اعمـال بیـن الطّـلوعین (مابین طلوع صبح و طلوع آفتاب)

 

يكى از اوقات بسيار شريف و گرانبها، بين الطّلوعين است و اخبار زيادى از اهل بيت عصمت(عليهم السلام) در فضيلت اين وقت و در ارتباط با عبادت و ذكر و تسبيح خداوند در اين مدّت از شب و روز وارد شده است;در بعضى از روايات از آن به يكى از دو ساعت غفلت تعبير شده، چنانكه امام باقر(عليه السلام) مى فرمايد: «ابليس ملعون لشكريان خويش را در دو وقت: هنگام طلوع خورشيد و غروب آن، پراكنده مى سازد، چراكه اين دو ساعت، دو ساعت غفلت است».(1)

 

خواب در اين ساعت نيز كراهت دارد. چرا كه از امام باقر(عليه السلام) نقل شده كه فرمود: «خواب صبح، شوم و ناميمون است; روزى را دور مى سازد، رنگ صورت را زرد و متغيّر مى كند، خداوند متعال، روزى را بين الطّلوعين تقسيم مى كند، از خواب در اين زمان بپرهيزيد و بدانيد كه منّ و سلوى (دو غذاى لذيذى كه براى بنى اسرائيل نازل مى شد) در اين ساعت بر بنى اسرائيل فرود مى آمد».(2)

 

 

شيخ طوسى اين دعا را در كتاب«مصباح»نقل كرده است كه در وقت طلوع فجر صادق خوانده شود.

اَللّهُمَّ اَنْتَ صاحِبُنا فَصَلِّ عَلى مُحَمَّدٍ وَآلِهِ وَاَفْضِلْ عَلَيْنا اَللّهُمَّ بِنِعْمَتِكَ تَتِمُّ الصّالِحاتُ فَصَلِّ عَلى مُحَمَّدٍ وَآلِهِ وَاَتْمِمْها عَلَيْنا عآئِذا بِاللَّهِ مِنَ النّارِ عآئِذا بِاللَّهِ مِنَ النّارِ عآئِذا بِاللَّهِ مِنَ النّارِ 

 
خدايا تو ياور مايى،پس بر محمّد و خاندانش درود فرست،و برما فزونى بخش،خدايا به نعمت تو كارهاى شايسته به‏ پايان مى‏رسد،پس بر محمّد و آل محمّد درود فرست،و آنها را براى ما به پايان رسان،پناهنده‏ام به خدا از آتش،پناهنده‏ام‏ به خدا از آتش،
 
 
سپس ميگوئى :
يا فالِقَهُ مِنْ حَيْثُ لا اَرى وَمُخْرِجَهُ مِنْ حَيْثُ اَرى صَلِّ عَلى مُحَمَّدٍ وَآلِهِ وَاجْعَلْ اَوَّلَ يَوْمِنا هذا صَلاحا وَاَوْسَطَهُ فَلاحا وَآخِرَهُ نَجاحا 

پناهنده‏ام به خدا از آتش اى شكافنده سپيده از جايى كه نمى‏بينم،و بيرون‏آورنده آن‏ از جايى كه مى‏بينم،بر محمّد و خاندانش درود فرست،و قرار ده آغاز اين روز را شايستگى،و ميانه‏اش را رستگارى،و پايانش‏ را كاميابى،
 

آنگاه ده مرتبه مى گویى : 

اَللّهُمَّ اِنّى اُشْهِدُكَ اَنَّهُ ما اَصْبَحَ بى مِنْ نِعْمَةٍ اَوْ عافِيَةٍ فى دينٍ اَوْ دُنْيا فَمِنْكَ وَحْدَكَ لا شَريكَ لَكَ لَكَ الْحَمْدُ وَلَكَ الشُّكْرُ بِها عَلَىَّ حَتّى تَرْضا وَبَعْدَ الرِّضا . 

خدايا من تو را گواه مى‏گيرم كه هرچه سپيده‏دمان به من مى‏رسد،از نعمت يا سلامت كامل‏ در دين يا دنيا تنها از جانب توست،يگانه‏اى و براى تو شريكى نيست،تو را ستايش و بر من است سپاس بر آن،تا خشنود شوى، و بالاتر از خشنودى.
 
