پاسخ به:اخبار قرآنی (1391/03/03)

گروه انديشه: امام محمد باقر(ع) در فضای تقيه و اختناق، مقدمات تكون يك نظام فقهی را برای شيعه و اهل سنت بنا می‌نهند. در دوره دوم امامت آن حضرت نيز شرايط برای ايشان و شيعيان تا حدودی مساعد شد و امام(ع) از اوايل قرن دوم فرصت پيدا می‌كنند كه روشنگری ويژه ای در جامعه داشته باشند.

محمدحسن احمدی، عضو هيئت علمی دانشگاه تهران، پرديس قم و دبير كرسی نظريه‌پردازی علوم قرآن و حديث، در گفت‌وگو با خبرگزاری قرآنی ايران (ايكنا)، با اشاره به شخصيت و جايگاه تاريخی حضرت امام محمد باقر(ع) اظهار كرد: امام محمد باقر(ع) در سن 38 سالگی به امامت می‌رسند كه به لحاظ سنی از مقبوليت ويژه‌ای در جامعه آن روز برخوردار بودند. امام باقر(ع) در سال 57 هجری در مدينه متولد می‌شوند و در سال 114 هجری با دسيسه هشام بن عبدالملك به‌ شهادت رسيدند.

عضو هيئت علمی دانشگاه تهران با بيان اين‌كه امام محمد باقر(ع) همان‌گونه كه خود می‌فرمايند، در حادثه كربلا حضور داشتند، خاطرنشان كرد: در بيان منقول از آن حضرت چنين آمده كه ايشان واقعه عاشورا را در سن خردسالگی درك كرده‌اند كه در آن زمان حدوداً 4 سال داشتند.

احمدی با تأكيد بر نوع رفتار سياسی و فرهنگی امام(ع) در شرايط جامعه آن روز عنوان كرد: معمولاً در تحليل‌هايی كه از برخورد ائمه اطهار(ع) در مواقع و مواضع گوناگون می‌شود، بيان‌گر نوعی رفتار واكنشی و منفعلانه در مقابل حوادث آن روز است، اما تحليل دقيق‌تری از شرايط و رفتار ائمه اطهار(ع) در زمان خاص آن جنابان بيان‌گر اين مطلب است كه ايشان نه‌ تنها رفتاری واكنشی نسبت به حوادث نداشته‌اند، بلكه كنشی از جانب امام(ع) بوده و در حقيقت اين امام(ع) است كه در صحنه سياسی و فرهنگی جامعه نقش‌آفرينی می‌كرده است.

وی با بيان اين‌كه امام باقر(ع) و امام صادق(ع) به‌ عنوان مبدعان مذهب جعفری شناخته می‌شوند، ادامه داد: اگر با ديدی جامع‌تر به اين موضوع نگريسته شود، متوجه خواهيم شد كه امام باقر(ع) و امام صادق(ع) نه‌ تنها به مذهب جعفری و حيات شيعه سرعت و جهش بيشتری داده‌اند و معارف نبوی را تكميل كرده‌اند، بلكه نوع استراتژی ای كه اين دو بزگوار انتخاب كردند، دقيقاً حاكی از يك رفتار كاملاً منطقی و يك كنش زيبا در آن شرايط است.

دبير كرسی نظريه‌پردازی علوم قرآن و حديث با اشاره به نقل‌های تاريخی تأكيد كرد: از جمله مرحوم كشی در كتاب خود آورده است كه در دوران حيات امام محمد باقر(ع) مردم به احكام نماز و روزه خود نيز آگاهی نداشتند. همچنين در گزارشات تاريخی آمده است كه در آن زمان دو شهر مقدس مكه و مدينه مملو بود از افرادی كه به دنبال باده‌نوشی و فسق و فجور بودند و التزامی به دين مبين اسلام نداشتند.

