پاسخ به:بانک مقالات ترجمه قران

در دهه‏هاى سى و چهل قرن هفدهم، آبراهام ويلاك (Abraham Wheelock) نخستين استاد زبان عربى دانشگاه كمبريج انگلستان، كار و تحقيق براى چاپ متنى عربى از قرآن را آغاز كرد. هرچند ويلاك هيچ گاه موفق نشد كار خود را به پايان برساند، اما تلاشهاى وى نشانگر توجه و علاقه فراوان پژوهشگران انگليسى نيمه نخست قرن هفدهم به قرآن و زبان عربى از يك سو، و پژوهشهاى خاورشناسى از سوى ديگر است.[2] درواقع، علاقه برخى محققان انگليسى به قرآن چنان زياد بود كه در سال 1648 شخصى به نام ساموئل هارتليب (Samuel Hartlib) ـ كه از انديشمندان طراز اول زمان خود به شمار مى‏آمد ـ در يكى از نشريات با عنوان Ephemerides توضيح مى‏دهد كه چگونه دو برادر، يكى سَقَط فروش و ديگرى ورّاق، تصميم مى‏گيرند قرآن را به طور كامل و به گونه‏اى شايسته و به نحوى به چاپ برسانند كه تا آن زمان بى‏سابقه باشد؛ هرچند برآورد مى‏كنند كه اين كار يقيناً به چند هزار پوند هزينه نياز خواهد داشت.[3] به همين دليل، با توجه به كمبود امكانات مالى، چاپ قرآن مورد نظر آن دو برادر عملاً محقق نشد.
در همين زمان، در انگليس متخصصان ديگرى در زمينه زبان و علوم عربى وجود داشتند كه آنها نيز دست اندركار بررسى و كندوكاو در نسخ قرآن و ديگر دستنوشته‏هاى موجود در كتابخانه‏هاى دانشگاه‏هاى آكسفورد و كمبريج بودند. از جمله اين افراد بايد از جان گرگورى (John Gregory, 1607-1646)، از دانش آموختگان دانشگاه آكسفورد، نام برد كه براى افزايش اطلاعات خود در مورد تفسير متون و عبارات كتاب مقدس كوشيد تا از مجموعه رو به گسترش دستنويس‏هاى شرقى موجود در كتابخانه بادليان (Bodleian) بهره‏بردارى كند. وى در يكى از آثار خود كه پس از مرگش با عنوان «مجموعه آثار فاضل گرامى عالى جناب جان گرگورى از اجلّه علماى كليساى مسيح» (The Works of the reverend and learned Mr. John Gregory Master of Arts of Christs Church) به چاپ رسيد، با قاطعيت به خوانندگان كتاب خود اعلام كرد كه سنديت متن قرآن نسبت به انجيل قابل اعتمادتر بوده، و همچنين اظهار داشت چنانچه اصل متن عربى قرآن (و نه ترجمه انگليسى آن) مورد بررسى قرار گيرد، از بقيه دقت‏ورزى‏هاى كلامى سربلند بيرون خواهد آمد. وى در ادامه با به چالش كشيدن هرچه بيشتر خوانندگان مسيحى خود كه پذيرش اين اطمينان براى آنها گران مى‏آمد، به صراحت اعلام نمود كه بر خلاف كتاب مقدس، كه مطالب آن به دو دسته «منصوص» (canonical) و «مجعول» (apocryphal) تقسيم مى‏شوند، در قرآن مطالبى تحت عنوان «مجعولات» يا «جعليات» وجود ندارد.[4] به گفته گرگورى، مستندات قرآن در مقايسه با مطالب مشابه در كتاب مقدس دچار مشكلات كمترى بوده، و همچنين نحوه انتقال مطالب و صحت آنها در نص قرآن نيز دستخوش مشكلات كمترى گرديده است. گرگورى در ادامه مطالب خود چنين اظهار نظر مى‏كند: «به هيچ وجه نمى‏توان مدعى اعجاز اصالت و دست‏نخوردگى متن كتاب مقدس شد، درصورتى كه در مورد قرآن مى‏دانيم اين كتاب از سرنوشت بهترى برخوردار بوده است».[5] همچنين به گفته وى سبك عهد جديد، سبك مناسبى است، ولى اين سبك به اندازه سبك قرآن تحسين برانگيز نيست، و هرچند ارزش اصلى عهد جديد ناشى از قداست وحيانى آن قلمداد شده، ولى در هرحال بايد اعتراف كرد كه سبك بيان آن نسبت به بسيارى از ديگر آثار نوشتارى در سطح پايين‏ترى قرار دارد. وى توصيه مى‏كند براى اين منظور «بن سايرا» (Ben Syra) «و امثله قرون اعراب» (Arabick Centuries of Proverbs) را بخوانيد و بعد آنها را با متن قرآن مقايسه كنيد،[6] و دست آخر اين گونه نتيجه‏گيرى مى‏كند كه متن قرآن در مقايسه با كتاب مقدس داراى اشكالات كمترى است.
چه بسا تجليل گرگورى از قرآن مجيد، بر نويسندگان و متكلمان مسيحى عصر خود (كه اصالت و اعتبار كتاب مقدس را خدشه ناپذير مى‏دانستند) اظهار نظرى تحريك آميز به نظر آمده باشد و اتفاقاً چند سال پس از اين موضوع، و احتمالاً در واكنش به همين تحسين‏هاى جان گرگورى نسبت به قرآن كريم، الكساندر راس (1592-1654) اقدام به انتشار نخستين ترجمه انگليسى قرآن نمود. براى او كه شاعر، مورخ اديان، از علماى جدلى اهل اسكاتلند و نيز از دست اندركاران پژوهش در مورد تاريخ اديان و جهان به شمار مى‏آمد، يكى از كتابهاى راس، در واقع تكمله كتاب تاريخ جهان اثر والتر رالى (Walter Raleigh) است يقيناً قرآن سندى حايز اهميت به حساب مى‏آمد. به گفته خود وى، او پس از مشاهده ترجمه‏هاى لاتين، ايتاليايى، فرانسوى و ديگر ترجمه‏هاى قرآن به زبانهاى اروپايى[7] اقدام به ترجمه قرآن به زبان انگليسى كرد و در ماه مارس سال 1649 ترجمه خود را به چاپ رساند. عنوان كامل اين ترجمه به اين ترتيب بود: قرآن محمد، ترجمه عربى به فرانسوى به قلم آقاى دوريه از صاحب منصبان ماله زايير (Malezair) و از خدمتگزاران پادشاه فرانسه در اسكندريه: ترجمه جديد انگليسى جهت رضايت خاطر تمامى علاقه‏مندان آشنايى با ياوه‏گويى‏هاى تركها. اين ترجمه در واقع نخستين ترجمه انگليسى كامل متن قرآن بود كه تا ربع دوم قرن هيجدهم تنها نسخه معادل كل متن عربى قرآن براى همگان به حساب مى‏آمد.
