زندگینامه خواجه نشیرالدین طوسی

محمد بن حسن جهرودیطوسیمشهور به خواجه نصير الدين طوسیدر تاريخ 15 جمادیالاول سال 598 هجریقمریدر طوس ولادت يافته است. او به تحصيل دانش علاقه زيادیداشت و از دوران جوانیدر علوم رياضیو نجوم و حكمت سرآمد شد و از دانشمندان معروف زمان خود گرديد. طوسیيكیاز سرشناس ترين و با نفوذترين چهره هایتاريخ اسلامیاست. علوم دينیو علوم عملیرا زير نظر پدرش و منطق و حكمت را نزد خالويش بابا افضل ايوبیكاشانیآموخت. تحصيلاتش را در نيشابور به اتمام رسانيد و در آنجا به عنوان دانشمندیبرجسته شهرت يافت. خواجه نصير الدين طوسیرا دسته ایاز دانشوران خاتم فلاسفه و گروهیاو را عقل حادیعشر (يازدهم) نام نهاده اند.



 

محمد بن حسن جهرودیطوسیمشهور به خواجه نصير الدين طوسیدر تاريخ 15 جمادیالاول سال 598 هجریقمریدر طوس ولادت يافته است. او به تحصيل دانش علاقه زيادیداشت و از دوران جوانیدر علوم رياضیو نجوم و حكمت سرآمد شد و از دانشمندان معروف زمان خود گرديد. طوسیيكیاز سرشناس ترين و با نفوذترين چهره هایتاريخ اسلامیاست. علوم دينیو علوم عملیرا زير نظر پدرش و منطق و حكمت را نزد خالويش بابا افضل ايوبیكاشانیآموخت. تحصيلاتش را در نيشابور به اتمام رسانيد و در آنجا به عنوان دانشمندیبرجسته شهرت يافت. خواجه نصير الدين طوسیرا دسته ایاز دانشوران خاتم فلاسفه و گروهیاو را عقل حادیعشر (يازدهم) نام نهاده اند. علامه حلیكه يكیاز شاگردان خواجه نصير الدين طوسیمیباشد درباره استادش چنين مینويسد: خواجه نصير الدين طوسیافضل عصر ما بود و از علوم عقليه و نقليه مصنفات بسيار داشت. او اشرف كسانیاست كه ما آنها را درك كرده ايم. خدا نورانیكند ضريح او را. در خدمت او الهيات، شفایابن سينا و تذكره ایدر هيئت را كه از تأليفات خود آن بزرگوار است قرائت كردم. پس او را اجل مختوم دريافت و خدایروح او را مقدس كناد. نصيرالدين زمانیپيش از سال 611 در مقابل پيشرویمغولان به يكیاز قلعه هایناصرالدين محتشم فرمانروایاسماعيلیپناه برد. اين كار به ویامكان داد كه برخیاز آثار مهم اخلاقي، منطقي، فلسفیو رياضیخود از جمله مشهورترين كتابش «اخلاق ناصري» را به رشته تحرير درآورد. وقتیكه هولاكو به فرمانروايیاسماعيليان در سال 635 پايان داد طوسیرا در خدمت خود نگاه داشت و به او اجازه داد كه رصدخانه بزرگیدر مراغه احداث كند كه شروع آن از سال 638 بود. برایكمك به رصد خانه علاوه كمكهایمالیدولت اوقاف سراسر كشور نيز در اختيار خواجه گذارده شده بود كه از عشر (يك دهم) آن جهت امر رصدخانه و خريد وسايل و اسباب و آلات و كتب استفاده مینمود در نزديكیرصد خانه كتابخانه بزرگیساخته شده بود كه در حدود چهارصد هزار جلد كتب نفيس جهت استفاده دانشمندان و فضلا قرار داده بود كه از بغداد و شام و بيروت و الجزيره بدست آورده بودند در جوار رصدخانه يك سرایعالیبرایخواجه و جماعت منجمين ساخته بودند و مدرسه علميه ایجهت استفاده طلاب دانشجويان. اين كارها مدت 13 سال به طول انجاميد تا اينكه ايلخان هلاكویمغولیدر سال 663 درگذشت. ليكن خواجه تا آخرين دقايق عمر خود اجازه نداد كه خللیدر كار آنجا رخ دهد و كوشش بسيار نمود كه آن رصد خانه و كتابخانه از بين نرود.