احمدی با بيان اين‌كه مدينه شهر پيامبر مكرم اسلام(ص) و محل زندگی بزرگان صحابه و تابعان ايشان، در مدت زمانی اندك پس از رسول خدا(ص) تبديل به شهر اهالی فسق و فجور شده بود، خاطرنشان كرد: اهميت و جايگاه امام محمد باقر(ع) تنها نزد شيعه زبانزد عام و خاص نيست، بلكه بسياری از دانشمندان اهل سنت نيز در رابطه با آن حضرت مطالبی را ذكر كرده‌اند كه ما را متوجه جايگاه والای آن حضرت نزد اهل سنت می‌كند.

اين محقق و پژوهشگر افزود: از عبدالله بن عطا نقل شده كه وی گفت: «من دانشمندان را در هيچ مجلسی كوچك‌تر از آن نديدم كه در مجلس ابوجعفر(ع) بودند». اين مطلب نشان‌دهنده جايگاه بايسته آن حضرت در عصر خود است. امام باقر(ع) با تعاليم خود نه‌ تنها شيعيان، بلكه جهان اسلام را به رشد و پويايی خاصی هدايت كرده‌اند.

وی با تأكيد بر اين‌كه امام باقر(ع) تعاليم فراموش شده پيامبر اكرم(ص) را مجدداً احيا كردند، اظهار كرد: اگر اين جايگاه را فراتر در نظر بگيريم، متوجه فعاليت و مطالعه مستشرقان در رابطه با امام باقر(ع) می‌شويم، به‌ طوری‌ كه در رابطه با آن بزرگوار كتب متعددی تأليف كرده‌اند. با اين دقت بايد تلاش كرد كه شخصيت امام باقر(ع) تنها در حوزه معارف شيعی منحصر نشود.

عضو هيئت علمی دانشگاه تهران با بيان ‌اين‌كه جداسازی ميان تعاليم امام باقر(ع) و دين پيامبر اكرم(ص) امر مبارك و ميمونی نيست، عنوان كرد: امام محمد باقر(ع) ادامه دهنده راه پيامبر اكرم(ص) هستند و شخصيت ايشان در حقيقت يگانگی و يكرنگی تشيع با اسلام ناب و حقيقی را ثابت می‌كند و اين همان منطقی است كه می‌گويد «التشيع هو الاسلام الحقيقی» يعنی هيچ جدايی ميان اسلام و تشيع برقرار نيست.

احمدی ادامه داد: در فرمايشات پيامبر بزرگوار اسلام حديث مشهور و متواتری است كه حضرت به جابر از معمرين صحابه می‌فرمايند تو بعد از من عمر طولانی خواهی داشت و فرزندم محمد بن علی الباقر را درك خواهی كرد. بدين‌گونه پيامبر اكرم(ص) جايگاه امام باقر(ع) را برای دوران بعد از خود تبيين می‌كنند. لذا بايد به اين جنبه از فعاليت امام باقر(ع) نظر داشت كه ايشان درصدد بودند تا معارف پيامبر بزرگوار اسلام(ص) را تبيين و احيا كنند. لذا نبايد شخصيت امام باقر(ع) تنها محدود به حوزه‌های شيعی شود.

دبير كرسی نظريه‌پردازی علوم قرآن و حديث خاطرنشان كرد: بعد از حادثه عاشورا فشار و اختناق شديدی برای شيعيان به‌وجود آمد و دوران امامت امام باقر(ع) نيز بيشتر در فضای تقيه و آزار و اذيت از سوی دستگاه حاكمه بوده است. نكته جالب توجه اين است كه امام باقر(ع) در اين فضای تقيه و اختناق مقدمات تكون يك نظام فقهی را برای شيعه و اهل سنت بنا می‌نهند. در دوره دوم امامت آن حضرت كه عمربن عبدالعزيز حاكم بر مسلمانان می‌شود، شرايط برای امام باقر(ع) و شيعيان تا حدودی مساعد شد و امام(ع) از اوايل قرن دوم فرصت پيدا می‌كنند كه روشنگری ويژه در جامعه داشته باشند.