راس با زبان عربى آشنايى نداشت و به همين دليل در ترجمه خود به طور كامل بر ترجمه فرانسوى آندره دوريه (حدوداً 1660-1580) متكى بود. بايد خاطرنشان ساخت كه دوريه چندى به عنوان قنسول فرانسه در مصر خدمت كرده بود. ترجمه قرآن فرانسوى وى كه براساس متن اصلى عربى قرآن صورت گرفته بود، در سال 1647 در پاريس و با اين عنوان به چاپ رسيده بود:
L'Alcoran de Mahomet translate d'Arabe en François, par le Sieur du Ryer Sieur de la Garde Malezair.
«قرآن محمد، ترجمه از عربى به فرانسه توسط آقاى دوريه از صاحب منصبان ماله زايير».
از آنجا كه اين ترجمه به لطف پادشاه، لويى چهاردهم صورت گرفته بود (چرا كه در جايى از متن مقدمه مى‏خوانيم «به لطف مقام منيع سلطنت»)، در نتيجه راس نيز كه از وابستگان چارلز اول پادشاه انگلستان به شمار مى‏آمد و از جانب چارلز به مقام خليفه‏گرى منطقه كارسن بروك در جزاير وايت تعيين شده بود، چه بسا گمان كرده او نيز شايد با ترجمه قرآن مورد عنايت پادشاه قرار گيرد.[8]
زمانى كه راس ترجمه خود را به پايان رساند، پادشاه از دنيا رفته بود (وى در تاريخ 29 ژانويه 1649 اعدام گرديد) و كشور انگلستان به كشورى مردم سالار و جمهورى تبديل شده بود. راس كه در اين شرايط سردرگم مانده بود ترجمه خود را نزد مسئول صدور مجوز اين گونه امور فرستاد، اما به محض اينكه مقامات متوجه شدند قرآن در انگلستان در حال چاپ شدن است، از طريق يكى از افسران نظامى خود به نام سرهنگ آنتونى ولدون به شوراى حكومتى شكايت بردند كه «چرا متن قرآن در كشور به چاپ رسيده است». بالتبع شورا نيز بى‏درنگ حكمى براى مأموران خود صادر كرد تا «چاپخانه‏هايى را كه اقدام به چاپ قرآن مى‏كنند تحت تعقيب قانونى قرار دهند و متنهاى چاپ شده و كاغذهاى موجود در چاپخانه‏ها را توقيف كنند. ضمناً مسئول چاپخانه توقيف، تا در شوراى حكومتى محاكمه شود.»[9] سپس در تاريخ 21 ماه مارس مسئول چاپخانه بازداشت و تمامى نسخه‏هاى چاپشده قرآن ضبط شد.[10] در پى اين اقدام، شورا دستور داد قضيه به نحوى پيگيرى شود تاصاحب چاپخانه (كه در آن زمان در زندان به سر مى‏برد) يا آزاد شود و يا در بازداشت بماند. علاوه بر اين، شورا امريه‏اى مبنى بر «ممنوعيت چاپ و انتشار اين گونه كتابها» صادر كرد و ده روز پس از آن تاريخ، يعنى در 31 ماه مارس، نيز شورا از «راس مى‏خواهد تا ماجراى چاپ قرآن را بازگويى كند».[11]
در مورد احكامى كه بر عليه راس صادر شد و يا در مورد دلايل مخالفت با چاپ و انتشار قرآن در انگلستان، در حال حاضر هيچ گونه شواهد مستندى در دست نيست، چرا كه انگلستان با امپراطورى عثمانى روابطى ديرپا داشت و حتى در دسامبر 1648 يكى از شوراهاى ارشد آن كشور به نام Council of Mechanics (شوراى نُظّار) به نفع قانونى معطوف به رعايت تساهل و تسامح نسبت به مؤمنان اديان ديگر، از جمله مسلمانان، رأى داده بود.[12] ودليل اين امر نيز افزايش روابط و فعاليتهاى تجارى با مسلمانان بود، و در نتيجه همين قانون به مسلمانان (ترك) و يهود اجازه داده شد تا در انگلستان اقدام به داد و ستد تجارى كنند. علاوه بر اين، چنان كه راس نيز متوجه شده بود، پيش از وى نيز دو نفر به نامهاى سامويل پرچس و افراييم پاجت اقدام به انتشار رساله‏هايى در مورد اصول اعتقادى مسلمانان كرده بودند.[13] صرف نظر از اينكه علل مخالفت مجلس عوام انگليس با انتشار قرآن چه بوده است، به نظر مى‏رسد آن دلايل چندان مورد توجه قرار نگرفته‏اند، چرا كه سرانجام در هفتم ماه مه 1649 ترجمه الكساندر راس وارد بازار كتاب گرديد.