قسمت اعظم 150 رساله و نامه هایطوسیبه زبان عربینوشته شده است. وسعت معلومات و نفوذ او با ابن سينا قابل قياس است جز آنكه ابن سينا پزشك بهتریبود و طوسیرياضيدان برتري. از پنج كتابیكه در زمينه منطق نوشته شده است اساس الاقتباس از همه مهمتر است. در رياضيات تحريرهايیبر آثار آوتولوكوس، آرستاخوس، اقليدس، آپولونيوس، ارشميدس، هوپسيكلس، تئودوسيوس منلائوس و بطلميوس نوشت. از جمله مهمترين آثار اصيل ویدر حساب هندسه و مثلثات جوامع الحساب بالتخت و التراب، رساله الشافيه و اثر معروفش كتاب شكل القطاع است كه به نوشته هایرگيومونتانوس اثر گذارده است. معروفترين آثار نجومیویزيج ايلخانیكه در سال 650 نوشته شده میباشد و همچنين تذكره فیعلم الهيئه است. كتاب تنسوق نامه و كتابهايیدر زمينه اختربينینيز نوشته است. احتمالاً برجسته ترين كار طوسیدر رياضيات در زمينه مثلثات بوده است در كشف القناع عن اسرار شكل القطاع، وینخستين كسیبود كه مثلثات را بدون توسل به قضيه منلائوس يا نجوم توسعه بخشيد و هم او بود كه براینخستين بار قضيه جيوب را، كه رويداد برجسته ایدر تاريخ رياضيات است به روشنیبيان كرد. در نجوم تذكره فیعلم الهيئه ویشايد كاملترين نقد بر نجوم بطلميوسیدر قرون وسطیو معرف تنها الگویرياضیجديد حركات سيارات است كه در نجوم قرون وسطینوشته شده است. اين كتاب به احتمال زياد از راه نوشته هایمنجمان بيزانسیبه كوپرنيك اثر گذاشته است و همراه با كار شاگردان طوسیمتضمن تمام تازه هاینجومیكوپرنيكیاست به استثنایفرضيه خورشيد مركزیآن. نصير الدين طوسیبا اينكه سرو كارش بيشتر در سياست و اجتماع بوده روشن ترين راه را كه برایرسيدن به جهان جاودانینشان میدهد ديانت است. اگرچهت در تمام توشته هایخود دم از استقلال و معرفت میزند اما آشكارا میگويد دانش تنها از ايمان و دين حاصل میشود و حقيقت دانش را دين ميداند كه تسلیبخش جانها و روان بخش كالبدهایافسرده است. طوسیبيشتر به عنوان منجم معروف است و رصدخانه ویيك مؤسسه علمیدر تاريخ علم به شمار میرود. كتاب تنسوق نامه او از لحاظ موضوع فقط در مقايسه با مشابهش يعنیكتاب بيرونی(كتاب الجماهر فیمعرفت الجواهر) در درجه دوم اهميت قرار دارد. طوسیيكیاز پيشروترين فلاسفه اسلامیاست كه تعيمات مشّائیابن سينا را پس از آن كه در طول دو سده در محاق «كلام» قرار گرفته بودند احياء كرد. او مظهر نخستين مرحله تركيب تدريجیمكتبهایمشّائیو اشراقیاست. اخلاق ناصریویرايج ترين كتاب اخلاقیبين مسلمانان هند و ايران بوده است. تجريد العقايد او در كلام مبنایالهيات اصولیشيعه دوازده امامیاست. طوسیاحتمالاً بيش از هر فرد ديگر مايه احيایعلوم اسلامیبوده است. گروهیخواجه را برهم زننده وحدت دو ملت عربیو اسلامیمیپندارند و میگويند به دست او وحدت عربیدر آن زمان پاشيده شد. در حقيقت خواجه در اين باب گناهینداشت و اگر لياقت خواجه پس از آن همه وقايع و خونريزیبه داد مسلمانان نرسيده بود جهان اسلامیامروز چه وضعيتیداشت؟ در سال 672 هجریقمرینصير الدين طوسیبا جمعیاز شاگردان خود به بغداد رفت كه بقايایكتابهایتاراج رفته را جمع آوریو به مراغه بازگرداند اما اجل مهلتش نداد و در تاريخ 18 ذیالحجه سال 672 هجریقمریدر كاظمين نزديك بغداد دار فانیرا وداع گفت. نصير الدين طوسیستاره درخشانیبود كه در افق تاريك مغول درخشيد و در هر شهریكه پاگذارد آنجا را به نور حكمت و دانش و اخلاق روشن ساخت و در آن دوره تاريك وجود چنين دانشمندیمايه اعجاب و اعجاز بود.