پيامبراعظم پيامبران
جمعه 27 اسفند 1389 12:28 PM|
|
| خداي رحمان رسولان خود را به سوي جامعه بشري گسيل داشته و پيامبرانش را پشت سر يكديگر فرستاده تا آنان افراد بشر را به اداي پيمان فطري كه با پروردگار خويش دارند، فرا خوانند و نعمتهاي نوراني نهفته فطرت را به ايشان يادآور شوند و خرد نهفته آنان را برانگيزند.(١) |
| خداوند با ارسال پيامبران راه شناخت را به روي بشريت گشوده است، پيامبران الهي براي رهروان حق نويد سعادت و رحمت آورده اند و كجروان را انذار كرده و نسبت به عاقبت سوء كارشان بيم داده اند. با ارسال پيامبران الهي خداي رحمان حجت را بر بشر تمام نموده و از اين پس ديگر مردم عليه خداوند حجتي نخواهند داشت.(٢) در ميان پيامبران الهي برخي برتري و فضيلت يافته اند(٣) و مهمتر اين كه از اين ميان پنج تن برگزيده و صاحب شريعت بوده و دين الهي را به بشريت عرضه داشته اند. قرآن كريم مي فرمايد: خداي منان براي شما دين را مقرر ساخت، براساس آنچه كه نوح را بدان سفارش كرد و نيز آن كس را كه به تو وحي كرديم و آنچه ابراهيم و موسي و عيسي را بدان سفارش كرديم ... (٤) اين پنج پيامبر بزرگ طليعه دار راه هدايت بوده و دين الهي توسط آنان به بشريت عرضه شده و براساس روايات اهل بيت(ع) همه پيامبران پس از نوح تا حضرت ابراهيم تابع شريعت نوح(ع) بوده اند و همين امر درباره حضرت ابراهيم و موسي و عيسي(ع) جاري بوده است. سلسله پيامبران به بزرگترين پيامبران الهي و افضل آنان خاتمه يافته است.(٥) خاتميت، دليل روشني بر افضليت است، زيرا آن كه حرف آخر را مي زند كلام او افضل است و كلام افضل جامع ترين و كاملترين سخن خواهد بود؛ كتابي كه پايان بخش كتابهاي آسماني است، بايد همه مقصود خداي رحمان را با خود داشته باشد، و حقيقتاً اين چنين است. قرآني را كه پيامبر(ص) به جامعه انساني هديه كرده هر آنچه از خشك و تر كه در سعادت بشر دخيل بوده است را بيان كرده(٦) و خداي رحمان چيزي از حقايق را در آن فروگذار نكرده است.(٧)و گويا به همين سبب كه، قرآن كريم پايان بخش كتابهاي آسماني بوده و عهده دار ارايه كاملترين شريعت و دين الهي است، خداي رحمان تصميم گرفته كه آن را از گزند حوادث حفظ كند و دست ديگران را از دخالت در آن باز دارد و فرموده است: "اين ذكر آسماني- قرآن- را ما خود نازل كرده ايم و پس از نزول حتماً خود حافظ و نگهبان آن خواهيم بود"(٨) هر چند فضيلت پيامبر اكرم(ص) بر ساير پيامبران الهي از خاتميت آن سرور به روشني نمايان است، لكن قرآن كريم در بيان زندگي رسول اعظم(ص) و حقايق ارايه شده توسط او، نكاتي را بيان مي دارد كه فضيلت او را بر همه انبياي الهي و حتي پيامبران اولوالعزم صاحب شريعت به خوبي روشن مي سازد. در اينجا در حد امكان اين نوشتار كوتاه، به ذكر چند نكته در اين زمينه مي پردازيم. ١- جهاني و جاودانه بودن در قرآن كريم تنها پيامبري كه به روشني از جهاني بودن او سخن رفته است، پيامبر اعظم(ص) است. خطاب صريح قرآن كريم به آن حضرت چنين است: بگو اي مردم، من فرستاده و پيامبر الهي به سوي همه شما هستم ... (٩) و در جاي ديگري مي فرمايد: بگو كدام چيز گواهش بزرگتر و والاتر است، بگو خدا ميان من و شما گواه است و اين قرآن به من وحي شده است تا شما را و هر كه را كه اين قرآن به او پرسد هشدار دهم.