مطالب مطروحه در مقدمه اين ترجمه، تنها سرنخهايى است كه از آن طريق متوجه مى‏شويم راس چگونه با مسئولان جديد مشترك المنافع برخورد كرده و در حقيقت علت مخالفت آن مقامات با چاپ قرآن ترجمه شده وى چه بوده است. دليل اين امر نيز اين است كه راس در مقدمه ترجمه خود دو مطلب يكى با عنوان «يادداشتى براى خواننده» (از مطالب دوريه) و ديگرى «خلاصه‏اى از اصول اعتقادى تركها» نيز اضافه كرده بود، و در كنار اين دو نيز، متن دو نامه تحسين آميز از چندتن از قنسول‏ها به دوريه را منتشر كرده بود. افزون بر اين همه، وى تصوير مجوز «حضرت جلالت مآب» براى مسافرت راس بين فرانسه و امپراطورى عثمانى را به چاپ رسانده بود. البته اين دو نامه در ترجمه فرانسه متن وجود نداشت و او قصد داشت با انجام اين كار نشان دهد چگونه مسيحيان و مسلمانان دوريه را براى انجام چنين ترجمه‏اى مورد تجليل قرار داده‏اند. اما از اينها مهم‏تر، راس در مقدمه اثر، خطابه‏اى سه صفحه‏اى با عنوان: «سخنى از مترجم با خوانندگان مسيحى» گنجانده بود كه در آن به بهانه قرآن، حكومت جديد مشترك المنافع و سياست سانسورگرى آن را به شدت مورد انتقاد قرارداده بود.
راس از نظر سياسى به عنوان يك سلطنت طلب و از نظر اعتقادى به عنوان فردى معتقد به اصول اعتقادى كليساى انگلستان، كه همواره با خلوص نيت از اسقف اعظم اين كليسا به نام اسقف اعظم لاد (Laud) و نيز مكتب لادگروى (Laudianism) پيروى مى‏كرد، شديداً نگران شرايط سياسى مذهبى حاكم بر كشور انگليس بود. او به فرانسه مى‏نگريست و مى‏ديد در آنجا پادشاهى قدرتمند قبضه امور مذهبى را نيز در دست دارد، ولى در عين حال در آنجا بر خلاف انگليس، نه پادشاه و نه اسقف اعظم به دست اتباع كشور به قتل نرسيده‏اند. افزون بر اين، فروپاشى كليساى ملى انگلستان باعث سر برآوردن مجموعه زيادى از فرقه‏هاى دينى و افراد بدعت انديش جديدى شده بود كه ارتش را تحت سيطره خود درآورده و در بين ديگر اقشار جامعه نيز نفوذ كرده بودند. اينجا بود كه راس ـ كه مذهب اين تركها (=مسلمانان) را نوعى بدعت دينى تلقى مى‏كرد ـ به اتكاى حكومت انگليس عليه اين به اصطلاح ملحدان و زنادقه موضع گرفت و در بخش «سخنى با خوانندگان مسيحى» استدلال كرد كه چرا يك مشت از بدعت‏گذاران ساكن وايتهال (Whitehall) نمى‏خواهند فرقه ملحد و زنديق ديگرى موقعيت آنها را متزلزل كند:
لذا (شما خوانندگان مسيحى اين كتاب) هرچند برخى از شما كه آگاهانه پايبند مسايل دينى خود نيستيد و در اين مورد (و در مورد مسائل زندگى و امور فكرى شباهت بسيارى به تركهاى مسلمان داريد) ممكن است از انتشار اين ترجمه من ناراضى باشيد، ولى من اطمينان دارم اگر شما از معتقدان راستين مكتب و مذهب ارتدكس باشيد (و خود را از حماقتهاى آن گروه ديگر مبرا كنيد) در آن صورت انتشار اين ترجمه هيچ آسيبى متوجه شما نخواهد كرد. در مورد آن دارودسته اى كه پيش از اين به نور الهى پشت كرده بودند گمان مى‏كنم اين جماعت نيز هرآينه بخواهند به هر خار و خسى متشبث شوند؛ در آن صورت آنها نيز به همان اندازه در ظلمات محض فروخواهند رفت كه جستجوگران سراب يا نورهدايت دروغين قرآن.[14]
راس براين باور بود كه مسيحيان پروتستان راستين نبايد نگران نشر قرآن در بين همدينان خود باشند، چرا كه مطالب قرآن ياراى ضربه زدن به ايمان و اعتقادات آنها را ندارد. جماعت پيروان كرامول (Cromwellians) نيز نبايد نگران اين امر باشند، چرا كه آنها خود پيش از اين دچار ظلمات وضلالت شده‏اند و قرآن نيز چيزى نيست جز نوع ديگرى از ضلالت كه آنها اگر بخواهند مى‏توانند به آن نيز متوسل شوند. به اعتقاد راس پيروان كرامول درست همانند تركهاى مسلمان آنچنان از نظر اعتقادات مذهبى سست بودند كه اجازه انتشار ديدگاه‏هاى مخالف خود را نمى دادند. منظور راس از اين اظهارات اين بود كه اگر پادشاه انگلستان زنده مى‏بود، در آن صورت وى اصلاً نگران چاپ اين كتاب نمى شد و اتباع بريتانيا نيز از ترجمه اين متن اسلامى هراسى به دل راه نمى‏دادند، چرا كه دين آنها با بودن پادشاهى آنچنان پارسا و پرهيزكار از هر گزندى محفوظ بود. اما اكنون چون پادشاه در قيد حيات نيست، مردم نگرانند كه مبادا قرآن به پشتوانه امپراطورى قدرتمند عثمانى، و استفاده از فرصتى كه اغتشاش ملى و عدم تمركز در انگليس براى آن فراهم ساخته است، براى خود در انگلستان جاى پايى باز كند.
راس پس از به پايان رساندن مقدمه خود بر ترجمه قرآن، به سراغ متن قرآن رفت. در اين مورد، وى دقيقاً از دوريه پيروى كرد، ولى دو كار ديگر نيز انجام داد كه يكى افزودن فهرست مطالب به ترجمه قرآن و ديگرى درج تعداد هر يك از آيه‏ها در آغاز هر سوره بود كه البته هيچ يك از اين دو كار را دوريه انجام نداده بود. او ترجمه خود را به صورت لفظ به لفظ از فرانسه به انگليسى انجام داد، و حتى ارجاعات حاشيه ترجمه را نيز (كه برگرفته از تفسير جلالين و كتاب التنوير بود) به همان ترتيب به انگليسى برگرداند. مى‏دانيم كه اين دو اثر اخيرالذكر پربسامدترين منابع مذكور در ترجمه دوريه بوده‏اند. راس حواشى بسيار اندكى را از خود بر متن ترجمه اضافه كرده است كه از بين آنها مى‏توان به عبارات ندايى مانند «O Mahomet» (در بيانِ «يا ايها الرسول» «و يا ايها النبى») اشاره كرد. به طور كلى سبك كار راس در سراسر ترجمه دور از ادب، خشن و غير قابل انعطاف بود.
