4- فرايند غيبت كبرا
پيش از بررسي راه حل‏هاي مطرح شده براي اين چالش‏ها و پيامدهاي ويژه‏ي غيبت و مشكلات اجتناب‏ناپذير آن، لازم است از يك اصل كلي غفلت نكنيم. اين اصل، ضرورت توجّه به اهداف اصلي غيبت و فرايند آن است.
از بحث‏هاي گذشته در زمينه‏ي فلسفه‏ي غيبت، روشن شد كه اهداف بلندِ حضور و ظهور امامِ معصوم در جامعه‏ي بشري، و عدم آمادگي جامعه‏ي اسلامي و شيعي براي بهره برداري بهينه از وجود امام و رهبر عدل گستر، و عدم قدرت آنان براي حمايت و جانبداري همه جانبه از وجود يگانه رهبر لايق و شايسته‏ي عدل گستري كه براي چنين هدفي بزرگ، خداي متعال او را ذخيره كرده است و به جز او رهبر ديگري ذخيره نشده است، دوران غيبت را دوراني اجتناب‏ناپذير كرده تا شرايط لازم براي ظهور و حضور اين امامِ معصوم فراهم گردد.(6)
در حقيقت، در دروان غيبت، بايد احساسِ نياز مبرم به وجود اين رهبر آسماني، در ميان مردم جامعه‏ي اسلامي يا جوامع بشري، آن چنان رشد كند و سطح توان مندي‏ها و امكانات، ارتقا يابد، و مردم از امامِ معصوم و آرمان‏هاي بلند او، حداكثر پاسداري را به عمل آورند و سطح فداكاري آنان بالا رود، تحمّل مسئوليّت و انجام وظيفه، در سطح بين المللي، و فرمان پذيري از آن وليّ اعظم به گونه‏اي شود كه اهداف و آرمان‏هاي بلند الهي براي بشريّت، تحقق‏پذير باشد؛ زيرا، امام معصوم‏عليه السلام از مسيري كاملاً طبيعي كه اختيار مردم در آن نقش اساسي دارد، حركت مي‏كند، لذا مردم، بدون آمادگي كامل و كافي، نمي‏توانند اهداف بلند امام را تحمّل و از او حمايت كنند.
بنابراين، تمامِ مشكلات دوران غيبت، با توجّه به اين فرايند، بايد مطالعه و بررسي گردد و سطح رشد فرهنگ جامعه‏ي بشري و جامعه‏ي اسلامي و جامعه‏ي شيعي، به سمت فراهم آمدن مقدّماتِ ظهور امام‏عليه السلام سنجيده شود. تحمّل مشكلات، در اين صورت، امري طبيعي، و مستلزم رشد و حركت به سوي كمال مطلوب است در نتيجه، اگر حركت جامعه، حركتي تصاعدي به سمت اهداف مطلوب باشد، اين حركت، فرايندي معقول و مقبول خواهد داشت.
از آن جا كه رشد فرهنگي جامعه‏ي شيعي - كه به دست امامان معصوم‏عليهم السلام، پشتيباني و آبياري مي‏شد - و تشكيلات منسجم و قوي كه جامعه‏ي شيعي را در دوران اختناق و خفقان از پاشيده شدن و مسخ هويّت نگه مي‏داشت و مانند سيستمي خودكار و شبكه‏اي پيچيده و ريشه دار، به حيات خود ادامه مي‏داد، ((استمرار اين رشد و انسجام)) كليد رمز تحوّلات مثبت در دوران غيبت به شمار مي‏رود، بنابراين نبايد اختلافات و پديده‏هاي منفي را كه در جامعه‏ي شيعي، به طور سطحي و نه عمقي، ظاهر مي‏شوند، جداي از ريشه‏هاي تنومند اعتقادي و فرهنگي و سيستم طبيعي و محكمي كه به دست امامان تغذيه و پشتيباني مي‏شود، مطالعه كنيم، بلكه مجموعه فعّاليت‏هاي امام معصوم و اصحاب و حواريان او، و مجموعه‏ي فعّاليت‏هاي دانشمندان و متربّيان مكتب اهل بيت‏عليهم السلام را بايد يك جا ببينيم.
بنابراين، بايد مجموعه رهنمودهاي امام مهدي‏عليه السلام در دوران غيبت صغرا و صدر غيبت كبرا، و مجموعه‏ي رهنمودها و فعّاليّت‏هاي وكلا و نواب خاص امام‏عليه السلام در آن دوران و شبكه‏ي آنان، و مجموعه‏ي فعّاليّت‏هاي علماي آن دوران و فعّاليّت‏هاي علماي سده‏ي اوّل غيبت كبرا به دقّت مطالعه و ارزيابي شود تا بتوانيم راه حل‏هاي طيّ شده براي ترميم اين چالش‏ها را مورد ارزيابي قرار دهيم.