(10) در قرآن كريم، تعابير فوق منحصراً براي پيامبر(ص) و قرآن كريم آمده است و هرگز چنين تعابيري را براي ساير پيامبران و ديگر كتابهاي آسماني نمي يابيم، بلكه آنچه مي يابيم عكس آن است. به عنوان مثال رسالت حضرت موسي در كلام آن بزرگوار به فرعون چنين آمده است: خداي سبحان به موسي(ع) فرمود، نه چنين است- بيم به دل راه مده- تو و برادرت نزد فرعون رويد و بگوييد: ما فرستاده پروردگار جهانيانيم، - پيام او اين است- كه بني اسرائيل را به همراه ما بفرست.(١١) از پيام فوق اين نكته جلب توجه مي كند كه گويا اگر فرعون دست از بني اسراييل برمي داشت و آنان را آزاد مي ساخت كه به همراه حضرت موسي(ع) راهي سرزمين قدس شوند و از بردگي فرعونيان نجات يابند، حضرت موسي(ع) هم با فرعون كاري نمي داشت و اين نكته را مي رساند كه حوزه رسالت حضرت موسي(ع) قوم بني اسراييل بوده است. نكته فوق آنجا تأييد مي گردد كه قرآن كريم حوزه مأموريت تورات را نيز قوم بني اسراييل مي داند و مي فرمايد: و ما به موسي كتاب- تورات- را عطا كرديم و آن را رهنموني براي بني اسراييل قرار داديم كه جز من كارسازي مگيريد.(12) اين تعبير دقيقاً درباره حضرت عيسي(ع) نيز آمده است آنجا كه مي فرمايد: خداوند به او- عيسي (ع)- كتاب و حكمت و تورات و انجيل مي آموزد و او را پيامبري به سوي بني اسراييل قرار مي دهد. (13) اين قرائن، بر عدم جهاني بودن پيامبران بني اسراييل در مقايسه زير تكميل مي گردد. مقايسه خانه كعبه و بيت المقدس قرآن كريم درباره خانه كعبه مي فرمايد: هر آينه نخستين خانه اي كه براي مردم نهاده شده همان است كه در "مكه"- محل ازدحام، جايگاه كعبه در مكه- است كه براي همه مردم جهان مايه بركت و هدايت است.(14) با اين نگاه خانه كعبه اولين خانه و معبد الهي بر روي زمين است و قدمت آن از هر معبد ديگري- و از جمله بيت المقدس- بيشتر است. قدمت خانه كعبه به زمان حضرت ابراهيم(ع) مي رسد، در حالي كه قدمت بيت المقدس مربوط به زمان انبياي بني اسراييل است و گويا بناي آن در زمان حضرت داوود و حضرت سليمان شكل گرفته و به اتمام رسيده است. همچنين خانه كعبه جهاني است و بركات آن و نور هدايت آن به همه مردم دنيا مي رسد. اما قرآن كريم درباره "بيت المقدس" مي فرمايد: منزه است آن خدايي كه بنده خود- محمد(ص)- را شبي از مسجدالحرام به مسجدالاقصي سير داد. همان - مسجدي- كه اطراف آن را بركت داديم.