با اين همه، تفاوت كار راس با دوريه در پايان ترجمه به چشم مى‏خورد. راس دو بخش با اين عناوين بر ترجمه خود اضافه كرد: «حيات و ممات محمد» و «هشدار ضرورى مترجم به آن دسته افرادى كه مايلند بدانند از قرآن چگونه مى‏توانند در جهت خواسته‏هاى خود استفاده كنند، و نيز به كسانى كه مى‏خواهند با خطرات مطالعه متن قرآن آشنايى داشته باشند». اين دو بخش پس از چاپ متن ترجمه قرآن (ولى پيش از ارسال آن به صحافى) به ترجمه اضافه شده بودند، چرا كه ظاهراً شماره صفحه‏هاى اين بخشها با شماره صفحات متن ترجمه قرآن هماهنگى ندارد و كاغذ آن صفحات نيز از جنس ديگرى است. تصميم راس براى افزودن اين دو بخش ظاهراً به اين دليل صورت گرفته تا مواضع خود را توجيه كند. بخش «حيات و ممات محمد» حاوى چندين افسانه در مورد حضرت پيامبر است كه در آنجا راس به صورتى افسارگسيخته تعصبات خود درباب اسلام و مسلمانان را بيان كرده است. در بخش «هشدار ضرورى مترجم...» نيز وى كوشيده است تا مقامات طرفدار كرامول را به نوعى مورد حمله و هجوم قرار دهد:
من كاملاً آگاهم كه ممكن است انتشار قرآن براى برخى خطرآفرين و براى برخى ديگر مايه آبروريزى تلقى گردد؛ خطرآفرين براى خوانندگان متن و مايه آبروريزى براى مقامات حاكم يعنى همانهايى كه با اظهار تنفر از چاپ و نشر اين اثر و با بازجويى از ناشر، خود را وجيه‏المله نشان داده‏اند؛ ولى در مورد خطرآفرينى اين اثر، من خواهم كوشيد نظرات و اصول فكرى خود را بيان كنم.[15]
در ادامه، راس هيجده اصل فكرى خود را مطرح كرده و همان موضوعى را تكرار مى‏كند كه پيش از آن در بخش «سخن مترجم با خوانندگان مسيحى» به آن پرداخته بود؛ يعنى بيان اينكه مطالعه قرآن هيچ گونه خطرى متوجه مؤمنان راستين نخواهد كرد. وى سپس با لحنى طعن‏آميز اين پرسش را مطرح مى‏كند كه چرا مقامات مملكتى مى‏خواهند جلوى انتشار متنى عربى را بگيرند، در صورتى كه قرآن به «همان زبانى نوشته شده كه در مدارس و دانشگاه‏ها تدريس مى‏شود و تعداد زيادى از افراد نيز مشغول فراگيرى آن زبان هستند. مگر نه اينكه عربى به اين دليل تدريس مى‏شود تا از طريق آن بتوانيم با قوانين و دين مسلمانان آشنا شويم؟» اين اظهارات نشان مى‏دهد كه راس با ابعاد و گستردگى مطالعات عربى و اسلامى در فرانسه و هلند (دو رقيب عمده انگليس در تجارت با امپراطورى عثمانى) آشنايى داشته و از اين فرصت استفاده كرده تا سياست سانسور كرامول را مسخره كند؛ يعنى همان سياستى كه مطالعه مطالب تمدنهاى ديگر را كه انگلستان به مدت بيش از يك قرن با آنها جنگيده يا تجارت كرده بود، ممنوع مى‏دانست. راس سپس به بررسى شيوه جديدى از نقد دينى ـ اجتماعى قرن هفدهم اروپا اقدام مى‏كند كه بر اساس آن، نويسندگان مسيحى به منظور انتقاد از وضعيت موجود در عالم مسيحيت مواضع خود را از ديدگاه فردى مسلمان بيان مى‏كردند. به عنوان مثال، وى در اصل فكرى پانزدهم خود مى‏گويد كه در قرآن آيات و عباراتى وجود دارد (و در دين اسلام نيز چنين ويژگيهايى به چشم مى‏خورد) كه براساس آن وجود فرقه‏هاى گوناگون مسيحى در انگلستان شرم آور دانسته شده است:
اگر مسيحيان سعى مى‏كردند دين اسلام و تاريخ مسلمانان را مورد مطالعه قرار دهند، در آن صورت قطعاّ از مشاهده ميزان و شدت پايبندى مسلمانان نسبت به رعايت پارسايى، تقوا و شركت در امور خير، پيش خود احساس شرمسارى مى‏كردند و مسلماّ از ديدن ميزان مراعات نظافت، احترام و پارسامنشى مسلمانان در محيط مساجد خود و حرف‏شنوى آنها از روحانيون مسلمان شگفت‏زده مى‏شدند، چرا كه حتى بزرگ‏ترين تركها (مسلمانان) نيز تا با مفتى خود مشورت نكند اقدام به انجام كارى نخواهد كرد... مسلمانان در ايام روزه‏دارى، مناسك خاص آن ماه را دقيقاً به‏جا مى‏آورند، آنها نسبت به يكديگر بسيار مهربان و بخشنده‏اند و ميزان حساسيت مثبت آنها نسبت به افراد غير خودى را مى‏توان در بيمارستانهايشان مشاهده كرد؛ بيمارستانهايى كه هم براى افراد تهيدست و هم براى خارجيها برپا شده‏اند.
