آهن یک ماده معدنی است که بدن ما به آن نیاز دارد. آهن بخشی از تمام سلولهای بدن ماست و وظایف متعددی در بدن دارد. برای مثال آهن به عنوان بخشی از پروتئین هموگلوبین، اکسیژن را از ریهها به کل بدن انتقال میدهد. به علاوه آهن به ذخیره شدن و مورد استفاده قرار گرفتن اکسیژن در ماهیچهها نیز کمک میکند.
به گزارش خبرنگار سایت پزشکان بدون مرز، آهن بخشی از بسیاری از آنزیمهاست و در بسیاری از عملکردهای سلولی مورد استفاده قرار میگیرد. این آنزیمها در هضم غذاها و بسیاری از واکنشهای مهم دیگر بدن نقش دارند.
اگر بدن ما آهن کافی نداشته باشد، قسمتهای مختلفی از بدن تحت تاثیر قرار میگیرد.
یکی از شایع ترین مشکلات به ویژه در میان کودکان و زنان باردار، مشکل کم خونی ناشی از فقر آهن است.
دلایل گوناگونی برای کمبود آهن وجود دارد که از آن جمله میتوان به علل زیر اشاره کرد
۱ ـ دریافت ناکافی آهن به دلیل رژیم غذایی مورد استفاده که در آن آهن کمی وجود دارد، مانند بعضی از رژیمهای گیاه خواری.
۲ ـ جذب ناکافی آهن در اثر اسهال، کاهش ترشح اسید معده، مشکلات گوارشی یا تداخلات دارویی و داروهایی مثل کلستیرامین، سایمتیدین، پانکراتین، رانیتیدین و تتراسایکلین).
۳ ـ افزایش نیاز به آهن برای افزایش حجم خون در دوران نوزادی، نوجوانی، بارداری و شیردهی.
۴ ـ خونریزی زیاد در دوران عادت ماهانه و یا در اثر جراحات یا ناشی از همورویید (بواسیر) یا بیماریهای بدخیم و انگلها. کمبود آهن در مردان بزرگسال معمولا در اثر از دست دادن خون است.
چه عواملی میتوانند باعث کاهش سطح آهن بدن (یا کمبود آهن) شوند؟
کمبود آهن دلایل زیادی دارد. این دلایل را میتوان به دو گروه عمده تقسیم کرد:
۱)افزایش نیاز به آهن.
شرایط معمول مختلفی میتوانند نیاز به آهن را افزایش دهند:
· نوزادان و کودکان نوپا به دلیل سرعت رشدی که دارند بیشتر از سایر کودکان نیاز به آهن دارند. گاهی اوقات تامین آهن مورد نیاز برای این گروه سنی از طریق رژیم غذایی مشکل میشود.
· زنان باردار بیشتر از سایرین نیاز به آهن دارند. اغلب زنان باردار برای این که آهن مورد نیاز خود را تامین کنند لازم است بر اساس توصیه پزشک از مکملهای آهن (مانند قرصهای آهن) استفاده کنند.
· از دست دادن خون باعث از دست دادن آهن میشود. برای جبران آهن از دست رفته، نیاز به دریافت آهن بیشتری است. از دست دادن خون در قاعدگیهای شدید، اهدای خون مکرر و نیز خونریزی از معده و روده رخ میدهد.
۲) کاهش دریافت یا جذب آهن (به عبارت دیگر هنگامی که آهن کافی به بدن نمیرسد).
مقدار آهنی که از رژیم غذایی جذب بدن میشود به عوامل مختلفی بستگی دارد:
· جذب آهن گوشت، مرغ و ماهی (یعنی آهن هِم) دو تا سه برابر آهن گیاهان (یعنی آهن غیرهِم) است.
· مقدار آهنی که از غذاهای گیاهی جذب میشود بستگی به انواع دیگر غذاهایی دارد که در همان وعده مصرف میشوند.
· غذاهای حاوی آهن هِم (گوشت، مرغ، ماهی) جذب آهن غذاهای حاوی آهن غیرهم (مانند غلات غنی شده، برخی لوبیاها و اسفناج) را افزایش میدهند.