(15) مقايسه بين دو جمله "مباركا و هدي للعالمين" درباره خانه كعبه و "باركنا حوله" درباره مسجد الاقصي و يا بيت المقدس مطلب را كاملاً روشن مي كند. بنابراين: - قرآن كتاب جهاني است و تورات براي بني اسراييل است. - خانه كعبه جهاني است و بركات آن عالم گير است، ولي بركات بيت المقدس مربوط به اطراف آن است. - پيامبر اكرم(ص) به صراحت قرآن براي همه مردم جهان است، ولي حضرت موسي و عيسي(ع) و به طريق اولي ساير انبياي بني اسراييل براي آن قوم بوده اند. در اينجا يك نكته مي ماند و آن اينكه: درباره حضرت ابراهيم(ع) مسأله تا حدودي تفاوت مي كند. حضرت ابراهيم(ع) بنيانگذار خانه كعبه بوده اند(16) و اسلام كنوني به دست آن حضرت تأسيس گشته است(17). حضرت ابراهيم(ع) در بابل چشم به جهان گشودند و در نوجواني با بتان و بت پرستان به مبارزه پرداختند(18) تا اينكه سرانجام به جرم بت شكني محكوم به اعدام شده و او را به آتش افكندند(19). خداوند آتش را بر حضرت ابراهيم(ع) به گلستان تبديل نمود(20). پس از اين ماجرا حضرت ابراهيم به سرزمين فلسطين مهاجرت كردند(21) و در آنجا به تبليغ دين الهي پرداختند تا اينكه در سن پيري خداوند حضرت اسماعيل را به او عطا كرد(٢٢). به فرمان الهي اسماعيل و مادرش را به سرزمين حجاز آورد و در وادي بدون آب و گياه آنان را در كنار خانه خدا قرار داد و خود بازگشت و عرضه داشت: پروردگارا من ذريه خود را در دره اي بدون كشت و زرع نزد خانه شكوهمند تو قرار دادم، پروردگارا، براي آنكه نماز را به پا دارند، پس تو هم دلهايي از مردمان را چنان كن كه به سوي آنها گرايند و از ثمرات روزيشان ده، باشد كه سپاسگزارند.(23) با اين حساب نسل حضرت ابراهيم(ع) دو تيره شدند، جمعي بني اسماعيل كه در سرزمين حجاز نشو و نما كردند و معبدشان خانه كعبه بود و جمعي ديگر كه در سرزمين قدس از فرزند بعدي حضرت ابراهيم -يعني حضرت اسحاق- پديدار شدند و آنان "بني اسراييل" بودند و در آن سامان زندگي مي كردند و بعدها "بيت المقدس" معبد آنان گرديد، و هر دو دسته به نوعي به حضرت ابراهيم(ع) منسوب بودند. با اينكه اين دو دسته دو شيوه مستقل از يكديگر را مي پوشيدند. با اين حساب، اگر بخواهيم احتمال جهاني بودن را جز در مورد پيامبر اكرم(ص) بدهيم، تنها ابراهيم خليل مورد اين احتمال قرار مي گيرد، هر چند قرآن كريم بر جهاني بودن او صراحتي ندارد. و اما درباره حضرت نوح(ع) نيز همواره و در همه موارد قرآن كريم از ارسال او به سوي قوم خودش سخن گفته است "و لقد ارسلنا نوحاً الي قومه"(24) و هيچ گاه از رسالت جهاني او در قرآن سخن نرفته است. خلاصه سخن آن كه تنها پيامبري كه قرآن كريم جهاني بودن او را به صراحت اعلام نموده پيامبر اعظم(ص) است، و هم اوست كه پايان بخش انبياي الهي است و دين او براي هميشه و همه زمانها برقرار است. ٢- خطابهاي قرآن قرآن كريم خطابهاي خداي رحمان را به پيامبران الهي ذكر مي كند، اين خطابها با نام آن پيامبران صورت گرفته است. - قال يا نوح انه ليس من اهلك (25) - يا ابراهيم اعرض من هذا ... (26) - و ما تلك بيمينك يا موسي(27) - اذقال ا... يا عيسي بن مريم اذكر نعمتي عليك و علي والدتك ... (28) اما هر گاه مي خواهد پيامبر(ص) را مورد خطاب قرار دهد با عنوان "رسالت" و "نبوت" است مانند: يا ايها النبي انا ارسلناك شاهداً و بشيراً و نذيراً(29) يا ايها الرسول بلغ ما انزل اليك من ربك ... (30) بالاتر اينكه وقتي قرآن پيامبر را در كنار چهار پيامبر صاحب شريعت ديگر قرار مي دهد و كتاب آسماني قرآن و شريعت اسلام را