اظهارات فوق نشان دهنده حمله شديداللحن الكساندر راس به حكومت جديد آن زمان انگلستان است كه به صراحت اعلام كرده بود مسلمانها نسبت به مسيحيانى كه پادشاه كشور خويش را به قتل رسانده‏اند از همه جهت برترى دارند. راس به بهانه متن قرآن با حاكميت مشترك المنافع در انگليس درافتاد. البته اين نكته كه هدف اصلى راس از ترجمه قرآن به انگليسى همين موضوع بوده يا خير، چندان روشن نيست. اما در هر حال با توجه به شكايتى كه عليه وى و چاپ كننده اثر تنظيم شده بود، از فرصت استفاده كرده و اين امر را بهانه قرار داده تا از آن طريق سياست سانسور حكومتى را مورد سرزنش قرار دهد، گو اينكه خود وى از به‏كارگيرى اين سياست عليه فرقه‏هاى دينى ديگر خشنود بود. وى قرآن را به عنوان نمونه‏اى از نوعى هرج و مرج فكرى و دينى وانمود مى‏كرد كه در آن هرج و مرج، فرقه‏ها فرصت رشد و گسترش مى‏يابند. در هر صورت، گرچه ممكن است هدف اوليه راس آشنا ساختن خوانندگان انگليسى با قرآن بوده، اما در مجموع از اين اثر براى نشان دادن سستى بنيان نظام سياسى جديد انگليس استفاده مى‏كرد.
به هر حال، على رغم نادرستى قسمتهايى از ترجمه راس و نيز تعصبات وى، The Alcoran of Mahomet (قرآن محمد) در انگلستان شهرت فراوانى يافت، و اگرچه در سال 1649 فقط يك چاپ از اين قرآن وجود داشت، بعدها دو چاپ مكرر ديگر نيز از آن وارد عرصه بازار شد كه خود نشان دهنده ميزان نفوذ و گسترش آن نزد خوانندگان انگليسى است (تنها تفاوت بين آن دو چاپ اين بود كه يكى در ابعاد 17 سانتى مترى چاپ شده بود و ديگرى در ابعاد 19 سانتى مترى). شواهد فراوانى موجود است كه نشان مى‏دهد نويسندگان و انديشمندان تمام فرقه‏هاى دينى، قرآن ترجمه شده الكساندر راس را مورد مطالعه قرار داده و يا در آثار خود به آن اشاره كرده‏اند. به عنوان مثال، مى‏توان از ساموئل هارتليب (Samuel Hartlib) نام برد. هارتليب در مجله Ephemerides، شماره ژانويه ـ ژوئن سال 1649، به اثرى اشاره مى‏كند كه على‏الظاهر همان ترجمه انگليسى قرآن الكساندر راس است، هرچند وى مشخصاً نامى از راس ذكر نكرده است؛ آنجا كه مى‏گويد: «كتاب Alcoranتوسط يكى از دوستان آقاى وال (Wahl) كه آثار ديگرى را نيز از فرانسه به انگليسى برگردانده، به زبان انگليسى ترجمه شده است»[16]. در تاريخ دوم ماه مه 1649 جان دورى (John Dury)، خبرنگارو دوست هارتليب نيز در جاى ديگرى به همين مطلب اشاره كرده است «اخيراً كتاب قرآن (Alcoran) به انگليسى منتشر گرديده است».[17] اما نكته مهم اين است كه هيچ كدام از اين دواشاره‏اى به نام راس و يا كيفيت ترجمه متن نكرده‏اند و شايد دليل اين امر آن بوده كه با توجه به جنجالهاى پيرامون اين اثر، آنها موفق به ديدن اصل اثر نشده بودند. با اين همه، يكى از متكلمان مستقل به نام ناتانيل هومز (Natahaniel Homes) اين قرآن را با دقت مورد مطالعه قرار داده و در سال 54/1653 در يكى از آثار خود با عنوانِ The Resurrection Revealedدر چند جا به سوره‏هايى از اين ترجمه اشاره كرده است، از جمله دوبار به سوره آل عمران، سه بار به سوره نساء و نيز به سوره‏هاى مائده، يونس، رعد، ابراهيم، حجر، نحل، كهف و مريم.[18]
يك سال پيش از آن، در سال 1652، رديه‏اى كه با عنوانِ the Moor در اواخر قرن پانزدهم ميلادى عليه اسلام به قلم يوهانس آندرياس (Johannes Andreas) نوشته شده بود، توسط فردى به نام جاشوا ناتستاك (Joshua Natstack) ترجمه شد. وى در مقدمه ترجمه‏اش خاطرنشان كرده بود كه از نظر ارجاعات، بين اين قرآن و قرآن ترجمه الكساندر راس تفاوتهايى وجود دارد، چرا كه قرآنهاى موجود از نظرسوره‏ها و تعداد آيات وضعيت يكسانى ندارند.