 
 
و اين دعا در هر صبح و شام خوانده مى شود و آن دعاء اميرالمؤ منين عليه السلام است در لَيْلَةُ الْمَبيت و در تهذيب روايت شده كه هر كه بعد از نماز صبح ده مرتبه بگويد :

سُبْحانَ اللّهِ الْعَظِيمِ وَ بِحَمْدِهِ وَلا حَوْلَ وَ لا قُوَةَ اِلاّ بِاللّهِ الْعَلِىِ الْعَظيمِ

حقّ تعالى او را عافيت دهد از كورى و ديوانگى و جُذام و فقر و خانه بر سر فرود آمدن يا خرافت در هنگام پيرى و شيخ كلينى از حضرت صادق عليه السلام روايت كرده كه هر كه بعد از نماز صبح و نماز مغرب بگويد هفت مرتبه :
 

 بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرّحَيمِ لا حَوْلَ وَ لا قُوَةَ اِلاّ بِاللّهِ الْعَلِىِ الْعَظِيمِ

 

حقّ تعالى دفع كند از او هفتاد نوع از انواع بلا كه آسانتر آنها باد و پيسى و ديوانگى باشد و اگر شقى باشد محو شود از اشقياء و نوشته شود از سُعداء و نيز از آن حضرت روايت كرده كه براى دنيا و آخرت و رفع درد چشم اين دعا را بعد از نماز صبح و مغرب بخوانند :

 

اَللّهُمَّ اِنّى اَسْئَلُكَ بِحَقِّ مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ

خدايا از تو مى خواهم به آن حقى كه محمد و آلش

عَلَيْكَ صَلِّ عَلى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ اجْعَلِ النُّورَ فى بَصَرى وَ

بر تو دارند كه درود فرستى بر محمد و آلش و قرار ده روشنايى در ديده ام و

الْبَصيرَةَ فى دينى وَ الْيَقينَ فى قَلْبى وَ الاِْخْلاصَ فى عَمَلى وَ

بينايى در دينم و يقين در دلم و اخلاص در عملم و

السَّلامَةَ فى نَفْسى وَ السَّعَةَ فى رِزْقى وَ الشُّكْرَ لَكَ اَبَداً ما اَبْقَيْتَنى

سلامتى در جانم و فراخى در روزيم و هميشه تا زنده ام دارى سپاسگذارت باشم

 

شيخ ابن فهد در عُدَّة الدّاعى از حضرت امام رضا عليه السلام نقل كرده كه هر كه بگويد در عقب نماز صبح اين كلام را حاجتى طلب نكند مگر آنكه آسان شود براى او و كفايت كند حقّ تعالى آنچه را كه مهمّ او است :

بِسْمِ اللّهِ وَ صَلَّى اللّهُ عَلى مُحَمَّدٍ وآلِهِ وَ اُفَوِّضُ

به نام خدا و درود خدا بر محمد و آلش باد و واگذارم

اَمْرى اِلَى اللّهِ اِنَّ اللّهَ بَصيرٌ بِالْعِبادِ فَوَقاهُ اللّهُ سَيِّئاتِ ما مَكَرُوا لا

كارم را به خدا كه براستى خدا به كار بندگان بينا است ((پس خدا از نيرنگهاى بد نگاهش داشت ))

اِلهَ إلاّ اَنْتَ سُبْحانَكَ اِنّى كُنْتُ مِنَ الظّالِمينَ فَاسْتَجَبْنا لَهُ وَ نَجَّيْناهُ

معبودى جز تو نيست ((منزهى تو كه من از ستمكارانم پس ما دعايش مستجاب كرديم و از

مِنَ الْغَمِّ وَ كَذلِكَ نُنْجِى الْمُؤْمِنينَ حَسْبُنَا اللّهُ وَ نِعْمَ الْوَكيلُ فَاْنَقَلَبُوا

غم و اندوه نجاتش داديم اين چنين مؤ منان را نجات دهيم )) ((خدا ما را بس است و چه نيكو وكيلى است پس با