در كنار چهار كتاب و شريعت ديگر قرار مي دهد، تعبيري كاملاً متفاوت مي آورد، به آيه زير توجه فرماييد: شرع لكم من الدين ما وصي به نوحاً و الذي اوحينا اليك و ما وصينا به ابراهيم و موسي و عيسي ... خداوند براي شما از دين چيزي را مقرر كرد كه نوح را بدان سفارش كرده بود و نيز آن كس را به تو وحي كرديم و آنچه را كه به ابراهيم و موسي و عيسي سفارش نموديم. قابل توجه است درباره چهار شريعت لفظ "ما" را آورده و درباره قرآن و شريعت اسلام واژه "الذي". تفاوت اين دو واژه روشن است و موصول "الذي" نوعاً براي ذوي العقول به كار مي رود، در حالي كه "ما" چنين نيست و همچنين براي ارايه شريعت به چهار پيامبر از عبارت "وصي" و "وصينا" استفاده شده و در مورد پيامبر اكرم(ص) عبارت "اوحينا اليك" را مطرح نموده است. اين تفاوت در تعبير در ميان همه پيامبران صاحب شريعت براي پيامبر(ص) توجه ويژه الهي را به رسول خدا و كتاب آسماني او نشان مي دهد. ٣- كامل بودن شريعت حضرت محمد(ص) همه اديان الهي بر محور توحيد و يكتاپرستي و دعوت به سوي تقوا و نماز تنظيم شده است، اما ممكن است هر كدام در جهتي خاص تمركزي بيشتر يافته باشند، مثلاً چنانكه مشهور است حضرت موسي قوم بني اسراييل را به استقلال در زندگي تشويق نمودند و به فعاليت در امور اقتصادي دعوت كردند تا آنان را از اسارت و بردگي فرعونيان برهانند. اما قوم بني اسراييل در اين راه به افراط گراييدند و دنيا محوري را پيشه ساختند تا اينكه حضرت عيسي(ع) مبعوث شدند و اين قوم را به زهد در دنيا و توجه به آخرت دعوت نمودند و در حقيقت هر كدام از اين دو شريعت به يك سو تكيه اي بيشتر نمودند. اما پيامبر اكرم(ص) شريعتي كامل و جامع همه جهات به جامعه بشري ارايه فرمودند(31) و همه امور دنيوي و اخروي انسانها را مورد توجه قرار دادند. از اين رو قرآن كريم عهده دار همه زمينه هاي انساني است، از يكسو ارتباط انسان را با خداوند جهت مي دهد و در مورد توجه به آخرت دعوتي جدي و تمام مي نمايد و از سويي ديگر احكام اجتماعي، اقتصادي و سياسي قرآن جلوه اي تام دارد تا آن جا كه اين نكته در آراي انديشمندان غيرمسلمان نيز نمودار گشته است. پيامبر(ص) رحمة للعالمين هستند(32) و دين اسلام دين رأفت و رحمت و آيين اخلاق و مهرورزي است. تا آنجا كه معيارهاي اخلاقي در اسلام برجسته ترين شأن و منزلت را داراست و به همين خاطر اين جهت را به طور مستقل مورد توجه قرار مي دهيم. توسعه معيارهاي اخلاقي در اسلام نسبت به ساير آيينها پيامبر اكرم(ص) فرمودند: "انما بعثت لاتمم مكارم الاخلاق" پيامبر اكرم(ص)- براساس اين حديث- خود را پايان بخش و كامل كننده مكارم اخلاق معرفي مي كنند و اين موضوع نشان مي دهد كه پيش از آن حضرت، انبياي الهي و اولياي خداوند بسياري از مكارم اخلاقي را بيان فرموده و عملي ساخته بودند و پيامبر اكرم(ص) بايد اين سيره رحمت را به اتمام برسانند. از اين نكته نتيجه هاي زير حاصل مي گردد: الف- پيامبر اكرم(ص) در اخلاق، آخرين مراتب كمال و كرامت را ارايه فرمودند و چيزي از آن فروگذار نكردند و اين مطلب از