«با توجه به چاپهاى متفاوت، شماره سوره‏ها و تعداد آيات با يكديگر تفاوت دارد؛ به همين دليل نقل قولهايى كه از قرآن در مباحث زير آمده است، با ترجمه‏هاى سابق انگليسى قرآن همخوانى ندارد».[19]
مطالب فوق، خود گواه محدوديت منابع اطلاعاتى پژوهشگران انگليسى علاقه‏مند به رديه نويسى بر اسلام است، چرا كه مى‏دانيم همين كتاب جزو منابعى بوده كه در مجادلات ضد اسلامى قرن هفدهم مورد استفاده فراوانى قرار مى‏گرفته است. مثلاً مى‏دانيم كه هنرى مور (Henry More) به عنوان رهبر افلاطونيان كمبريج، اين متن را به دقت مورد مطالعه قرار داده و لَنسلات اَديسون (Lancelot Addison) نيز در سال 1679 به عنوان نگارنده كتابِ وضعيت صدر اسلام، يا ماجراى زندگى مؤلف قرآن و اصول اعتقادى دجال اسلام
The First State of Mahuemedism: or an Account of the Author and Doctorines of that Imposture
ترجمه قرآن راس را خوانده بوده است.[20] يكى از عرب شناسان هلندى به نام گليوس(Golius) نيز ظاهراً قصد داشته اين قرآن را به هلندى ترجمه كند، هرچند وى هيچ گاه موفق به انجام آن نشد، ولى شخص ديگرى به نام همفرى پرايدو (Hamphrey Prideaux) كه در پايان قرن هفدهم كتابى بسيار ضد اسلامى را به رشته تحرير درآورده بوده، به صورت غيرمستقيم از آن نام برده است.[21]
در همين حال، جرج فاكس (George Fox) نيز كه از پيروان فرقه كويكرها (Quaker) به حساب مى‏آمد، با دقت بسيار ترجمه قرآن راس را مورد مطالعه قرار داده و به صورت گسترده‏اى در مناظره با پادشاه الجزيره (King of Algiers) از آن استفاده كرده بود.[22] تقاضا و تمايل نسبت به اين ترجمه قرآن چنان زياد بود كه در سال 1688 چاپ ديگرى از Alcoran راس در انگلستان به بازار عرضه گرديد. اين چاپ دقيقاً همان متن قبلى است و فقط مطالب بخش مقدمه آن بازآرايى شده و دو بخش «حيات و ممات محمد» و «هشدار ضرورى مترجم...» (كه در چاپ قبلى در پايان ترجمه جاى داده شده بود) به ابتداى اثر منتقل شده و از يك مقدمه بسيار مجمل و كلى تبديل به مقدمه‏اى مفصل شده است كه اطلاعاتى مفيد و جالب توجه در اختيار خواننده قرار مى‏داد تا از آن طريق با اسلام آشنا شود.[23] در سال 1698يكى از وعاظ منطقه نيوانگلند (آمريكا) به نام كاتن ميتر (Cotton Mather) «جملاتى از القرآن» (يا به تعبير راس كتاب مقدس تركها) نقل قول مى‏كند.[24] و به اين ترتيب قرآن انگليسى ازاروپا به آمريكا راه يافت.
خوانندگان اهل انگلستان و اهالى نيوانگلند آمريكا به ترجمه قرآن راس علاقه‏مند شدند و هرچند برخى از آنها احتمالاً متوجه نارساييهاى آن ترجمه نمى‏شدند، گروهى ديگر از آنها يقيناً متوجه اين نقيصه شده بودند. در هر حال، اين وضعيت، هم نشان دهنده علاقه روزافزون مردم به مطالعات خاورشناسى در انگلستان بود، و هم حكايت از آن داشت كه نقد ترجمه راس از ديد بسيارى از افراد پنهان نمانده بود. هنرى استاب (Henry Stubbe) كه در دهه 1670 موفق به نوشتن نخستين زندگينامه بيطرفانه از پيامبر اسلام شده بود، از ترجمه‏هاى راس و دوريه چنين انتقاد كرده است:
ترجمه‏هاى انگليسى ما از قرآن براساس ترجمه‏هاى فرانسوى است، ولى بايد دانست كه ترجمه فرانسه بسيار نامناسب است، چرا كه در بسيارى از موارد عبارات قرآنى را حذف و در موارد ديگر آنها را تحريف كرده است.[25]
استاب، راس را به خاطر اينكه فكر مى‏كرده بدون آشنايى با زبان عربى و بدون بهره‏گيرى از تفسيرهاى عربى، فارسى و تركى مى‏تواند قرآن را به انگليسى ترجمه كند مورد تمسخر قرار مى‏دهد. به گفته استاب: «ناآگاهى يا عدم تمايل راس در زمينه آشنايى با اين منابع باعث شده تا مطالبى را به حضرت محمد نسبت دهد كه محمد به هيچ وجه اشاره‏اى به آنها نكرده است».[26] استاب همچنين از راس انتقاد كرده كه چرا در حواشى ترجمه خود صرفاً ارجاعاتمربوط به كتاب التنوير و تفسير جلالين را اضافه كرده است، چرا كه راس نه نشانى دقيق صفحات ارجاعى را ارائه كرده و نه به خواننده اطلاع مى‏دهد كه آيا اين متون داراى ترجمه‏هاى لاتينى نيز هستند يا خير.[27]
نويسندگان ديگر نيز يا خود را نسبت به ترجمه راس بى‏اعتنا نشان مى‏دادند و يا مى‏كوشيدند از اهميت آن بكاهند. به عنوان مثال، سامويل هارتليب در نشريه Ephemerides از يكى از خاورشناسان اروپايى به نام بانكل (Buncle) نام مى‏برد كه «مى‏كوشد تا Alcoran را به لهجه عاميانه و با استفاده از حواشى مبتنى بر منابع و مراجع منتشر سازد».[28] در مكاتباتى هم كهوى ــ بعدها با يكى از دوستانش به نام ورتينگتون (Worthington) كه بعدها به مقام استادى كالج عيسى (Jesus College) كمبريج رسيد ــ به عمل مى‏آورد، از نياز به نوعى ترجمه مناسب قرآن ياد مى‏كند كه به تعبير او مى‏بايست هم منطبق با ويژگيهاى زبان عربى و هم مبتنى بر تفاسير مسلمانان باشد. وى در هيچ يك از مكاتبات خود اشاره‏اى به رضايت خاطر خود از ترجمه الكساندر راس نكرده است. درواقع، او يك بار در نامه‏اى كه در سال 1659 به ورتينگتون مى‏نويسد، به وى پيشنهاد مى‏كند تا يوهانس هوتينگر (Johannes Hotinger) ــ از اساتيد زبان عربى دانشگاه لايدن در قرن هفدهم (1620-1667) ــ قرآن را به لاتين ترجمه كند تا شايد از اين رهگذر، مطالب قرآن براى اروپاييان قابل درك و فهم گردد.