پاسخ به:تاریخ هنر

گنبد کبود یا مقبره مادر هلاكو؟ سومین مزار از قبرهای پنج‌گانه مراغه که قبر مادر هلاکو نامیده می‌شود برجی کبود و زیبا به شکل منشور ده وجهی است . این گنبد را مقبره مادر هلاکوخان مغول می دانند. در این نوشتار بعد از معرفی گنبد به دنبال این چرایی هستیم که آیا واقا این برج، مقبره مادر هلاکو است؟ گنبد کبود یا مقبره مادر هلاكو؟ گنبد كبود را مقبره مادر هولاكو می دانند. در این برج، كتیبه ای كه تاریخ بنا را مشخص كند، وجود ندارد، اما كارشناسان آن را مربوط به دوره سلجوقی دانسته و تاریخ بنای آن را به سال 593 هـ . ق نسبت می دهند. شماری هم به علت انتساب برج به مادر هلاكو آن را متعلق به دوره مغول می دانند، اما به عقیده «آندره گدار»؛ تاریخ بنای برج باید مربوط به قبل از هلاكو باشد. این برج، 10 ضلعی است و در زوایای 10گانه آن ستونی مدور با تزئینات تخمیری تعبیه شده كه تا زیر طاق های موجود ادامه می یابد. پهلوهای این برج دارای طاق نما و حاشیه کاری و دندانه است و در کناره آنها پایه‌های ستون مانندی ساخته شده است. این پایه‌ها مانند سطح بیرونی طاق نماها، با تزئیناتی مرکب از آجر و سفال و کاشی فیروزه‌ای رنگ در طرح‌هایی هندسی، به شکل بدیع آرایش شده‌اند. این برج نظیر دیگر برج‌‌های مقبره دار دو طبقه است. قسمت پایین، سرداب مخصوص دفن میت است و قسمت بالایی، اطاقی مزین به گچبری، کاشی و نوشته، می‌باشد. اتاق، سقف بلندی دارد که گنبد آن فرو ریخته و قسمت اعظم گچبری و تزئینات و نوشته‌های آن نیز از بین رفته است. زیر قوس طاق نماها به 3 ردیف مقرنس ساده و تزئینات پركار معقلی زیبا زینت یافته است. در زیر گنبد کبود از داخل یك حاشیه از كتیبه گچبری به خط نسخ، آیاتی از قرآن مجید به چشم می خورد. از سایر تزئینات داخل مقبره اعم از گچبری ها و نقاشی ها آثار كمی برجای مانده است. در زیر اتاق اصلی برج هم سردابه كوچكی وجود دارد. پس از انقلاب با ایجاد یك پوشش مجدد سعی در مقاوم سازی بنا داشتند كه تا امروز هم این بنا به علت مرمت همان سال ها در جای خود ایستاده است. از نکات قابل توجه در این بنا این است که در دیواره دخمه بدنه ی سنگی كار گذاشته شده كه ظاهرا سنگ قبر روی آن نصب بوده ولی فعلا آن سنگ از میان رفته است. نقوش بسیار زیبا و آیه ذیل كه عادتا در قبور دیده می شود بر این سنگ حجاری شده است. ("كُلّ مَنْ عَلَیْهَا فَانْ وَیَبْقی وَجْهُ رَبّكَ ذُوالْجَلالِ وَالْاِكْرامّ" آیه 26 و 27 از سوره 55) با مجود شباهتی كه گنبد كبود به بقعه نخجوان دارد از بسیاری جهات با سایر مقابر مراغه تشابه را حفظ كرده است. من جمله از این جهت كه دارای اتاق بلندی است كه بر روی سكوی سنگی قرار داردو زیر آن دخمه ساخته اند. در قسمت فوقانی هر طاق‌نما 3 ردیف مقرنس دیده می‌شود. کاشی‌های فیروزه‌ای،‌ تقریباً به همان ترتیبی که بر تمام سطوح نمای خارجی دیوارها به کار رفته این قسمت را نیز آذین کرده است. گنبد کبود از نظر ترکیب کلی مشابه سایر مزارهای موجود در مراغه است، به این معنی که مرکب از شبستانی است مرتفع بر زیربنایی که از سنگ ساخته شده و سردابی در میان دارد کتیبه‌ای که داخل شبستان بالایی، گلوگاه گنبد