· غذاهای حاوی ویتامین C نیز جذب آهن غیر هِم را در صورتی که با یکدیگر در یک وعده مصرف شوند، افزایش میدهند.
· موادی مانند پلیفنلها، فیتات و کلسیم که در واقع اجزای برخی غذاها یا نوشیدنیها هستند مانند چای، قهوه، غلات کامل (سبوسدار)، حبوبات و شیر و سایر لبنیات جذب آهن غیر هِم را اگر در یک وعده مصرف شوند کاهش میدهند. کلسیم حتی جذب آهن هِم را نیز اگر در یک وعده مصرف شوند کم میکند. با این حال در مورد افراد سالمی که رژیم غذایی متنوعی نیز مصرف میکنند این مقدار ممانعت از جذب آهن توسط این مواد معمولاً نگرانی ایجاد نمیکند.
· رژیمهای گیاهخواری دارای آهن هِم کمی هستند ولی با تنظیم یک برنامه دقیق غذایی میتوان جذب آهن را افزایش داد.
· عوامل دیگری مانند مصرف داروهای آنتیاسید به مقدار بیشتر از حد توصیه شده و یا داروهای مورد استفاده برای درمان زخمهای پپتیک و بازگشت اسید به مری می توانند باعث کاهش مقدار اسید معده و کاهش جذب آهن و در نتیجه کمبود آهن شوند.
چه کسانی بیش از همه در معرض کمبود آهن هستند؟
· کودکان و زنان باردار به دلیل سرعت رشد و افزایش نیاز به آهن بیشتر در معرض خطر هستند.
· دختران نوجوان و زنان در سنین باروری به دلیل قاعدگی در معرض خطر هستند.
· در میان کودکان کمبود آهن بیش از همه در کودکان بین ۶ ماه تا ۳ سال به دلیل رشد سریع و دریافت ناکافی آهن از طریق رژیم غذایی مشاهده میشود. گروههای زیر از میان کودکان بیش از همه در معرض خطرند:
– نوزادانی که زود یا کوچک به دنیا آمدهاند.
– نوزادانی که قبل از ۱۲ ماهگی به آنها شیر گاو داده شود.
– نوزادان شیر مادر خواری که به آنها بعد از ۶ ماهگی منابع غذایی غنی از آهن داده نشود.
– نوزادانی که شیر خشکشان با آهن غنی نشده است.
– کودکان ۱ تا ۵ سالی که بیشتر از ۲۴ انس (برابر ۷۲۰ گرم یا ۳ لیوان) شیر گاو، شیر بز یا شیرسویا در روز میخورند. دریافت بیش از حد شیر میتواند تمایل کودک به مصرف غذاهای غنی از آهن مانند گوشت یا غلات غنی شده با آهن را کم کند.
– کودکانی که نیازهای خاص مرتبط با سلامتی دارند مانند کودکان دارای عفونتهای مزمن یا کودکان دارای رژیمهای غذایی محدود.
علائم کمخونی فقر آهن
· اغلب بدون علامت
· رنگ پریدگی
· احساس خستگی و ضعف
· تنگی نفس غیر معمول در هنگام ورزش
· ضربان قلب سریع
· دستها و پاهای سرد
· ناخنهای شکننده
· سردرد
· کاهش عملکرد در کار یا مدرسه
· کند شدن تکامل شناختی و اجتماعی در کودکی
· مشکل در حفظ درجه حرارت بدن
· کاهش عملکرد ایمنی که حساسیت به عفونتها را افزایش میدهد
· گلوسیت (به معنی التهاب زبان)
افرادی که در مراحل اولیه کمبود آهن هستند، ممکن است تظاهرات بالینی کمبود را نداشته باشند. به همین دلیل غربالگری کمبود آهن در میان گروههای پرخطر اهمیت پیدا میکند.
کمخونی چگونه تشخیص داده میشود؟
اگر فکر میکنید دچار کمخونی شدهاید با پزشک خود صحبت کنید. برای تشخیص کمخونی احتمالاً آزمایش خون انجام میشود. آزمایشهای دیگر نیز ممکن است برای تشخیص علت کمخونی لازم باشد.