[29] نكته مهماينكه هوتينگر نسخه‏اى از قرآن به عربى در اختيار داشت كه آن را در كنار تفسير بيضاوى مورد مطالعه قرار مى‏داد.[30] وى اميدوار بود شايد نسخه‏اى از قرآن به دست آورد كه كسى همچونهوتينگر آن را فراهم كرده باشد، چرا كه از نظر او هوتينگر در زمينه پژوهشهاى خاورشناسى صاحب صلاحيت بود.[31] چند ماه بعد نيز ورتينگتون موافقت كرد تا قرآن به زبانى فرا گير وشناخته شده مانند لاتين ترجمه شود.[32] او طى نامه‏اى كه در تاريخ سوم ژوئن 1661 بههارتليب نوشت، نياز به مطالعه و بررسى دقيق منابع يهودى و اسلامى را مورد تأييد قرار داد:
اگر مسيحيان اطلاعات درست‏ترى راجع به نحوه برخورد با يهوديان و مسيحيان داشته باشند، در آن صورت اين امكان براى آنها فراهم خواهد شد تا با متن ميشناى تلمود [در فقه يهود] و قرآن مسلمانان آشنا گردند.[33]
در مورد اينكه راس چقدر از واكنش ديگران نسبت به نامناسب بودن ترجمه خود و بى‏توجهى در آن آگاهى داشته اطلاعات چندانى در دست نيست، اما وى در يكى از آثار خود با عنوان:Pansebeia, or a View of all Religions in the World... Together with a Discovery of all Known Heresies (كه چهار سال پس از چاپ قرآن خود، آن را منتشر كرد و در قرن هفدهم چندين ترجمه هلندى، فرانسوى و آلمانى نيز از روى آن صورت گرفت)، كوشيد پاره‏اى كاستيهاى كار قبلى خود را جبران كند. راس با توجه به اينكه به سبب عدم استفاده از تفاسير مسلمانان در نوشته‏هاى خود مورد انتقاد قرار گرفته بود، اين بار كوشيد با بهره‏گيرى از توضيحات حاشيه‏اى وام گرفته از بوريوس (Borrius)، لانيكروس (Laniccurus)، نولس (Knolles)، كمكراريورس جوويوس (Camcrarrius Jovius)، مناوين (Menavine)، نيكولائوس نيكولاى (Nicholaus Nicholai)، سپتمكاسترنيس (Septemcastrenis) و ديگران، نارساييهاى قبلى را بر طرف سازد، گو اينكه هيچ يك از نويسندگان فوق الذكر مسلمان نبودند.[34] اين شيوه عمل نشان مى‏دهد كه راس در زمينه مطالعات عربى و قرآنى پيشرفتىحاصل نكرده بوده و شايد حتى متن قرآنى را كه قبلاً ترجمه كرده به فراموشى سپرده بوده است، چرا كه در يك مورد اعلام مى‏كند: «يگانه نسخه قرآن كه در ميان مسلمانان متداول است 124 سوره دارد».[35] حال آنكه ترجمه قرآن خود وى به طور صحيح شامل 114سوره بود.
در سال 1679، لنسلات اَديسون اقدام به انتشار كتاب وضعيت صدر اسلام كرد و در آن در مورد اينكه در زبانهاى اروپايى ترجمه و چاپ مناسبى از قرآن وجود داشته باشد ابراز ترديد كرد،[36] چرا كه به اعتقاد وى هيچ يك از ترجمه‏هاى موجود قرآن در آن زمان ترجمه مناسبىنبود. اَديسون سپس با بى‏اعتنايى به ترجمه راس كوشيد تا مانند جان لاك و توماس تنيسون از ترجمه اصلى دوريه (در فرانسوى) استفاده كند.[37] در آغاز قرن هجدهم گروهى ازخاورشناسان بريتانيايى همچون ادوارد پوكاك (Edward Pococke, the Son)، سايمن آكلى (Ockley Simon) ، جان هيوز (John Hughes)، ريچارد پاركر (Richard Parker) و گروهى ديگر اقدام به انتشار تاريخچه‏ها و ترجمه‏هاى فراوانى از عربى كردند، اما ظاهراً هيچ كدام اين صلاحيت را در خود احساس نكردند كه دست به ترجمه قرآن بزنند، چرا كه اين كار احتياج به آنچنان توانايى علمى و زبانى داشته كه از آغاز گسترش رنسانس در اروپا هيچ اروپايى عربى شناسى، حداقل در انگلستان، به سراغ انجام آن نرفته بود. درواقع اين وظيفه دشوار به جرج سيل (George Sale) رسيد كه در سال 1734 ترجمه قرآن خود به انگليسى را عرضه كرد؛ ترجمه‏اى كه على رغم پاره‏اى كاستيها بايد آن را تلاشى صادقانه براى ترجمه هرچه صحيح‏تر متن قرآن به انگليسى تلقى كرد. جرج سيل حتى در عنوان ترجمه خود نشان داده كه با ترجمه الكساندر راس آشنايى داشته، چرا كه وى در جايى از مقدمه ترجمه قرآن خود مى‏گويد: «قرآن را معمولاً قرآن محمد (The Alcoran of Mahomet) مى‏نامند» و مى‏دانيم اين عنوان دقيقاً همان تعبيرى است كه در عنوان ترجمه قرآن الكساندر راس به چشم مى‏خورده است. ولى در هر حال، وى در مقدمه اثر خود ترجمه راس را اينچنين مورد انتقاد شديد قرار مى‏دهد:
ترجمه انگليسى موجود چيزى نيست جز ترجمه‏اى از روى نسخه فرانسوى دوريه كه اتفاقاً ترجمه بسيار نامناسبى است، چرا كه الكساندر راس (يعنى مترجم فرانسه به انگليسى) با عربى اصلاً آشنايى نداشته و تسلط آنچنان زيادى بر زبان فرانسه نيز نداشته است و به همين دليل، او نيز اشتباهاتى ديگر به اشتباهات دوريه اضافه كرده است. البته اين همه صرف نظر از سخيف بودن زبان ترجمه اوست كه باعث شده تا يك كتاب خوب و مناسب به كتابى مسخره تبديل شود.[38]
