گناباد

بار ها در شاهنامه ی فردوسی ، از گناباد یا جنابد یاد شده و این مکان را محل جنگ‌ های توران و ایران دانسته‌اند . به گفته ی شاهنامه ، «پیران ویسه» وزیر کاردان افراسیاب در گناباد به خاک سپرده شده و مدفن او هم اکنون در گناباد است .

از دیگر مواردی که می‌ توان اشاره نمود ، گذر ناصرخسرو از گناباد و روستای کلات و کوهپایه‌ های مشرف می‌ باشد که در سفرنامه ی خود به آن اشاره نموده‌است .

در شهر گناباد آب انبارهای عظیمی وجود داشته‌ است که حداقل سه مورد آن ها در توسعه ی شهری تخریب شده‌است. آب انبار مرکز گناباد (آب‌انبار حسینیه گناباد)در خیابان شریعت سابق (سعدی) تا سال ۱۳۶۳ فعال و مورد بهره برداری مردم بود . در زمستان آب برف و یخ را روانه ی این آب انبار می‌کردند و در تابستان آب سرد و خنک می‌ نوشیدند و به این آب انبار یخچال خانه هم می‌ گفتند . گویا در تابستان‌ های قدیم به مردم ، یخ هم می‌ فروخته‌ اند .

یکی از نقاط دیدنی گناباد ، قلعه ی فرود می‌ باشد که درحال حاضر به روستای کوه قلعه مشهور است . درآن مکان باقی مانده‌ های قلعه‌ های ساخته شده از ساروج که ازبتن محکمتر است وجود دارد . در بعضی ارتفاعات ، دسترسی به این قلعه‌ ها با زحمت زیاد امکان پذیر می باشد .

تا اوایل سال ۱۳۴۰ ، بافت این شهر خیلی قدیمی بود و علاقه ی وافر اهالی به نوسازی شهرشان ، سبب خراب شدن بعضی از آثار تاریخی شد که از آن میان باید از یک یخدان عظیم که ارتفاع گنبد مخروطی آن در حدود بیست متر بود و در نزدیکی مظهر قنات علی آباد قرار داشت نام برد .

مهم ترین آثار تاریخی این شهر عبارت است از :

• مسجد جامع قدیم گناباد
• قنات قصبه بزرگ ترین و قدیمی‌ ترین قنات جهان مربوط به ۲۷۰۰ سال پیش و تنها اثر ثبت شده ی خراسان بزرگ در سازمان جهانی یونسکو
• مدرسه ی نجومیه و موزه ی مردم شناسی گناباد
• مقبره ی امامزاده سلطان محمد عابد در شهر کاخک گناباد
• مزار سلطانی بیدخت (مدفن چند نفر از اقطاب سلسله نعمت‌اللهی)

• موزه ی تاریخی گناباد، که در آن آثار بسیار باستانی و با ارزش نگهداری می‌ شود .
• آرامگاه جغتای (از خوانین مغول و از پسران چنگیز خان) در روستای گیسور
• یخدان کوثر بیدخت 
• قلعه ی دختر شوراب
• درب صوفه ، که در شاهنامه ی فردوسی از آن یاد شده و مقبره ی پیران ویسه‌ است .
• قلعه ی تاریخی عُمرانی گناباد
• آسیاب‌ های آبی تاریخی کاخک
• قلعه ی دفاعی کاخک
• مسجدجامع علیای کاخک ساخته شده در تاریخ 1134 ه- ق
• مسجد جامع بازار کاخک ساخته شده در سال 902 ه- ق
• آب انبار قلعه ی کاخک ساخته شده در سال1198 ه- ق
• چنار بزرگ و کهنسال روستای روچی
• منطقه ی تفریحی و آسیاب های آبی قدیمی روستای روچی
• روستای کهن ریاب
• سرو کهن نوقاب

شهر گناباد به لحاظ ساختاری از محلات متعدد و مجزایی تشکیل شده است . از مهم ترین محله های این شهر می توان به سرتراز ،نوقاب ، کوی شرقی (قصبه ی شهر) ، قنبر آباد ، کوچه ی نخل و باغ بالا اشاره کرد .