چند جهت قابل توجه است. از جهت تعاليم و عمل آن حضرت از نظر تعاليم؛ پيامبر اكرم(ص) بالاترين مراحل تعليم اخلاق و تربيت را ارايه فرمودند و در حقيقت قرآن كريم و رسول خدا(ص) از حيث اخلاق سنگ تمام را نهاده اند. در سوره بقره آيه 83 درباره بني اسراييل مي فرمايد: "و آنگاه كه از بني اسراييل پيمان گرفتيم كه جز خداي را نپرستيد و به پدر و مادر نيكي كنيد و به خويشان و يتيمان و تهيدستان هم نيكي كنيد و با مردم به نيكي سخن بگوييد و نماز را برپا داريد و زكات را بپردازيد. سپس جز اندكي از شما پشت كرديد در حالي كه رويگردان بوديد." بنا بر آيه فوق چند پيمان از بني اسراييل گرفته شده: اول: اينكه جز خداي رحمان را نپرستيد دوم: راه احسان در پيش گيرند و به ٤ دسته احسان كنند: به والدين، ارحام، يتيمان و مساكين سوم: با مردم خوب سخن بگويند چهارم: نماز را به پاي دارند و زكات را بپردازند و در پايان هم اعلام مي دارد كه آنان جز عده اي اندك به اين رهنمودهاي الهي پشت كردند و اعراض نمودند. با توجه به اينكه حضرت موسي(ع) و حضرت عيسي(ع) هر دو از پيامبران بني اسراييل بودند و قرآن كريم درباره حضرت عيسي(ع) مي فرمايد: "و رسولاً الي بني اسراييل"(٣٣) تعاليم فوق مربوط به آموزشهاي پيامبران بني اسراييل است كه سرآمد آنها پيامبر عظيم الشأن(ص) صاحب شريعت بوده اند. و در حقيقت حوزه اخلاق را در شريعت حضرت موسي و حضرت عيسي(ع) در زمينه احسان روشن مي گرداند حال در موارد فوق به تعاليم قرآن براي مسلمانان توجه كنيم و در مقام مقايسه برتري و توسعه تعاليم اخلاق اسلامي را بيابيم. - در مورد اول: جز خداي رحمان را نپرستيد. اين امر در همه اديان الهي مشترك بوده و همه موظف به پرستش خالصانه براي خداوند بوده اند. قرآن كريم نيز به كرار مسلمانان را به اين امر دعوت مي كند. مانند: و قضي ربك الا تعبدوا الا اياه و بالوالدين احساناً. (٣٣ اسراء) قل ا... اعبد مخلصاً له ديني. (14 زمر) - در مورد "احسان كردن" تفاوت روشني ديده مي شود، زيرا در آيه فوق - 83 بقره- بني اسراييل مأموريت پيدا مي كنند كه به چهار دسته احسان كنند: والدين، ذوي القربي، يتيمان و مساكين. در حالي كه قرآن كريم در آيه 36سوره نساء خطاب به مسلمانان مي فرمايد: "خداي را بپرستيد و چيزي را با او شريك نسازيد و به والدين و به خويشان و يتيمان و درماندگان و همسايه نزديك و همسايه دور و يار و همنشين و به مسافر در راه و به بردگان احسان كنيد. همانا خداوند متكبر فخر فروش را دوست ندارد." قسمت اول آيه همان دستور بر پرستش خالصانه خداي رحمان و دوري از شرك است. اما قسمت دوم آيه كه مسأله احسان را مطرح مي كند، احسان نسبت به هشت مورد را از وظايف مسلمانان اعلام مي دارد و به تعبيري ديگر اعلام مي كند كه هشت دسته اند كه بر گردن شما حق احسان دارند. به اين صورت: ١- والدين بر گردن فرزندان حق احسان دارند. ٢- ارحام و ذوي القربي نيز حق احسان دارند. ٣- يتيمان جامعه حق احسان بر همه دارند. ٤- مساكين و ناداران نيز از اين حق برخوردارند. تا اينجا همان بود كه درباره بني اسراييل