پاسخ به:اخبار قرآنی (1391/03/02)

گروه انديشه و علم: عضو مجلس خبرگان رهبری با تاكيد بر اينكه تحول در علوم انسانی متداول، نيازمند طرح جامع است، گفت: مهمترين نقص علوم انسانی غرب، كنار گذاشتن معرفت متافيزيكی است.

به گزارش خبرگزاری قرآنی ايران(ايكنا) شعبه قم، آيت‌الله محمدتقی مصباح يزدی، رئيس مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمينی(ره) امروز، دوم خردادماه در همايش بين‌المللی كنگره تحول علوم انسانی اسلامی در مؤسسه امام خمينی(ره) در مورد تحول علوم انسانی گفت: درباره اين عنوان برداشت‌های مختلفی می‌شود كه به نظر جای تأمل بسيار دارد، بعضی‌ها فكر می‌كنند كه ما معتقديم مسائل علمی كه در دنيا مطرح است، به جای اينكه از روش تجربی برای اثبات و حل مسائل كرد، بايد از متون دينی و تعبدی و نقلی استفاده شود.

وی افزود: اين برداشت صحيح نيست زيرا شيوه تحقيقات علمای اسلام از زمان بسيار قديم نشان می‌دهد كه آنها به روش تجربی از علوم مربوط استفاده می‌كردند و بسياری معتقدند غربی‌ها اين روش را از علمای اسلامی و ايرانی برداشت كرده‌اند، علاوه بر اينكه رسالت دين هدايت انسان‌ها به سعادت حقيقی است و علوم و تكنولوژی ابزارهايی است كه دائما در حال تغيير و تكامل هستند و دين نسبت به تغيير آن‌ها رسالتی ندارد؛ وظيفه دين هدايت انسان‌هاست نه اينكه جواب سؤالات علمی و طبيعی را بدهد.

آيت‌الله مصباح اظهار كرد: برداشت ديگری كه از اين عنوان كرده‌اند، بيانگر اين است كه مطرح كردن اين شعار يك پشتوانه سياسی و ناسيوناليستی دارد و در واقع می‌گويند اين انقلاب اسلامی كه در ايران رخ داد سياستمداران برای تحقق افكار سياسی خود مطرح كردند تا به اهداف سياسی و ناسيوناليستی خود برسند و از احساسات ناسيوناليستی مردم برای جايگزينی علوم دينی و بومی به جای غربی استفاده كنند كه اين هم به نظر ما صحيح نيست، زيرا در مقام كشف علم نبايد افكار ناسيوناليستی را در حل مسائل علمی و فلسفی دخالت داد.

وی با اشاره به اينكه موضع‌گيری كه در مقابل علوم غربی می‌شود، بايد هم واژه علوم غربی و هم واژه علوم اسلامی را بيان كنيم و هم اسلامی بودن علوم را توضيح دهيم، تأكيد كرد: برای يك مسلمان علم به معنای كشف حقيقت دارای ارزش است و از هر جا و منطقه و هركسی ناشی شود به اين معناست و تعاليم اسلامی بر اين مبتنی است كه علم را مطلقا از هر نژاد، دين، قوم و منطقه‌ای بايد جست‌وجو كنيم و اين اختلافات از علم آنها نمی‌كاهد و ما از علم آنها استفاده می‌كنيم.

وی تصريح كرد: ما اگر در مقابل علوم غربی موضع می‌گيريم و می‌خواهيم دانشگاه‌های خود را از بعضی علوم غربی پاك كنيم به خاطر جلوگيری از نواقص، مشكلات، اشتباهات و مغالطاتی است كه در علوم آنها مشاهده می‌شود؛ حس حقيقت‌جويی ما علاوه بر وظيفه دينی ما اقتضا می‌كند با اين نقصان مبارزه كنيم و حقيقت را جايگزين كنيم.

رئيس مؤسسه علمی پژوهشی امام خمينی اظهار كرد: ما معتقديم آموزه‌های اسلامی، دانشمند اسلامی را طوری تربيت می‌كند كه از اين كجی‌ها و نواقص سالم می‌ماند و از اين جهت روش علوم غربی را من‌حيث‌المجموع ناقص تلقی می‌كنيم و در مقابل روشی پيشنهاد می‌كنيم كه از آن نواقص بری باشد.

