نيز، تغذيه صحيح كودك تا ۲ سالگي در افزايش ضريب هوشي كودك مؤثر است.

    دكتر «جان ونسان» محقق و متخصص روانپزشكي در دانشكده علوم اجتماعي آريزونا، ضمن اعلام اين مطلب مي گويد: فقر آهن ۹ درجه، محروميت از شير مادر ۸ درجه و تولد با وزن كم ۵ درجه، از ضريب هوشي كودك را كاهش مي دهد كه علت همه اين موارد، تلفيقي است از چگونگي تغذيه مادر و كودك؛ مثلاً عدم توجه مادر به توصيه هاي غذايي در دوران بارداري منجر به تولد نوزاد با وزن كم خواهد شد.

تأثیر كمبود آهن بر حافظه انسان        

كمبود «آهن» و «روی» در بدن انسان به ویژه در زنان و در دوران نوجوانی سبب كم حافظگی و كاهش میزان منطقی بودن آنان می شود. زنانی كه دارای كمبود آهن و روی بوده اند، با مصرف یك قرص ۲۰میلی گرمی آهن و یا روی در روز، توانسته اند در آزمون هوش ۲۰ درصد بیشتر از زنانی كه كمبود آهن و روی داشته اند، امتیاز به دست آورند. نوع و روش تغذیه ای اثر مستقیمی در قوه حافظه و منطق انسان داراست.

 علائم کمبود آهن در بدن چه هستند؟

آهن قسمتی از هموگلوبین است. هموگلوبین مولکول پروتئین در سلول‌های قرمز خون است که به اکسیژن متصل شده و آن را به تمام نقاط بدن حمل می‌کند. زمانی که رژیم غذائی حاوی میزان کمی آهن باشد، بدن قادر به تولید هموگلوبین نخواهد بود و در نتیجه سلول‌های بدن دچار کمبود اکسیژن می‌شوند. این اختلال آنمی نام دارد و علائم آن بی‌قراری، خستگی، ضعف در تمرکز، نازک شدن ناخن‌ها و افزایش عفونت است.

منابع غنی آهن در گوشت، تخم‌مرغ، سبزیجات سبز پررنگ و حبوبات هستند. لازم به تذکر است که جذب آهن با مصرف ویتامین C در بدن افزایش پیدا می‌کند.

علل كمبود آهن گذشته از تأثیر رژیم غذایی     

▪ دفع مزمن خون از بدن به علت وجود اولسرها، بواسیر و یا دیگر امراض.

▪ جذب ضعیف آهن به خاطر كاهش ترشح اسید معده.

▪ استفاده از داروهای ضد اسید كه می‏تواند باعث كاهش جذب آهن شود.

▪ استفاده از داروهایی كه باعث دفع خون از بدن می‏شوند. مثل داروهای ضد انعقاد، آسپرین و داروهای ضد آرتروز.

▪ ورزش شدید و طولانی مدت می‏تواند باعث از بین رفتن مقداری از گلبولهای قرمز خون و در نتیجه كاهش آهن شود.

کم خوني فقر آهن

کمبود آهن و کم خوني ناشي از آن در سنين بلوغ کاهش سرعت رشد ضريب هوشي، قدرت يادگيري و کاهش ظرفيت کاري را به

دنبال دارد.

وزارت بهداشت در گزارشي تغييرات رفتاري مثل خستگي و بي تفاوتي،افزايشابتلا به بيماريها،افزايش غيبت از مدرسه، افزايش شيوع و شدت کم خوني فقر آهن در دوران بارداري و به دنبال آن افزايش مرگ و مير مادران و افزايش و تولد نوزادان کم وزن و نارس را از ديگر عوارض فقر آهن اعلام کرد. بنا به اين گزارش، مصرف قرص آهن و غني سازي مواد غذايي در پيشگيري از کمبود آهن و کم خوني ناشي از آن مؤثرست.

کمبود آهن و کم خوني فقر آهن چيست؟

اگر براي ساختن گلبول هاي قرمز خون ، آهن به مقدار کافي در دسترس نباشد، ابتدا فرد از ذخاير آهن بدن خود استفاده مي کند، سپس در صورت ادامه کمبود ذخاير آهن بدن کاهش مي يابد . اگر کمبود آهن ادامه پيدا کند ذخاير آهن بدن تخليه مي شود و کم خوني فقر آهن بروز مي کند. آهن اساسي ترين ماده اوليه براي ساختن گلبولهاي قرمز خون است. البته علاوه بر آهن موادمغذي ديگر هم مثل اسيد فوليک، ويتامين B6 ، ويتامين B12، ويتامين C، و پر.تئين براي خونسازي لازم است که بايد از طريق رژيم غذايي روزانه تامين شود.