انتقادى اين گونه شديد، آن هم از سوى يكى از اساتيد طراز اول عرب‏شناسى آن عصر، براى بدنام كردن ترجمه راس كافى است. اما با اين همه تا بيش از نيم قرن، يعنى تا سال 1806 ترجمه قرآن الكساندر راس نه تنها در اروپا بلكه در آن سوى اقيانوس اطلس (ايالات متحده آمريكا) نيز مرتباً تجديد چاپ مى‏شد. جالب توجه اينكه نخستين چاپ آمريكايى قرآن (بر اساس تبليغ روى جلد اثر) متأسفانه از چاپ قبلى بريتانيايى بدتر بود، و عنوان كامل روى جلد آن به اين قرار بود:
The Koran Commonly called The Alcoran of Mahomet, Translated from the Original Arabick into French. By the Sieur de Ryer... The Whole now faithufully translated into English.[39]
اين چاپ توسط آيزايا توماس پسر (1773-1819) صورت گرفت كه خود در شهر بوستن آمريكا و در ديگر شهرهاى منطقه نيوانگلند به شغل كتابفروشى و چاپ و انتشار سالنامه اشتغال داشت. پدر وى، آيزايا توماس، نيز از مجموعه‏داران آثار عتيقه بود و علاقه شديدى به تاريخ اديان داشت. دليل اينكه چرا توماس به جاى ترجمه سيل، ترجمه الكساندر راس را براى انتشار در آمريكا برگزيد چندان روشن نيست، هرچند عنوان روى جلد اثر نشان مى‏دهد كه او درواقع نيمه نخست ترجمه قرآن جرج سيل را گرفته و سپس دنباله عنوان ترجمه راس را بر آن افزوده است. توماس همچنين پانوشت‏هايى را به ترجمه اضافه كرده، در پاره‏اى موارد حاشيه‏نويسى‏هاى الكساندر راس را به پانوشت برگردانده و در مواردى ديگر به طور كلى آنها را حذف كرده است. افزون بر اين، وى تمام مقدمه و پى‏نوشت‏هاى جزئى و فرعى راس را نيز حذف نموده است. همچنين در اين چاپ از ترجمه قرآن سيل، بخش كوچكى با عنوان «با خواننده» آمده كه حاوى اطلاعاتى دقيق در مورد قرآن و مسلمانان است كه راس آنها را در ترجمه خود نياورده بود. از جمله آن توضيحات مى‏توان اين اظهارات را مثال زد: «قرآن با بت‏پرستى مخالف بوده و به ويژه با بت‏پرستى ساكنان مكه و يا با بت‏پرستى قبيله قريش مخالفت كرده است... قرآن با عنوان «الفرقان» نيز شناخته شده كه اين واژه به معناى «متمايز كننده خوبى از بدى است». در هر صورت، لحن مقدمه جديد بسيار منفى است و نشانه‏هايى از موضع‏گيرى‏هاى خصمانه راس را در خود دارد.
تأثير ترجمه قرآن انگليسى الكساندر راس بر جامعه انگليسى زبان را نبايد دست كم گرفت. متن انگليسى اين قرآن با همه تعصّبات مترجم و با همه اغلاط موجود در آن، در نيمه دوم قرن هفدهم و تا سالهاى آغازين قرن هجدهم تنها منبع اصلى آشنايى خوانندگان مسيحى با اسلام و قرآن به شمار مى‏آمد. طبعاً هر خواننده‏اى با مطالعه مقدمه و توضيحات آن، ديدگاهى بسيار منفى نسبت به اسلام در خود احساس مى‏كرد، ولى در هر صورت در مقابل، متن ديگرى وجود نداشت. ترجمه فرانسه دوريه و ترجمه ايتاليايى قرآن هردو غير دقيق و حاوى اشكالات فراوانى بودند. وضعيت ترجمه قرآن رابرت كتونى (Robert of Ketton) ـ نيز كه به زبان لاتين قرون وسطايى چندين مرتبه در قرن شانزدهم به چاپ رسيده بود ـ با دو ترجمه پيشين تفاوتى نداشت. نكته قابل توجه اينكه تعداد دستنويس‏ها يا نسخه‏هاى قرآن عربى موجود در انگلستان در آن زمان بسيار محدود بود و همان تعداد محدود نيز در كتابخانه‏هاى يكى دو دانشگاه معروف نگهدارى مى‏شد. هنوز قرن هفدهم به پايان نرسيده بود، يعنى دقيقاً در سال 1649 بود كه نخستين چاپ عربى قرآن در هامبورگ به همت يكى از خاورشناسان آلمانى به نام آبراهام هينكلمن (Abraham Hincklemann) و با عنوان Al-Coranus s. lex Islamica Muhammedisانتشار يافت، ولى به احتمال بسيار زياد اين چاپ فقط مى‏توانست مورد استفاده متخصّصان و كارشناسان قرار گيرد.
جنبه موفقيت‏آميز راس در ترجمه قرآنش اين بود كه توانست نه تنها با خوانندگان متخصص و كارشناس، بلكه با خوانندگان عامه و غيرمتخصص نيز ارتباط برقرار كند. يقيناً كار الكساندر راس چه از نظر جسارت‏ورزى دينى و چه از نظر علاقه شخصى قابل تحسين است. درواقع، به رغم كيفيت ضعيف ترجمه قرآن راس، تا پيش از وى هيچ شخص ديگرى موفق به انجام چنين كارى نشده بود. از سوى ديگر، وى از ميزان استقبال گسترده خوانندگان انگليسى زبان از ترجمه قرآن به خوبى آگاهى داشت، و جاى شگفتى نيست كه مى‏بينيم پس از عرضه اين ترجمه به بازار كتاب، قرآن به گفتمان فرهنگى جامعه انگليس راه مى‏يابد؛ يعنى از همان زمان است كه بسيارى از شعرا، متكلمان و سياستمداران مسيحى از قرآن نام مى‏برند، گاه همراه با تحسين و تجليل و گاه به نوعى ديگر. اما در هر صورت، نكته مهم اين است كه آنان مرتباً از قرآن نام مى‏برند، و حتى پس از 1649، استفاده از واژه انگليسى Koran در مقايسه با واژه قديمى‏تر Alcoran رواج بيشترى پيدا مى‏كند. سخن پايانى اينكه ترجمه الكساندر راس از قرآن، ـ چه خوب و چه بد ـ باعث شد تا قرآن در انگليس قرن هفدهم به جزئى نمايان از منابع و مراجع مورد استفاده جامعه انگلستان تبديل شود.