-قسمت اول

آنچه از احاديث اهل بيت علیهم السلام در باب مجلس بر مي‌آيد اين است كه رعايت اموري، مستحسن و مورد توجّه و اهتمام ايشان بوده است. من جلمه آنكه، ايشان جاي ديگران را در مجلس وسعت مي‌دادند تا آنكه آسوده و راحت بنشينند، از راحتي خود، مايه مي‌گذاشتند تا امر بر ديگران آسان باشد. بسيار جاي تأسف است كه بعضي افراد مذهبي هنگامي كه بر سفره يا مجلسي كه جا اندك است حضور مي‌يابند خودخواهي كرده، سبقت گرفته و طوري مي‌نشينند كه راحت باشند و به راحتی ديگران اهميت نمي‌دهند. يکي از اساتيد ما مي‌فرمود:” از همين سرِ سفره نشستن مي‌توان به باطن افراد پي برد”. و جالب است كه انسان معمولاً مي‌فهمد كه اگر دو زانو بنشيند ديگران راحت‌تر مي‌شوند، اما نفس، جَوَلان كرده مانع از عمل به اين مهم مي‌گردد. چه امتحان هر روزه‌اي و چه شكست پياپي‌اي در برابر نفس!
اين مسئله كه انسان دوست دارد آنرا بي‌اهميت و ساده بداند، نزد خداوند آنقدر اهميت دارد كه صريحاً راجع به آن آيه نازل شده و از مؤمنين خواسته است كه به ديگران جا بدهند و بر خود سخت گيرند تا جاي ديگران در مجلس بازتر شود، خداوند نيز در عوض به آنها وسعت مي‌دهد و تنگي را بر آنان برطرف مي‌سازد.
آري! حق در همين زندگيِ به ظاهر عاديِ هر روزه، به راحتي پايمال مي‌گردد و ما بدنبال امور بزرگ مي‌گرديم. از رعايت همين دستورات روزمره است كه مؤمن از فاسق و حاضر از غافل باز شناخته مي‌شوند. راه رسيدن به لقاء خداوند از همين امور ساده و كوچك روزمره مي‌گذرد. تجارت گاه اولياء همين جاست؛ همين اموري كه بي‌ارزش مي‌دانيم، حال آنكه نزد خداوند عظيم است.
مستحب است كه در مجلسي كه جمع دوستان است، افراد را به عبارات احترام آميز و القاب جليل ياد كرد. مؤمن آنچنان پر ارج است كه امام كاظم(ع) از اصحابش مي‌خواست كه يكديگر را با كنيه كه احترام آميزتر است ياد كنند.
اخم كردن و با روي گرفته با مردم معاشرت داشتن مكروه و در احاديث بشدت از آن نهي شده است، تا جايي كه امام صادق(ع) مي‌فرمايند: حتي اگر با يهودي (كه به ظاهر دشمن توست) مصاحبت كردي، مصاحبتش را نيكو دار.
نه تنها در مجلس، بلكه هر گاه دو نفر با يكديگر ملاقات مي‌كنند مستحب است كلام را با سـلام كردن آغاز كنند. امام صادق(ع) از رسول اكرم(ص) نقل كرد كه: شايسته‌ترين مردم نزد خدا و رسولش كسي است كه سلام را آغاز كند. در روايتي از امام سجّاد(ع) آغاز نمودن به سلام و سبقت گرفتن در آن از صفات مؤمنان دانسته شده است. حتي در بعضي از اخبار آمده است كه آنرا كه قبل از سخن گفتن سلام نمي‌كند جواب نگوييد، يا او را به غذاي خويش دعوت مكنيد.
امام صادق(ع) فرمود: فرشته‌اي مردي را بر در خانه‌اي ديد.به او گفت چرا اينجا ايستاده‌اي؟ مرد گفت: نه بين ما خويشاوندي است و نه حاجتي به او دارم، تنها مي‌خواهم براي پروردگار جهان به او سلام و صله‌اش كنم. فرشته به او گفت: من فرستاده خدايم به سوي تو، پروردگارت تو را سلام مي‌رساند و مي‌فرمايد: مرا زيارت كردي و براي من تعهّد نمودي، حتماً بهشت را بر تو واجب كردم و تو را از خشم خويش معاف داشتم و از آتش نجات دادم. و نيز در حديث است كه «سلام» از اسماء خداوند است كه آنرا در بين بندگان به وديعت نهاده است.