نيز مطرح شده بود، ولي درباره مسلمانان موارد زير افزوده مي گردد. ٥- همسايه اعم از همسايه نزديك و يا همسايه دور ٦- همنشين و مصاحبي كه در كنار انسان بوده است، او نيز حق احسان و نيكي دارد دوستان نيز بايد به يكديگر احسان كنند. ٧- مسافران بخصوص آنها كه در مسير سفر درمانده باشند، از اين حق برخوردارند. ٨- بردگان نيز حق احسان دارند و مسلمانان موظفند با آنها به نيكي رفتار كنند. آنگاه مي فرمايد: خداوند كسي را كه متكبر فخر فروش است دوست نمي دارد. گويا كسي كه دست به احسان ندارد، متكبر است و فخر فروش. با نگاه فوق، قرآن كريم حوزه احسان را بسيار توسعه داده و با توجه به اينكه احسان معياري اخلاقي است كه در كنار معيار عدالت، جامعه را به صلح و رفاه نسبي مي رساند. اين توسعه حوزه احسان- اگر آنچنان كه قرآن فرموده اجرا گردد، جامعه به سعادت خواهد رسيد. اين دستور قرآن قابل توجه است كه: "ان ا... يامر بالعدل و الاحسان " پس خداي رحمان همان گونه كه به عدالت فرمان مي دهد، به احسان و نيكوكاري هم فرمان مي دهد. به عبارتي ديگر امور اخلاقي را قرآن كريم اموري الزامي تلقي مي كند، يعني مسأله از دو سو مورد توجه قرار گرفته هم از ناحيه توسعه بخشي و هم الزام نمودن به آن. اين نمونه اي از اتمام مكارم اخلاقي توسط پيامبر اكرم(ص) است كه در تعاليم خود بيان فرموده است. اما اين امر در زندگاني رسول خدا(ص) بيشتر جلوه گر شده است. - پيامبر اكرم در زمان حيات خود مكارم اخلاقي را نمايان كردند. رسول خدا(ص) سه چيز را از مكارم اخلاقي برشمردند: عفو از بديها، صله رحم از كسي كه قطع رحم نموده و احسان به كسي كه بدي كرده. اين سه امر در روايات متعددي بيان شده است، از جمله: از امام صادق(ع) نقل است كه فرمودند: پيامبر اكرم اخلاقشان قرآني بود. خداي سبحان به آن حضرت چنين فرموده است: عفو و گذشت را پيشه كن و به كار نيكو فرمان ده و از جاهلان رخ برتاب.(34) پيامبر عظيم الشأن(ص) چندان در سلوك خود راه بردباري و عفو و گذشت پوئيدند كه نواي رحمت ربوبي به ايشان خطاب فرمود: انك لعلي خلق عظيم. گويا در ميان ويژگيهاي رسول خدا(ص) خلق و خوي عظيم او جلوه اي تمام داشته است. بدان گونه كه گفته اند- و درست هم گفته اند- كه از بزرگترين عوامل پيشرفت اسلام همانا خلق نكوي فوق طاقت بشر در رسول خدا(ص) است. آن وجود عظيم الشأن در برابر دوست و دشمن گذشت و تواضع نشان مي دادند و در حقيقت اسلام و رحمت اسلامي را در رفتار خود نمايان مي كردند. خلق و خوي الهي رسول خدا(ص) در ساختار جامعه اسلامي تأثيري مستقيم و بسزا داشت، بسياري از مسلمانان با مشاهده رفتار آن حضرت خود نمونه و الگويي از رفتار حسنه شده بودند، عفو و گذشت را پيشه ساختند و فداكاري در راه هدف الهي را نصب العين خود قرار دادند. امروزه مسلمانان وظيفه دارند كه رأفت اسلامي را به جهانيان اعلام دارند و خلق و خوي پيامبر(ص) را تا حد امكان در رفتار خويش نمايان سازند تا اتهامات ناجوانمردانه اي را كه دشمنان بر ساحت اسلام وارد مي سازند برطرف نمايند. پى نوشت ها ١- نهج البلاغه/ خطبه ١ |