مسائلی كه تحت عنوان بزرگداشت و حفظ احترام قرآن بیان میگردد شامل تذكراتی است كه در رابطه با احترام ظاهری قرآن مطرح است. رعایت این مسائل موجب درك مقام و موقعیت قرآن میشود. به این جهت توصیه ما این است كه این موارد در ارتباط با قرآن مدّنظر قرار گیرد.
1. نگهداری قرآن در جای مناسب
یكی از مظاهر احترام قرآن این است كه قرآن را به گونهای نگهداری نمود كه سبب هتك حرمت آن نشود. در این زمینه جا دارد موارد زیر رعایت شود:
الف. جلد كردن قرآن، تا هنگام استفاده از آن كثیف نشود.
ب. قرآن در جایی دور از دسترس بچهها باشد تا خدای ناكرده وسیله بازی بچهها نگردد، یا احیاناً به وسیله آنان به این سو و آن سو پرتاب نشود. از این رو وقتی از قرآن استفاده نمیشود لازم است آن را در جای مناسب یا بلندی بگذارند.
ج. جایی كه قرآن را میگذارند از نظر شرافت و تمیزی مناسب باشد.
د. روی قرآن، هیچ شیئی اعم از كتاب و... نگذارند.
2. مؤدّب نشستن در حضور قرآن
در برخی از محافل یا جلسات قرآنی دیده میشود كه مؤدّب نشستن در حضور قرآن مراعات نمیگردد.
مثلاً قرآن را روی زمین میگذارند و به آن نگاه میكنند. یا پای خود را در محضر قرآن دراز میكنند و یا با تسبیح و سر و صورت خود بازی میكنند و یا نحوه نشستن آنان به گونهای است كه موجب بیاحترامی به ساحت مقدّس قرآن است.
در این راستا بهتر دیدیم عنان قلم را به دست عارف بالله و مفسّر عالیقدر قرآن «مولی محسن فیض كاشانی» بسپاریم و از گفتههای ایشان خوشه چینی كنیم:
قاری قرآن بایستی در چهره خود،ادب مناسب را حفظ كند... هنگام تلاوت شایسته است، رو به قبله باشد و سر خود را پایین اندازد. چهار زانو بنشیند و به جایی تكیه نكند و نشستن او در چهره متكبّران نباشد. اگر چه تنها نشسته باشد چنین پندارد كه در برابر استاد خویش نشسته است.[1]
سنت بسیار خوبی كه از قدیم الایام رعایت میشده، گذاشتن رحل زیر قرآنهاست كه عمل بسیار خوبی است. كسانی كه با تلاوت قرآن كریم سروكار دارند پسندیده است كه در منازل خود نیز، از «رحل» استفاده كنند و با این كار به فرزندان خویش احترام گذاردن به قرآن را تعلیم دهند.
3. استقبال قبله
بهتر است هنگام قرائت قرآن انسان رو به قبله و خانه خدا بنشیند همانگونه كه در نماز رو به قبله میایستد. استقبال قبله هنگام قرائت قرآن، سبب تمركز فكر انسان شده و تأثیر بیشتری در قاری قرآن میگذارد.
اصولاً انسان وقتی قرآن میخواند (نشسته یا ایستاده) به هر حال باید رو به یكی از جهات جغرافیایی داشته باشد. امّا بهتر است رو به جهتی نماید كه مقدسترین مكان روی زمین است و خداوند به مسلمانان دستور داده است هنگام نماز و سایر عبادات رو به سوی آن (كعبه) نمایند. شاید رمز مسأله این است؛ وقتی انسان رو به قبله است افكارش متمركز و قلبش خاضع خداوند است. بنابراین استقبال قبله در تلاوت قرآن موجب تأثیر بیشتر آیات الهی در قلب و جان قاری میشود.
4. ترك نكردن قرائت قرآن
یكی از چیزهایی كه در خانه هر مسلمانی یافت میشود كتاب آسمانیِ قرآن است. این كتاب برنامه زندگی و هدایت انسانهاست. هر خانواده مسلمان برای استمداد از آن و تیمّن و تبرّك، حداقل یك قرآن در منزل نگهداری میكند. نگهداری قرآن در منازل فواید بسیاری دارد از جمله موجب دوری شیطان از خانه میگردد، ولی باید مراقب بود كه از خواندن آن غفلت نشود. زیرا معطل گذاردن و نخواندن آن یك نوع بیاحترامی به ساحت مقدّس قرآن است.
امام ششم ـ علیه السّلام ـ از حضرت امام محمّد باقر ـ علیه السّلام ـ نقل میكند:
«اِنَّهُ لَیُعْجِبُنی اَنْ یَكُونَ فِی الْبَیْتِ مُصْحَفٌ یَطْرُدُ اللهُ عَزَّوَجَلَّ بِهِ الشَّیاطینَ».[2]
من خوش دارم در خانه قرآنی باشد كه خدای عزّوجلّ به وسیله آن شیطانها را دو كند.
در روایت دیگری امام صادق ـ علیه السّلام ـ میفرماید: سه چیز در دادگاه الهی از انسان شكایت میكند، یكی از آنها قرآن است:
«...وَ مُصْحَفٌ مُعَلَّقٌ قَدْ وَقَعَ عَلَیْهِ الْغُبارُ لا یُقْرَأُ فیهِ».[3]
...و قرآنی كه بدون استفاده مانده غبار گرفته باشد و خوانده نشود.
5. مواردی كه تلاوت مناسب نیست
در هفت مورد تلاوت قرآن منع شده است. امام علی ـ علیه السّلام ـ در روایتی فرموده است:
«سَبْعَهٌ لا یَقْرَؤُونَ الْقُرْآن: الرّاكِعُ وَ السّاجِدُ وَ فِی الْكَنیفِ وَ فِی الْحَمّامِ وَ الْجُنُبِ وَ النَّفْساءِ وَ الْحائِضِ».[4]
هفت گروه نباید قرآن بخوانند: افراد در حال ركوع، و افراد در حال سجده، در دستشویی، حمام، در حال جنابت، نفاس و حیض.
از این كلام امیرمؤمنان ـ علیه السّلام ـ فقهای بزرگوار شیعه چنین برداشت كردهاند كه قرآن خواندن در این موارد كراهت دارد. در مورد شخص جُنب، حائض و نفساء فتوا دادهاند كه خواندن بیشتر از هفت آیه از سورههایی كه سجده واجب ندارد، مكروه است ولی كمتر از آن مانعی ندارد.
امّا این سه دسته نمیتوانند سورههایی كه سجده واجب دارد بخوانند. حتّی اگر یك حرف از این چهار سوره را هم بخوانند حرام است.[5]
[1] . المحجه البیضاء، ج 2، ص 219.
[2] . وسائل الشیعه، ج 4، ص 855.
[3] . اصول كافی، ج 2، ص 449.
[4] . وسائل الشیعه، ج 4، ص 885.
[5] . عروه الوثقی، جزء اوّل، ص 204، انتشارات اسماعیلیان، قم، چاپ دوّم، 1370.