بِنِعْمَةٍ مِنَ اللّهِ وَ فَضْلٍ لَمْ يَمْسَسْهُمْ سُوءٌ ما شاَّءَ اللّهُ لا حَوْلَ وَ لا قُوَّةَ

نعمت خدا و فزونى كه ديگر بدى به آنها نرسيد بازگشتند)) آنچه خدا خواهد، نيست جنبش و نه نيرويى

اِلاّ بِالله ما شاَّءَ اللّهُ لا ما شاَّءَ النّاسُ ما شاَّءَ اللّهُ وَ اِنْ كَرِهَ النّاسُ

مگر بوسيله خدا آنچه خدا خواهد مى شود نه آنچه مردم خواهند آنچه خدا خواهد مى شود اگر چه مردم

حَسْبِىَ الرَّبُّ مِنَ الْمَرْبُوبينَ حَسْبِىَ الْخالِقُ مِنَ الْمَخْلُوقينَ حَسْبِىَ

ناخوش دارند بس است مرا پروردگار از (بندگان ) پروريده شده ، بس است مرا آفريدگار از آفريدگان بس است

الرّازِقُ مِنَ الْمَرْزُوقينَ حَسْبِىَ اللّهُ رَبُّ الْعالَمينَ حَسْبى مَنْ هُوَ

مرا روزى ده از روزى خوران بس است مرا خدا پروردگار جهانيان بس است مرا آنكه او

حَسْبى حَسْبى مَنْ لَمْ يَزَلْ حَسْبى حَسْبى مَنْ كانَ مُذْ كُنْتُ لَمْ يَزَلْ

بس است مرا، بس است مرا آنكه هميشه مرا بس است بس است مرا آنكه از وقتى بودم هميشه بسم بوده

حَسْبى حَسْبِىَ اللّهُ لا اِلهَ اِلاّ هُوَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَ هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظيمِ

بس است مرا خدا معبودى جز او نيست بر او توكل كنم و او است پروردگار عرش با عظمت

 

 مواظبت كند بخواندن اين دعا كه در كافى است حضرت رسول صَلَّى اللَّهِ عَلِيهِ وَاله تعليم فرمود آنرا به مردى از صحابه كه مبتلا بود بناخوشى و پريشانى و از بركت خواندن اين دعا به اندك زمانى ناخوشى و پريشانى از او برطرف شد.

 

لا حَوْلَ وَ لا قُوَّةَ اِلاّ بِاللّهِ تَوَكَّلْتُ عَلَى الْحَىِّ الَّذى لا يَمُوتُ وَ

جنبش و نيرويى مگر بوسيله خدا نيست توكل كردم بر (خداى ) زنده اى كه نميرد و

الْحَمْدُ للّهِ الَّذى لَمْ يَتَّخِذْ وَلَداً وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ شَريكٌ فِى الْمُلْكِ وَ لَمْ

ستايش خاص خدايى است كه فرزندى نگيرد و شريكى در فرمانروايى ندارد و خوارى

يَكُنْ لَهُ وَلِىُّ مِنَ الذُّلِّ وَ كَبِّرْهُ تَكْبيراً 

ندارد تا نيازمند ياور باشد و به نحو كامل او را بزرگ شمار

 

 
از رسول خدا(صلى الله علیه وآله) نقل شده است که فرمود: هر کس هنگام صبح، هفت بار این دعا را بخواند، در آن روز از بلاها محفوظ باشد:
 
فَاللّهُ خَیْرٌ حافِظاً وَ هُوَ اَرْحَمُ الرّاحِمینَ، اِنَّ وَلِیِّىَ
خدا بهترین نگهبان است و او مهربانترین مهربانان است براستى سرپرست من
 
اللهُ الَّذى نَزَّلَ الْکِتابَ وَ هُوَ یَتَوَلَّى الصّالِحینَ، فَاِنْ تَوَلَّوْا فَقُـلْ حَسْبِىَ
خدایى است که قرآن را فرستاد و او شایستگان را دوست دارد پس اگر روگرداندند بگو خدا مرا بس است
 
اللهُ لا اِلهَ اِلاَّ هُوَ، عَلَیْهِ تَوَکَّلْتُ وَ هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظیمِ.(3)
که معبودى جز او نیست بر او توکل کنم که او پروردگار عرش بزرگ است.
 