کمبود آهن و کم خوني ناشي از آن در سنين مدرسه و دوران بلوغ

عوارض ناشي از کم خوني فقر آهن در کودکان سنين مدرسه و نوجوانان:

آهن کافي براي حفظ سلامت ، رشد مطلوب و فراهم ساختن زمينه مناسب براي يادگيري در دوران تحصيل ضروري است. اگرچه کمبود آهن مي تواند در تمام مراحل زندگي سبب کاهش قدرت ادراک و يادگيري گردد ولي اثرات نامطلوب کم خوني در دوران شيرخوارگي و در اوايل کودکي غير قابل جبران است.کم خوني فقر آهن در کودکان زير 2 سال و کودکان سنين مدرسه با تاخير رشد خفيف همراه است و درمان کم خوني موجب افزايش سرعت رشد در کودکان کم خونن ممکن است به علت نقش کلي آهن در واکنش هاي حياتي بدن ، رابطه آن با سيستم ايمني و يا تاخير آن بر اشتها باشد.

کم خوني فقر آهن در سنين مدرسه موجب کاهش قدرت يادگيري ميشود. ضريب هوشي اين کودکان 5 تا 10 امتياز کمتر از حد طبيعي بر آورد شده است. همچنين در اين کودکان ميزان ابتلا به بيماريهاي عفوني بيشتر است زيرا سيستم ايمني آنان قادر به مبارزه با عوامل بيماريزا نيست. کودکان و دانش آموزاني که دچار کم خوني فقر آهن هستند هميشه احساس خستگي و ضعف مي کنند. اين افراد اغلب از ورزش و فعاليتهاي بدني دوري ميکنند و يا در هنگام ورزش خيلي زود خسته مي شوند. در اين افراد تغييرات رفتاري به صورت بي حوصلگي و بي تفاوتي مشاهده مي شود. کم خوني فقر آهن به علت تاثير بر قدرت يادگيري و کاهش آن ، افت تحصيلي دانش آموزان را باعث مي شود.

علل ايجاد کم خوني فقر آهن در دوران مدرسه و بلوغ

در سنين مدرسه بدن به دليل رشد به آهن بيشتري نياز دارد و مصرف ناکافي منابع غذائي حاوي آهن در اين دوران منجر به کمبود آهن مي شود . در دوران بلوغ به دليل جهش رشد نياز دختران و پسران نوجوان به آهن بيشتر از دوران قبل است و در صورتي که از منابع غذائي حاوي آهن در برنامه غذائي روزانه مصرف نشود نوجوان به سرعت در معرض خطر کمبود آهن و کم خوني ناشي از آن قرار مي گيرد. در دوران بلوغ ، دختران علاوه بر جهش رشد و در نتيجه نياز بيشتر به آهن ، به علت عادت ماهيانه و از دست دادن خون نسبت به کم خوني فقر آهن بسيار حساس تر و آسيب پذيرتر هستند و به اين دليل کم خوني فقر آهن در در دختران نوجوان در مقايسه با پسران نوجوان شيوع بالاتري دارد.امروزه بخش چشمگيرى از جمعيت جهان دچار كمبود مواد معدنى و ويتامين هايى هستند كه آنها را مجموعاً ريزمغذى مى نامند.اين مواد در مقادير بسيار اندك نقش مهمى در بقاى تكامل جسمى و ذهنى، سلامت عمومى و به طور كلى كيفيت زندگى تمامى افراد ايفا مى كند.

آهن، ويتامين A و يد سه عضو خانواده ريزمغذى ها هستند كه به ويژه در چند دهه اخير بيش از ساير ريزمغذى ها توجه محافل علمى را به خود جلب كرده است.براساس اطلاعات موجود كمبود ويتامين A، يد و كم خونى ناشى از فقر آهن در تمامى دنيا از شيوع بسيار بالايى برخوردار است.

كم خونى ناشى از كمبود آهن يكى از مشكلات عمده بهداشت عمومى است تا جايى كه تاثير فراوانى بر روى تكامل جسمانى، رفتارى، روانى و بازده كارى افراد مى گذارد.كمبود آهن زمانى رخ مى دهد كه آهن جذب شده كمتر از حد نياز طبيعى بدن باشد و اين مسئله ممكن است ناشى از مصرف ناكافى آهن، افزايش نياز به آهن يا از دست دادن خون به طور مزمن باشد. كمبود آهن شايع ترين علت كم خونى است و مى تواند با كمبود فولات به ويژه در دوران باردارى همراه باشد.شيرخواران و كودكان در سنين قبل از مدرسه، نوجوانان و زنان در سن بارورى به ويژه زنان باردار آسيب پذيرترين افراد نسبت به وقوع كم خونى ناشى از كمبود آهن هستند. البته در جايى كه مصرف غذاى ناكافى يا آلودگى هاى انگلى شايع باشد، مردان نيز آسيب پذير هستند.