وی علل كاستی علوم غربی را چندين مورد خواند و گفت: به نظر ما عمده‌ترين عامل كاستی در علوم غربی زمانی متولد شد كه كسانی از غرب مدعی شدند كه علم حقيقی علمی است كه فقط با روش تجربه حسی قابل درك و اثبات است و ساير معارف بشری و روش‎ها از جمله فلسفه، هنر، اخلاق و امثالهم كه به عنوان متافيزيك آنها را می‌شناسيم را به طور كلی از حوزه علوم خارج می‌دانند و نمی‌شود نظر قطعی درمورد آنها داد.

مصباح يزدی اضافه كرد: ما معتقديم همه اين حوزه‌های معرفتی كه اشاره شد چه از روش تجربه حسی كه تحت عنوان علم شناخته می‌شود و چه غير از آن قابل اثبات و تبيين هستند و هر كدام روش خاصی دارند.

وی با بيان اينكه نتايج ادراكات حسی هم به دليل عدم قطعی بودن قابل مناقشه هستند، گفت: برای بررسی بين دو پديده روش تجربيات حسی بايد بين آنها رابطه عليتی قائل شويم كه همين رابطه مبتنی بر فرض‌های غير قطعی است و نيز پذيرفتن رابطه عليت يك مسئله متافيزيكی و فلسفی است كه به نظر خود اين انديشمندان متافيزيك علم نيست در صورتی كه همه تجربيات علمی بدون متافيزيك لنگ خواهند بود.

وی افزود: ثانيا بعد از پذيرفتن رابطه عليت، هنگامی می‌توان اين رابطه را به صورت قطعی كشف كرد كه شرايط در دو پديده را به طور كامل كنترل كرده و اطمينان به دخالت عامل ديگری در به دست آمدن اين نتيجه را داشته باشيم كه به هيچ وجه نمی‌شود چنين اطمينانی تحصيل كرد و در نتيجه به هيچ وجه نمی‌توان از روشی يك نتيجه قعی علمی كلی بدست آورد.

اين استاد سطح عالی حوزه ادامه داد: همچنين بسياری از مسائل هستند، مانند به وجود آمدن جهان كنونی توسط يك انفجار در آسمان و سيارات كه دليل آن را كسی پيدا نكرده است و علت رخ دادن آن را تصادفی می‌دانند و به دليل محال بودن رخ دادن معلولی بدون علت، تمامی نظرياتی كه مبتنی بر اين گونه علل هستند را در متافيزيك بايد ابطال كنيم.

وی اشكال ديگر در زمينه علوم انسانی كه عمدتا مسائل ارزشی و دستوری هستند، مانند اخلاق و سياست را موضوعيت انسان در آنها دانست و گفت: قضاوت قطعی درباره اين احكام ارزشی مبتنی به شناخت انسان در تمام ابعاد است و حقيقت انسان و ارتباط آن با روح را به طور كامل تبيين كنيم.

مصباح يزدی افزود: همچنين برای اثبات و حل بسياری از مسائل متافيزيك از جمله ارتباط جسم و روح انسان، احتياج به غير از روش‌های تجربی حسی مانند شهودهای عرفانی و استدلالات عقلی داريم كه ماورای بحث حسی هستند و از اعتبار بيشتری برخوردارند كه بايد در اين راستا به هستی‌شناسی برسيم.

آيت‌الله مصباح يزدی تأكيد كرد: اثبات اين امر كه به علوم غير از تجربه حسی نيازمنديم ما را به علوم معرفت‌شناسی می‌رساند كه بررسی كنيم چند راه برای اثبات و شناخت مسئله‌ای وجود دارد، در نتيجه تحول در علوم انسانی ايجاب می‌كند، در مرحله اول حوزه معرفت‌شناسی را بررسی كرده سپس وارد حوزه متافيزيك شده و در آخر وارد حوزه انسان‌شناسی شويم تا بر اساس شناختی كه از اين علوم به دست می‌آيد، به علوم دستوری و ارزشی در حوزه‌های خانواده، اخلاق، سياست و امثالهم دست بيابيم.

وی در پايان اظهار كرد: به اين ترتيب تحول در علوم انسانی متداول نيازمند چنين طرح جامع و گسترده‌ای است و پذيرفتن چنين طرحی با آموزه‌های اسلامی كاملاً وفق می‌‌كند و ما در علوم اسلامی می‌گوييم كه اثبات می‌كنيم راه‌های معرفت مختص به حس نيست و همه می‌توانند از عقل استفاده كنند و انسان‌های برجسته‌تر می‌توانند از شهود عرفانی و انسان‌های ممتازی بنام انبياء می‌توانند مستقيما از خدا حقايق را تلقی كنند و همه اينها راه‌های معرفتی هستند كه بسياری از آنها از اعتبار بيشتری نسبت به علوم تجربی حسی برخوردارند.