تخت ‌جمشید، نماد وحدت امپراطوری مجموعه تخت‌جمشید که در فلات مرتفع شرق دره بین‌‌النهرین قرار داشته، در فاصله سال‌ های 460 و 520 ق.م توسط داریوش و خشایارشا ساخته شد. تخت ‌جمشید، نماد وحدت امپراطوری داریوش بدون آن ‌که پاساردگاد را رها کند، تخت ‌جمشید را پایتخت جدید خود قرار داد. هنرمندانی که بناهای شوش را ساخته بودند برای ساختن آپادانا به تخت‌جمشید احضار شدند. این پایتخت، نماد و رمزِ وحدت امپراطوری هخامنشی بود. یونانیان به آن پرسپولیس می‌گفتند و در ایران قدیم نیز به آن پارسه و چهل منار گفته می‌شده است. پارسَه یا تخت جمشید یکی از شهرهای باستانی ایران است که سالیان سال پایتخت هخامنشیان بوده است. اسکندر مقدونی سردار یونانی به ایران حمله کرد و این مکان را به آتش کشید. اما ویرانه‌های این مکان هنوز هم پابرجاست. این مکان هم‌اکنون یکی از آثار جهانی ثبت شدهء ایران در یونسکو است. تخت جمشید ،مجموعه‌ای از کاخ‌های بسیار باشکوهی است که ساخت آنها در سال 512 قبل از میلاد آغاز شد و اتمام آن 150 سال به طول انجامید. تخت جمشید در محوطه وسیعی واقع شده که از یک طرف به کوه رحمت و از طرف دیگر به مرودشت محدود است. این کاخ‌های عظیم سلطنتی در کنار شهر پارسه که یونانیان آن را پرسپولیس خوانده‌اند ساخته شده است. این بنای عظیم ، بر فراز مصطبه سنگی بزرگی با قصرهای متعدد و تالارهای بارعام عظیم بنا گردیده است. از خرابه ‌های آن می ‌توان دریافت که این قصر، شکوه و جال بی ‌مانندی درخور عظمت امپراطوری ایران قدیم داشته است. طرح بناها از خود داریوش بود و جانشینان او، فقط کارهای او را ادامه دادند. داریوش در هر سال و در آغاز سال نو و بهار، میهمانی ‌ها و پذیرائی ‌های باشکوهی برای تبرک و تقدیس وحدت دولت هخامنشی به‌ راه می ‌انداخت. در بنای تخت ‌جمشید از سنگ، چوب و آجر که به آسانی در دسترس بود استفاده شده است. از سنگ در ساختن دروازه‌ ها، پلکان‌ها و ستون ‌ها؛ از آجر در ساختن دیوارها و از چوب برای سقف ‌ها و ستون‌ های کوچک ‌تر استفاده می ‌شد. ستون از اساسی ترین عناصر معماری تخت‌ جمشید به شمار می ‌‌آید. در مدخل اصلی بنا، دو رشته پلکان دو طرفه وجود دارد که از سنگ ‌های بزرگ ساخته شده است. این پلکان پهن و کوتاه امکان رفت و آمد جمعیت زیادی را به سهولت در خود داشته است. این بنای عظیم ، بر فراز مصطبه سنگی بزرگی با قصرهای متعدد و تالارهای بارعام عظیم بنا گردیده است. از خرابه ‌های آن می ‌توان دریافت که این قصر، شکوه و جال بی ‌مانندی درخور عظمت امپراطوری ایران قدیم داشته است. طرح بناها از خود داریوش بود و جانشینان او، فقط کارهای او را ادامه دادند. داریوش در هر سال و در آغاز سال نو و بهار، میهمانی ‌ها و پذیرائی ‌های باشکوهی برای تبرک و تقدیس وحدت دولت هخامنشی به‌ راه می ‌انداخت. در بنای تخت ‌جمشید از سنگ، چوب و آجر که به آسانی در دسترس بود استفاده شده است. در بالای پلکان، سردر