پاسخ به:اخبار امروز استانها

به گزارش خبرگزاري فارس از بيرجند، هواي بيرجند كه در خشك‌ترين بخش اقليمي جنوب خراسان بزرگ قرار دارد معتدل و گرم است و تفاوت دماي آن در روز و شب و در تابستان و زمستان بسيار زياد است.
بيرجند از نعمت وزش بادهاي مرطوب و گذر ابرهاي باران‌دار و باران‌زا كم‌بهره است و در نتيجه ريزش‌هاي آسماني آن بسيار كم و مقدار رطوبت هوا سخت ناچيز است و شهري در دل كوير با ديدني‌هاي فراوان كه آن را نگين كوير ايران ناميده‌اند.
شهر بيرجند مركز استان خراسان جنوبي در ميان دره گسترده‌اي در 32 درجه و 53 دقيقه پهناي شمالي و 59 درجه و 13 دقيقه در ازاي خاوري نسبت به نيمروز (نصف النهار) گرينويچ بر فراز و نشيب و ارتفاع بيرجند از سطح دريا يك‌هزار و 480 متر، فاصله زميني آن تا مشهد 486 كيلومتر و تا زاهدان 458 كيلومتر و فاصله آن تا تهران يك‌هزار و 246كيلومتر است.
اين شهر از شمال به شهرستان قاين، از جنوب به شهرستان نهبندان و كرمان و از شرق به افغانستان و از غرب به شهرستان‌هاي فردوس و طبس محدود مي‌شود.
بر اساس مصوبه سال 1358 بخش قاين و در سال 1368 بخش نهبندان و در سال 1381 بخش سربيشه هر يك به صورت يك شهرستان از شهرستان بيرجند منفك شده‌اند.
از اسناد بازمانده دوران باستان تاريخ ايران چنين برداشت مي‌آيد كه قهستان در دوره باستان خاستگاه و زيستگاه يكي از اقوام نژاد ايراني (پارسي) به نام ساگارت بوده و بخشي از ساتراپي چهاردهم هخامنشي به شمار آمده است.
اين نظر در دو سند، يكي كتيبه‌هاي هخامنشي و ديگر در نوشته‌هاي مورخان يوناني مانند هرودت ذكر شده است.
در دوره اشكاني كه پارت‌ها به همت اشك نامي در خراسان بزرگ آن روزگار به فرمانروايي رسيدند و از ربع نخست سده سوم قبل از ميلاد تا نيمه سده سوم ميلادي بر مسند قدرت بودند طبق نوشته‌ها و قراين تاريخي و نيز كتيبه بسيار معروف و مهم كال جنگال بيرجند و قهستان يكي از ايالات شاهنشاهي اشكاني بوده است.
همچنين خوسف ساتراپ نشين اين منطقه در جنوب خراسان بوده است.
در عهد ساسانيان نيز قهستان از ايالات آباد و معتبر شاهنشاهي آنان بوده است و حدود 150 سال محل حكمراني و حضور هپتاليان بوده است.
تاريخ‌نويسان فتح خراسان را در سال 22 هجري قمري در زمان عمر و فتح قهستان را در سال 29 هجري قمري در عهد خلافت عثمان دانسته‌اند.
نام قهستان و شهرهاي آن از زماني كه نهضت اسماعيليه پا گرفت و گسترش يافت و اسماعيليان در اين ناحيه به تبليغ و فعاليت پرداختند بر سر زبان‌ها افتاد و در نوشته‌ها راه يافت.
در دوره مبارزات اسماعيليان يعني سده‌هاي ششم و هفتم به ويژه از هنگامي كه حسن صباح قهستان را با توجه به موقعيت كوهستاني و شرايط جغرافيايي آن براي فعاليت اسماعيليان مناسب ديد و حسن قايني را مأمور تبليغ آن آيين در اين منطقه كرد قهستان اهميت فوق‌العاده‌اي پيدا كرد چنانكه پس از الموت مهم‌ترين پايگاه و پناهگاه اسماعيليان كوهستان‌هاي اين سرزمين بود و بسياري از مردم قهستان به اين مذهب گرويدند و حتي در برخي از شهرها حكومت‌هاي محلي هم تشكيل دادند.
از اين زمان تا عهد صفويان بيرجند با آنكه از خمول و گمنامي درآمده بود اما هنوز قصبه‌اي بيش نبود ولي از دوره صفويه اندك اندك رو به شهر شدن گذاشت و مركزيتي پيدا كرد و خانواده اميري بيرجند، علم و خزيمه كه در اين دوره به امارت رسيدند در آنجا مستقر شدند اما تا دوره قاجاريه مركز قاينات شهر قاين بود و بيرجند هنوز عنوان قصبه‌اي داشت.
در اين دوره بيرجند كه اميرنشين شده بود رسماً حاكم‌نشين ولايت قاينات شد و اندك اندك از حالت ده و قصبه درآمد و كم كم گسترش يافت و تشكيلات حكومتي و سازمان‌هاي اداري و تأسيسات گوناگون در آن ايجاد شد و مردم بسياري از روستاهاي دور و نزديك به آنجا مهاجرت كردند و جمعيت آن فزوني يافت و شهري قابل توجه شد.
در نخستين تقسيمات رسمي كشوري در سال 1316 و تشكيل استان‌ها و شهرستان‌ها ولايت قاينات شهرستان بيرجند نام گرفت و يكي از هفت شهرستان استان نهم يعني استان خراسان شد و شهر بيرجند به عنوان مركز اين شهرستان انتخاب شد.