توجّه به اين نكته ضروري است كه لفظ «سلام عليكم»، و جواب آن «عليكم‌السلام» كه مستحب است «و رحمه‌الله و بركاته» نيز به آن افزوده شود، هر دو، جملات دعايي هستند يعني گوينده، سلام الهي را براي مخاطب و مخاطب براي او خواستار مي‌شوند. از اينرو سزاوارتر است كه گوينده‌ی سلام و جواب دهنده، هر دو هنگام سلام كردن و جواب دادن از ته قلب، سلامت و امنيّت طرف مقابل را از تمام آفات مادي و معنوي خواستار شوند و به معناي سلام و مفهوم عميق آن توجه كنند و به علاوه اينكه اين دعا را مانند تمام دعاهاي ديگر با خشوع و خضوع تمام در برابر درگاه الهي بجاي آورند.
بنابراين سلام كردن علاوه بر اينكه امروزه بصورت يك ادب اجتماعي در آمده داراي اثرات حقيقي در عالم واقع مي‌باشد. البته در صورتيكه با حضورِ قلب انجام شود.
«افشاء سلام» مستحب است و در وصيت پيامبر(ص) به حضرت علي(ع) است كه اين عمل باعث پوشاندن گناهان مي‌شود. در روايتي افشاء سلام اينگونه معنا شده كه از سلام كردن بر هيچ مسلماني بخل نورزد. گر چه بعضی آنرا “بلندْ سلام كردن” ترجمه كرده‌اند.
سلام كردن بر كودكان مستحب است. تبعيض در سلام بين فقير و غني در نحوه سلام كردن، بسيار زشت و در روايات از آن نهي شده است. چنانكه حضرت رضا(ع) فرمود: هر كس فقيري را ملاقات كند و به گونه‌اي بر او سلام نمايد كه با سلام نمودن بر ثروتمند فرق داشته باشد، منتظر عذاب خداوند باشد.
جواب دادن به سلام، واجب شرعي بوده و مستحب است به نحوی بهتر از آنچه به او سلام شده سلام را جواب گويد. بايد طوري جواب دهد كه حتماً مخاطب بشنود. اگر سلام كننده جوابي دريافت نكرد مستحب است سلام را تا سه مرتبه تكرار كند.
ابو كَهمَش گويد به امام صادق(ع) عرض كردم ابن ابي يَعفور شما را سلام رساند. امام فرمود: «و عليك و عليه‌السلام» يعني بر تو و بر او سلام باد. هر گاه عبدالله را ديدي به او سلام برسان. سلام كردن به شخصي كه در نماز است مكروه است اما اگر سلام شد، او واجب است جواب بدهد. در حديث است كه سلام را كامل كنيد، براي مقيم با دست دادن، و براي مسافر با در آغوش گرفتن. مروي است كه سزاوار است كوچك بر بزرگ و عابر بر نشسته سلام كند. و اگر يك نفر از گروهي سلام كند از همه كفايت مي‌كند و نيز كافي است كه يك نفر پاسخ دهد.
رَبعي بن عبدالله از امام صادقu نقل كرد: پيامبرr بر زنان سلام مي‌كرد، اما اميرالمؤمنين سلام بر زنان جوان را ناخوش مي‌داشت و مي‌فرمود: مي‌ترسم كه صداي ايشان مرا خوش آيد و از اجرم كاسته شود.
و نيز در رواياتِ بسياري دعا كردن در حين عطسه توصيه شده است، به اينكه به فرد عطسه كننده بگويند «يرحمك الله» و او نيز در پاسخ، دعا كرده مي‌گويد: «غفرالله لكم» در بعضي روايات اين عمل از حقوقِ مسلمان بر برادرش دانسته شده. همانگونه كه بر او حق است كه هنگام مرض عيادتش كند، دعوتش را بپذيرد و در تشييع جنازه‌اش حاضر شود. در روايتي از حضرت رضا(ع) عطسه از جانب خداوند دانسته شده است. و امام كاظم(ع) فرمود: گفتن «الحمدلله» در موقع عطسه شكر و سپاسي است براي نعمتهايي كه شكرِ آنها را فراموش مي‌كنيم، پس خداوند ما را با عطسه به شكر كردن متوجّه مي‌كند. و در حديث ديگري از رسول اكرم(ص) است كه چون بنده چنين گفت ملائكه براي او طلب غفران مي‌كنند. در بعضي ديگر از احاديث است كه پس از گفتن «الحمدلله» صلوات را نيز به آن اضافه كند تا حق ما را نيز ادا كرده باشد.
و نيز ظرايفِ ديگري هست كه در احاديث راجع به همين عمل به ظاهر كوچك آمده است اما مقال، گنجايش آنرا ندارد. توجه به اين مطلب كه عملي بظاهر چنين ساده چگونه مي‌تواند با اندكي توجّه نردبان تعالي انسان و بياد خدا بودنِ پياپي‌اش باشد، در خور توجّه است.

(حجه الاسلام دکتر مصطفی نیک اقبال)