را دور می‌زند به خط ریحان بر نوار پهنی از گچ سفید گچبری شده است. در سرداب عمارت سنگ یکپارچه‌ای وجود دارد که در دیوار ساختمان کار گذاشته شده و متعلق به ساختمان اولیه است. این گنبد برجی است ده ضلعی که زوایای ده گانه آن ستونی مدور با تزئینات تخمیری تعبیه شده که تا زیر طاق‌های موجود ادامه می‌یابد. پلان داخلی بنا به صورت ده ضلعی است که هر ضلع آن6/2 متر و مشتمل بر طاق‌نمای بلند می‌باشد. در زیر گنبد یک حاشیه از کتیبه گچبری به چشم می‌خورد که اطراف مقبره را دور می‌زند. گنبد کبود با شماره 135در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است. آیا گنبد کبود مقبره مادر هلاکو است؟ در مورد این كه این گنبد قبر مادر هلاكو بود یا نه آقای گلدار مدیر كل فنی سابق اداره باستان شناسی در سال 1314 مطالعاتی به عمل آورده كه ذیلا درج می گردد. مادر هلاكو كه سویور كوكتنی خاتون مسیحی بود و همین بس است كه انتساب این قبر اسلامی را از او سلب كند. بعلاوه هلاكو خان بودائئ بود و روقوز خاتون مسیحیه نوه ژان كشیش را در حباله نكاح داشت. آیا هلاكوخان كه پسر یك مسیحیه و شوهر یك مسیحیه بود و تركان نسطوری مذهب را از آسیای مركزی به جنگ اسلام كشاند و ارمنه او را قسطنطنین جدید و امید و ملجاء قومارمنی و مشعل دین و حامی مذهب می خواندند ممكن است قبر مادر خود را با آیات قرآن زینت بدهد؟ آیا ممكن است جامشین هلاكو یعنی پسرش این كار را كرده باشد؟ البته نه، زیرا كه او هم بودایی مذهب و شوهر مریم دختر امپراطور میكائیل پالئولوكوس بود و با روحانیون نسطوری از قبیل ماریهبلاها و زبان صوما دوستی داشت و همان سیاست دینی پدر را تعقیب می كرد. گنبد کبود یا مقبره مادر هلاكو؟ پس همان طور كه آرامگاه كوروش كبیر را در پاسارگاد مدفن مادر سلیمان نمی دانیم گنبد كبود را نیز در مراغه مقبره مادر هلاكو نشناسیم. بنابر این قبر منسوب به مادر هلاكو نیز مزاری مجهول است و چنانچه جناب آقای یونس مروارید اظهار فرموده اند به عقیده ایشان اصلا از دوره مغول نیست زیرا كه بعید می نماید در پایتخت هلاكو و قرارگاه دوقوز خاتون كه مركز مخالفت با اسلام بوده اجازه داده باشند كه قبر یكی از بزرگان مسلمان را با این جلال و شكوه بسازند، به همین جهت در عهد سایر خوانین مغول هم این كار به نظر بعید می اید مگر از دوره ایلخانان هفتم یعنی غزان به بعد كه گرویدن او به اسلام علامن تفوق تام مسلمانان و شكست سیاست دیانتی جهانگشایان مغول محسوب می شود. به این ملاحظه زمان بنای گنبد كبود از دو حالت خارج نیست یا قبل از استقرار هلاكو در مراغه بوده یا در عهد غازان خان، اما مورد دوم درست نیست زیرا كه ما از سبك تزئینات معماری دوره غازانی به وسیله خرابه های شنب (تبریز) اطلاع كافی داریم و آنچا باقی است در كمال وضوح ترقی این صنعت را به طوری نشان می دهد كه طرف نسبت به تزئینات گنبد كبود نیست. بنابر این مورد اول قوت می گیرد كه آن بنا را از دوره قبل از هلاكو بدانیم و همچنین تاریخ بنای ان باید بعد از تاریخ بنای بقعه مومنه خاتون در نخجوان باشد زیرا كه گنبد را از روی ان ساخته اند. به عبارت آخر گنبد كبود را در فاصله سالهای 582 و 656 هجری ساخته اند.