 
مرحوم «شیخ کلینى» از امام باقر(علیه السلام) فضیلت فراوانى براى این دعا نقل کرده است که پیش از طلوع آفتاب خوانده شود:
 
اَللّهُ اَکْبَرُ،اَللّهُ اَکْبَرُ کَبیراً، وَسُبْحانَ اللّهِ بُکْرَةً وَ اَصیلاً، وَالْحَمْدُ لِلّهِ رَبِّ
خدا بزرگتر است خدا بزرگتر است به کمال بزرگى و منزه است خدا در بامداد و پسین و ستایش بسیار خاص خدا پروردگار
 
الْعالَمینَ کَثیراً، لا شریکَ لَهُ، وَ صَلَّى اللّهُ عَلى مُحَمَّد وَ آلِهِ.(4)
جهانیان است که شریکى ندارد و درود خدا بر محمّد و آلش.
 
 
«قطب راوندى» از امیر مؤمنان(علیه السلام) روایت کرده که رسول خدا(صلى الله علیه وآله) فرمود: هر کس که صبح کند و چهار نعمت خدا را یاد نکند، مى ترسم که این نعمت هاى خدا از او زایل گردد; آن چهار نعمت و سپاس بر آن، چنین است:
 
اَلْحَمْدُ لِلّهِ الَّذى عَرَّفنى نَفْسَهُ،وَ لَمْ یَتْرُکْنى عَمْیانَ الْقَلْبِ، اَلْحَمْدُ لِلّهِ
ستایش خدایى را سزاست که خود را به من شناساند و مرا کوردل وامگذارد، ستایش خدایى را
 
الَّذى جَعَلَنى مِنْ اُمَّةِ مُحَمَّد صَلَّى اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ،اَلْحَمْدُلِلّهِ الَّذى جَعَلَ
سزاست که مرا از امّت محمّد که درود خدا بر و خاندانش باد قرارم داد و ستایش خدایى را سزاست که
 
رِزْقى فى یَدَیْهِ وَ لَمْ یَجْعَلْ رِزْقى فى اَیْدى النّاسِ،اَلْحَمْدُلِلّهِ الَّذى سَتَرَ
روزى مرا در اختیار خود قرار داد و قرار نداد روزیم را در اختیار مردم ستایش خدایى را سزاست که
 
ذُنُوبى وَ عُیُوبى، وَلَمْ یَفْضَحْنى بَیْنَ النّاسِ.(5)
گناهان و عیبهایم را پوشاند و در میان مردم رسوایم نکرد.
 
 
مرحوم «صدوق» با سند معتبرى از امیر مؤمنان على(علیه السلام) نقل کرده است که آن حضرت فرمود: «هر کس سوره هاى توحید و قدر و همچنین آیة الکرسى را یازده بار پیش از طلوع آفتاب بخواند، از خسارتهاى مالى محفوظ مى ماند و همچنین فرمود: هر کس دو سوره «قل هو اللّه» و «انّا انزلناه» را پیش از طلوع آفتاب بخواند در آن روز گناهى از او سر نخواهد زد هرچند شیطان در این راه تلاش فراوان کند».(6)
 

بسیار مناسب است که در این وقت مقدارى قرآن همراه با تدبّر و اندیشه بخواند و با آیات آن روح و جان خود را تازه کند و نیز مناسب است دعاى صباح امیرمؤمنان على(علیه السلام) را که در بخش دعاها گذشت، در این وقت بخواند.
 
----------------------------------------------
1. کافى، جلد 2، صفحه 522، حدیث 2.
2. تهذیب، جلد 2، صفحه 139، حدیث 308.
3. بحارالانوار، جلد 83، صفحه 298، حدیث 59.
4. کافى، جلد 2، صفحه 526، حدیث 14.
5. دعوات راوندى، صفحه 81، حدیث 204 و بحارالانوار، جلد 83، صفحه 282، حدیث 45 (با اندکى تفاوت).
6. خصال، جلد 2، صفحه 622 و بحارالانوار، جلد 83، صفحه 249، حدیث 11.