بزرگ که به امر خشایارشاه ساخته شده قرار دارد و در طرفین آن چهارگاه و بالدار با سر انسان، وظیفه محافظت از قصر را برعهده دارند. بعد از مدخل بزرگ وارد حیاطی می ‌شویم که تالار عظیم آپادانا در سمت راست آن واقع شده است. این بنا که در زمان داریوش شروع شد تا ایام سلطنت خشایارشا به پایان نرسید. مساحت این تالار در حدود 3660 مترمربع است که توسط 36 ستون سنگی به ارتفاع 12 متر نگهداری می ‌شده است. این بنا تأثیر بصری خاصی در بینندهء خود به جا می ‌گذارد. تالار صد ستون که سمت مشرق آپادانا قرار گرفته، در واقع تالار تاجگذاری می ‌باشد. بعد بنای کوچکی که در جنوب غربی تالار صد ستون قرار دارد که گویا بنای معبد بوده است؛ به اضافه اتاق‌ های اندرون پادشاهی و نیز جایگاه خزانه و ساختما‌ن‌ های مخصوص تهیه اسباب و خوراک و خوابگاه خدمتکاران و مباشران؛ از دیگر بناهای تخت جمشید به ‌شمار می ‌آید. مقبره داریوش در صخره شیب‌ دار نقش رستم واقع است. مقابر جانشینان او نیر در کنارش قرار دارد. این مقابر دارای یک الگو در ساخت هستند. در نقش رستم مقابل مقابر سلطنتی، یک کانون مذهبی همراه با یک آتشکده به ‌شکل برج مربع وجود داشته که کعبه زرتش نامیده می ‌شود. تخت ‌جمشید، نماد وحدت امپراطوری معماری هخامنشی، هنری است از نوع تلفیق و ابداع که از سبک معماری‌های بابل و آشور و مصر و شهرهای یونانی آسیای صغیر و قوم اورارتو اقتباس شده و با هنر نمایی و ابتکار روح ایرانی نوع مستقلی را از معماری پدید آورده است . هخامنشیان با ساختن این ابنیة عظیم می‌خواستند عظمت شاهنشاهی بزرگ خود را به جهانیان نشان دهند. در اواخر سال 1312 شمسی براثر خاکبرداری در گوشة شمال غربی صفه تخت جمشید قریب چهل هزار لوحه گلی به شکل و قطع مهرهای نماز بدست آمد. روی این الواح کلماتی به خط عیلامی نوشته شده بود. پس از خواندن معلوم شد که این الواح عیلامی اسناد خرج ساختمان قصرهای تخت جمشید می باشد. از میان الواح بعضی به زبان پارسی و خط عیلامی است. از کشف این الواح، نظریاتی که اظهار می‌داشتند قصرهای تخت جمشید مانند اهرام مصر با ظلم و جور و بیگار گرفتن رعایا ساخته شده باطل شد. زیرا این اسناد عیلامی حکایت از آن دارد که به تمام کارگران این قصرهای زیبا، اعم از عمله و بنا و نجار و سنگتراش و معمار و مهندس مزد می‌دادند و هر کدام از این الواح سند هزینه یک یا چند نفر است. کارگرانی که در بنای تخت جمشید دست اندرکار بودند، از ملت‌های مختلف چون ایرانی و بابلی و مصری و یونانی و عیلامی و آشوری تشکیل می شدند که همة آنان رعیت دولت شاهنشاهی ایران بشمار می‌رفتند. بر اساس خشت نوشته‌های کشف شده در تخت جمشید در ساخت این بنای با شکوه معماران، هنرمندان، استادکاران، کارگران، زنان و مردان بی‌شماری شرکت داشتند که علاوه بر دریافت حقوق از مزایای بیمه کارگری نیز استفاده می‌کردند. ساخت این مجموعه بزرگ و زیبا بنا به روایتی 120 سال به طول انجامید.