معمولترین تستهای آزمایشگاهی برای غربالگری عبارتند از:
· تست هموگلوبین
· تست هماتوکریت (درصد گلبولهای قرمز خون بر اساس حجم در کل بدن)
معمولاً هموگلوبین و هماتوکریت تا آخرین مراحل کمبود آهن کاهش نمییابند.
گاهی از آزمایشهای دیگری نیز استفاده میشود تا تایید شود که علت کمخونی، کمبود آهن است. برخی از این آزمایشها عبارتند از:
· شمارش کل خون (CBC = Complete Blood Count)، برای نظارت بر تعداد و حجم گلبولهای قرمز
· فریتین سرم (که نشانه شکل ذخیرهای آهن است)
· آهن سرم
· اشباع ترانسفرین (که نشانه شکل انتقالی آهن است)
· گیرنده ترانسفرین (که نشانه افزایش تولید گلبولهای قرمز است)
علایم کمخونی ناشی از فقر آهن
بعضی از علایم کمخونی فقر آهن عبارتند از:
رنگ پریدگی پوست، زبان و مخاط داخل لب و پلک چشمها، خستگی زودرس، سرگیجه و سردرد، خواب رفتن و سوزن سوزن شدن دست و پاها، حالت تهوع و در کمخونی شدید گود شدن روی ناخن(ناخن قاشقی).
درمان کمخونی ناشی از فقر آهن
برای درمان کمخونی از چند روش استفاده میشود که بهترین و کمخطرترین آنها استفاده از مکملهای خوراکی است. درمان با نمکهای ساده آهن مثل سولفات فروی خوراکی کاملا موثر بوده و به شکل قرص، کپسول یا مایع است و باید مصرف آنها تا چندین ماه ادامه یابد.
چنانکه این قرصها با معده خالی مصرف شوند جذب آنها بهتر و بیشتر صورت میگیرد، ولی در این حالت سبب تحریک معده و بروز مشکلات گوارشی میشوند. عوارض گوارشی ناشی از مصرف آهن نظیر تهوع، دل پیچه، سوزش قلب، اسهال یا یبوست را میتوان به حداقل رساند، به شرطی که آهن را با میزان بسیار کم مصرف کرده و به تدریج به میزان آن افزوده تا به حد مورد نیاز بدن برسد. بهتر است قرص آهن در آخر شب قبل از خواب استفاده شود تا عوارض ناشی از آن کاهش یابند.
ویتامینC جذب آهن را افزایش میدهد. به همین دلیل معمولا مصرف ویتامین C به همراه آهن پیشنهاد میشود. علاوه بر درمان دارویی باید به میزان آهن قابل جذب در غذا نیز توجه کرد. جذب آهن غذا اغلب تحت تاثیر شکل آهن موجود در آن میباشد. آهن موجود در پروتئینهای حیوانی مانند گوشت گاو، ماهی، پرندگان (آهن هم) بیشتر جذب میشود، در حالی که جذب آهن پروتئینهای گیاهی مانند سبزیها و میوهها (آهن غیرهم) کمتر میباشد. باید توجه داشت که ویتامینC جذب آهن سبزیها و میوهها (آهن غیرهم) را بیشتر میکند. مصرف چای همراه یا بلافاصله بعد از غذا میتواند جذب آهن را تاحدصفر تا پنج درصد کاهش دهد.
قهوه، تخممرغ، شیر و لبنیات، نان گندم، حبوبات (حاوی اسید فیتیک) و فیبرهای غذایی جذب آهن را به علت تشکیل کمپلکسهای نامحلول کاهش میدهند. بنابراین فرآوردههای حاوی آهن، طی یک ساعت قبل یا دو ساعت بعد از مصرف هر یک از این مواد نباید مصرف شود.
منابع غذایی آهن دار
منابع غذایی آهندار عبارتند از جگر، قلوه، گوشت قرمز، ماهی، زرده تخممرغ، سبزیهای دارای برگ سبز تیره مانند جعفری، اسفناج و حبوبات، مثل عدس و لوبیا همچنین میوههای خشک (برگهها) بخصوص برگه زردآلو و دانههای روغنی.
