12: معماري يخچال، شاهکاري در دل کوير
عليزاده گوهري نغمه، لطيفي محمد
همايش منطقه اي معماري كوير  1385;فروردين 1385(1)
کلید واژه:  اندود: (Coat)، لايه صاف و هموار از ملات گچ، آهک، سيمان، کاهگل و مانند آنها که در رويه کشي ديوار، سقف، بام، تيغه و ... آنها بکار مي رود. پشت بند: (Buttress)، پايه يا بدنه بنايي در کنار بناي اصلي براي تحمل رانش. ديوار سايه انداز(The wall making shadow) :، ديواري جهت ايجاد سايه و جلوگيري از تابش آفتاب بر روي حوضچه هاي توليد يخ. طاق و تويزه: (Ribbed vault)، طاق متقاطع و تويزه حاصل از تقاطع دو طاق گهواره اي. يخچال: (Ice house)، کالبدي در معماري قديم جهت نگهداري دراز مدت يخ در مناطق کويري.
خلاصه:

در بررسي و تحقيقاتي که توسط پژوهندگان و سياحان پيرامون بافت قديمي شهرها، بناهاي تاريخي و محوطه هاي باستاني صورت گرفته است، معمولا نظر آنها بيشتر به بناهاي مذهبي چون مساجد، مدارس، بقاع متبرکه و يا کاخها، سنگ نبشته ها و حجاري هاي کهن و نظاير آنها معطوف شده و به عناصر معماري ديگر مورد نياز مردم، کمتر توجه گشته است. هنوز بناهاي بزرگ و زيبايي، غريبانه در گوشه و کنار اين خطه پهناور و به خصوص در پهن دشت کوير برپا ايستاده اند که ساليان سال، در برابر مرور زمان و سوانح طبيعي چون باد و باران و زلزله مقاومت کرده و امروز موجب تحسين و شگفتي معماران و علاقه مندان به ميراث فرهنگي گشته اند.
بناي يخچالهاي قديمي، غريب ترين عناصر معماري هستند که نه تنها مورد بي مهري قرارگرفته، بلکه تقريبا به بوته فراموشي سپرده شده اند. در وجود يخچالها و توليداتش که در قلب تابستانهاي داغ و سوزان، خنکاي آب گوارا را به درون خانه ها مي کشاند، رمز و رازي وجود دارد که حکايت از معجزه فروتنانه خشت خام و دستهاي پرتوان معمار فرزان هاي مي کند که به عشق خدمت به خلق، خشت بر خشت نهاده است.
در سرتاسر خطه ايران زمين و به خصوص در مناطق گرم و خشک که داراي تابستانهاي طاقت فرسا مي باشند، يخ همواره از ضروريات مردم به شمار مي رفته که علاوه بر خنک نمودن آب شرب، براي حفظ خوراکي ها نيز مورد استفاده قرار مي گرفته است. برخلاف آب انبارها و برکه هاي عمومي آب آشاميدني در شهرها و روستاها که احداث آنها از مباني خيرات محسوب مي شده و ساختمان و آبش وقف بوده، يخچالها منابع درآمد زيادي براي صاحبانش به شمار مي رفته اند.
از پيشينه تاريخي يخچالها تا دوره صفوي اطلاعات دقيقي در دست نيست. هر چند در متون تاريخي و داستانها و اشعار قبل از دوره صفوي، سياح فرانسوي «شاردن» استفاده از يخ به وفور يافت مي شود؛ اما از نحوه توليد آن سخني به ميان نيامده است. قديمي ترين مدارک، مربوط به سفرنامه دوره صفوي مي باشد. شاردن در سال 1076 هجري، در اين سفرنامه به طرز تهيه يخ در يخچالهاي شهر اصفهان پرداخته است. تصويري بدون شرح نيز از نماي عمومي شهر کاشان و يک يخچال قديمي در اين سفرنامه موجود است.
معماري يخچالها و فن ساختماني آنها به گونه اي است که دقت و نکته سنجي معماران اين واحدها را به نکات عمده مهمي چون عايق کاري بنا، حفظ برودت مناسب جهت نگهداري يخ، مصالح ساختماني و چگونگي تهيه يخ مي رساند. يخچالها متشکل از سه بخش مي باشند: ديوار طويل سايه انداز، حوضچه هاي توليد يخ و مخزن يخ. مخازن يخ نيز خود به دو گون هاند:
الف) مخازن گنبدي شکل به صورت پوشش بارک مخروطي.
ب) مخازن تونلي شکل به صورت دهليز مستطيل شکل دراز.