براساس گزارش سازمان بهداشت جهانى (WHO) كودكان كم سن و سال و زنان باردار به ترتيب 43 و 51 درصد تاثيرپذيرترين گروه هستند.شيوع كم خونى در ميان كودكان سنين مدرسه 37 درصد، زنان غيرباردار 35 درصد و مردان بالغ 18 درصد است.كم خونى عموماً با علائمى نظير رنگ پريدگى پوست، خستگى، تنگى نفس و بى اشتهايى همراه است.كم خونى در زنان و دختران به دليل خونريزى هاى دوران باردارى و ماهيانه، در كودكان نارس با وزن كم و سالمندان به علت مشكلات دندانى و گوارشى و عدم مصرف غذاهاى مناسب بيشتر از بقيه افراد جامعه ديده مى شود.كم خونى عوارضى نيز با خود به همراه مى آورد كه در زنان باردار و كودكان زير 9 سال بيشتر خود را بروز مى كند.

عوارض كم خونى ناشى از فقر آهن در بزرگسالان، كاهش فعاليت بدنى و خستگى زودرس و در زنان باردار ضعف و ناتوانى بدنى، افزايش خطر مرگ ومير به هنگام زايمان و افزايش خطر تولد نوزاد نارس و كم وزن و يا احتمال سقط جنين است.

كم خونى در كودكان منجر به اختلال در تكامل گفتارى و حركتى و كاهش ميزان يادگيرى و گاهاً افت تحصيلى مى شود.كم خونى همچنين ميزان مقاومت بدن در برابر عفونت ها را پايين مى آورد، به طورى كه ميزان ابتلا به بيمارى هاى عفونى در مبتلايان به كم خونى فقر آهن بيشتر از سايرين ديده مى شود.

استفاده از غذاى كافى و متنوع ساده ترين و مستقيم ترين روش براى رساندن آهن مورد نياز به بدن است.

کمبود آهن در زنان باردار و احتمال سقط جنين

کمبود آهن در زنان باردار احتمال سقط جنين را افزايش مي دهد به گفته متخصصان تغذيه كمبود اهن در زنان باردار باعث افزايش سقط جنين، افزايش خطر مرگ و مير مادران هنگام زايمان مي شود. دكتر سيدضياالدين مظهري متخصص تغذيه در گفتگو با باشگاه خبرنگاران در اين باره افزود: يكي از شايعترين انواع كم خوني ناشي از فقرآهن است اگر براي ساخت گلبول هاي قرمز خون آهن به مقدار كافي در دسترس بدن نباشد، بدن از ذخاير آهن خوداستفاده مي كند و زماني كه كمبود آهن ادامه پيدا كند و ذخاير آهن بدن هم تمام شود كم خوني ناشي از فقر آهن بوجود مي آيد. وي ادامه داد: از عوامل كم خوني مي توان به كمبود آهن در رژيم غذايي روزانه، ابتلا به آلودگي هاي انگلي و بيماري هاي عفوني، عادات نامناسب غذايي مثل خوردن چاي 1 تا 2 ساعت قبل و بعد از غذا و كمبود آهن مورد نياز در دوران حساس زندگي به خصوص دوران كودكي و بارداري اشاره كرد. وي تصريح كرد: علائم اين كم خوني شامل رنگ پريدگي ، زبان و مخاط داخل دهان و چشم، سرگيجه و سردرد، خستگي و كسل بودن و حالت تهوع است. كمبود آهن در زنان باردار باعث ضعف، افزايش خطر مرگ و مير مادران هنگام زايمان و افزايش سقط جنين و تولد نوزاد مرده مي شود. اين متخصص تغذيه ادامه داد: استفاده از مواد غذايي حاوي آهن مثل گوشت، ميگو، ماهي،‌زرده تخم مرغ، حبوبات، غلات، شير در برنامه غذايي روزانه استفاده از انواع خشكبار مثل توت، كشمش، برگه آلو، انجيرخشك، پرهيز از نان هاي سفيد و نان هاي حاوي جوش شيرين و استفاده از مواد داراي ويتامين ث يا ميوه هاي ترش مثل مركبات همراه با مواد غذايي حاوي آهن مي تواند از كم خوني ناشي از فقرآهن جلوگيري كند.