عوامل افزایش دهنده جذب آهن و منابع غذایی آنها:
ـ اسید سیتریک و اسید اسکوربیک یا ویتامین ث که در آلو، خربزه، ریواس، انبه، گلابی، طالبی، گل کلم، سبزیها، آب پرتقال، لیمو شیرین، لیمو ترش، سیب و آناناس وجود دارند میتوانند عوامل افزایش دهنده جذب آهن در بدن باشند.
۲ ـ اسید مالیک و اسید تارتاریک که در هویج، سیب زمینی، چغندر، کدوتنبل، گوجه فرنگی، کلم پیچ و شلغم موجود است نیز سبب افزایش جذب آهن میشوند.
۳ ـ محصولات تخمیری مثل سس سویا نیز در این دسته از عوامل گنجانده میشود.
توصیههای کلی زیر را به کار ببندید:
۱ ـ استفاده از غذاهایی که غنی از آهن میباشند.
۲ ـ استفاده از منابع غذایی حاوی ویتامین ث هر وعده غذایی جهت جذب بهتر آهن (مثل پرتقال، گریبفروت، گوجه فرنگی، کلم، توت فرنگی، فلفل سبز، لیمو ترش)
۳ ـ گنجاندن گوشت قرمز، ماهی یا مرغ در برنامه غذایی.
۴ ـ پرهیز از مصرف چای یا قهوه همراه یا بلافاصله بعد از غذا.
۵ ـ برطرف کردن مشکلات گوارشی و یبوست.
۶ ـ تصحیح عادات غذایی غلط (مثل مصرف مواد غیر خوراکی مانند خاک، یخ) که خود از علایم کم خونی فقر آهن می باشند.
۷ ـ مشاوره با پزشک و متخصص تغذیه جهت پیشگیری به موقع و یا بهبود کمخونی.
۸ ـ استفاده از نانهایی که از خمیر ورآمده تهیه شدهاند.
۹ ـ استفاده از خشکبار مثل توت خشک، برگه آلو، انجیر خشک و کشمش که منابع خوبی از آهن هستند.
۱۰ ـ استفاده از غلات و حبوبات جوانه زده.
۱۱ ـ شست و شو و ضد عفونی کردن سبزیهایی که استفاده میکنید.
۱۲ ـ شستن کامل دستها با آب و صابون قبل از تهیه و مصرف غذا و پس از هر بار اجابت مزاج
۱۳ ـ مصرف روزانه یک قرص آهن از پایان ماه چهارم بارداری تا سه ماه پس از زایمان در زنان باردار.
۱۴ ـ مصرف قطره آهن همزمان با شروع تغذیه تکمیلی تا پایان ۲ سالگی در کودکان.
کمخونی فقر آهن چگونه درمان میشود؟
برای درمان باید به پزشک مراجعه کرد. درمان بستگی به عواملی مانند سن، سلامتی و علت کمبود آهن دارد. برای مثال اگر کمخونی به دلیل از دست رفتن خون باشد، علت از دست رفتن خون باید درمان شود. ممکن است پزشک برای درمان کمبود آهن مکملهای آهن (مانند قرصهای آهن) را تجویز کند و از بیمار بخواهد بعد از مصرف یک دوره مجدداً آزمایش دهد. اگر مشخص شود که آهنی که از رژیم غذایی دریافت میشود کم است و کمخونی به علت رژیم غذایی فقیر از نظر آهن است، ممکن است نیاز به تغییر در رژیم غذایی باشد و مصرف بیشتر غذاهای غنی از آهن توصیه شود یا نیاز به مصرف قرص آهن باشد.
کمبود آهن ممکن است مربوط به رژیم غذایی نباشد. توصیههای پزشک مخصوص نیازهای شما خواهند بود.
برای پیشگیری از کمخونی فقر آهن چه میتوان کرد؟
برخی انواع کمخونی قابل پیشگیری هستند مانند کمخونیهایی که به رژیم غذایی مربوط هستند. برای جلوگیری از این نوع کمخونی باید غذاهای حاوی آهن مصرف کرد. در زیر فهرست مواد غذایی حاوی آهن آورده شده است.
غذاهای غنی از آهن
جگر و سایر گوشتها
غذاهای دریایی
خشکبار مانند زردآلو، آلو و کشمش
مغزها و لوبیاها
سبزیجات سبز برگی مانند اسفناج و بروکلی
ملاس تیره
غلات کامل
نانها و غلات غنی شده با آهن (برچسب تغذیهای خوانده شود)
چگونه میتوان جذب آهن رژیم غذایی خود را افزایش داد؟
· جذب آهن گوشت، مرغ و ماهی (یعنی آهن هِم) دو تا سه برابر آهن گیاهان (یعنی آهن غیرهِم) است.
· مقدار آهنی که از غذاهای گیاهی جذب میشود بستگی به انواع دیگر غذاهایی دارد که در همان وعده مصرف میشوند.
· غذاهای حاوی آهن هِم (گوشت، مرغ، ماهی) جذب آهن غذاهای حاوی آهن غیرهم (مانند غلات غنی شده، برخی لوبیاها و اسفناج) را افزایش میدهند. خوردن مقدار کمی گوشت به همراه سایر منابع آهن مانند برخی از سبزیجات کمک میکند که آهن بیشتری از این غذاها بدست آید.
· غذاهای حاوی ویتامین C نیز جذب آهن غیر هِم را در صورتی که با یکدیگر در یک وعده مصرف شوند، افزایش میدهند. خوردن قرص ویتامین C یا غذاهای غنی از ویتامین C مانند آب مرکبات یا خود مرکبات همزمان با مصرف غذاهای غنی از آهن یا قرص آهن، به افزایش جذب آهن کمک میکند.
· موادی مانند پلیفنلها، فیتات و کلسیم که در واقع اجزای برخی غذاها یا نوشیدنیها هستند مانند چای، قهوه، غلات کامل (سبوسدار)، حبوبات و شیر و سایر لبنیات جذب آهن غیر هِم را اگر در یک وعده مصرف شوند کاهش میدهند. کلسیم حتی جذب آهن هِم را نیز اگر در یک وعده مصرف شوند کم میکند. با این حال در مورد افراد سالمی که رژیم غذایی متنوعی نیز مصرف میکنند این مقدار ممانعت از جذب آهن توسط این مواد معمولاً نگرانی ایجاد نمیکند. زرده تخم مرغ، فیبر و پروتئین سویا نیز جذب آهن را کاهش میدهد. به طور کلی بهتر است هنگام مصرف منابع غذایی آهن، از خوردن این مواد غذایی پرهیز شود.
· رژیمهای گیاهخواری دارای آهن هِم کمی هستند ولی با تنظیم یک برنامه دقیق غذایی میتوان جذب آهن را افزایش داد.
آیا ممکن است مکملهای آهن (مانند قرصهای آهن) مشکلی ایجاد کنند؟
قرصهای آهن ممکن است باعث ناراحتی معده، ترش کردن و یبوست شوند. لازم است مشکلاتی که با خوردن قرصهای آهن ایجاد میشود، برای پزشک توضیح داده شود. نکات زیر میتوانند به کم کردن اینگونه مشکلات کمک کنند:
· قرصهای آهن را با غذا مصرف کنید.
· چنانچه لازم است بیش از یک قرص آهن مصرف کنید، از کم شروع کنید. در ۳ تا ۵ روز اول روزی یک قرص بخورید و سپس آن را به دو تا در روز تا زمانی که احساس میکنید برای شما مشکلی ایجاد نمیکند افزایش دهید. به همین ترتیب تعداد قرصهای مصرفی را تا تعدادی که پزشک برای شما تجویز کرده است افزایش دهید.
· اگر دچار یبوست میشوید فیبر رژیم غذایی خود را افزایش دهید. اگرچه فیبر جذب آهن را کاهش میدهد ولی بهتر از این است که وقتی نیاز به قرص آهن دارید به دلیل یبوست آن را مصرف نکنید.
· اگر قرصهای آهن مشکل معده در شما ایجاد میکند، آن را هنگام خواب مصرف نکنید.
· اگر یکی از انواع قرصهای آهن برای شما مشکل ایجاد میکند، با پزشک خود در مورد تعویض نوع آن مشورت کنید.