* وجه تسميه بيرجند
اين شهر را از قديم به دو نام قهستان و بيرجند خوانده‌اند. قهستان نام سرزميني بوده كه در جنوب خراسان واقع است و آن منطقه كوهستاني گسترده‌اي است كه از شمال به تربت حيدريه، از شمال شرق به هرات و افغانستان از شرق به دشت نااميد، از جنوب شرقي به سيستان و بلوچستان، از جنوب و جنوب غربي به كوير لوت، از غرب به طبس و كوير مركزي و از شمال غربي به دشت كوير محدود مي‌شده و به سبب كوهستاني بودن آن به اين نام قهستان (كهستان همان كوهستان) خوانده شده است.
قهستان قديم شامل ولايات خواف، گناباد، بجستان، كاشمر، فردوس، طبس، قاين، طبس مسينا، بيرجند و نهبندان بوده است.
نام اصلي بيرجند از ديرباز بيرجند بوده كه به صورت‌هاي برجند، برجن، بركند، بيركند نيز در نوشته‌ها و فرهنگ‌نامه‌ها آمده است.
كلمه بيرجند از دو جز بير و جند تشكيل شده است و بيشتر صاحبنظران جند را معرب واژه كند به معني شهر مي‌دانند ولي در مورد پيشين آن يعني بير اختلاف نظر وجود دارد و آن را به معاني نصف، بلند، چاه و طوفان معني كرده‌اند.

* بيرجند به شهري فرهنگي معروف است
از لحاظ فرهنگ و علم و معرفت اين ديار يكي از درخشان‌ترين نقاط ايران است.
در نوشته‏‌هاى دوره صفويه گفته شده كه قهستان ولايتى است با مردمى فهيم و صاحب فراست كه از آنجا شاعران و نويسندگان و عالمان زيادي برخاسته‏‌اند.
بيرجند دارالملك قهستان بوده و خانه‌‌هاى آن بر روي تپه‏ ماهور بنا شده است. در عهد ساسانيان اين منطقه ولايتى آباد و داراى روستاهاى حاصلخيز بوده است كه مردمانى با استعداد و سلحشور داشته و هميشه مايه دلگرمى حكومت و منشأ قدرت در اين منطقه بوده‌‏اند كه به پشتيبانى آنان پيروزي‏هايى به دست مي‏آورده‌‏اند.
شهرستان بيرجند علي‏رغم محدوديت‌هاى زيست محيطي و شرايط ويژه اقليمى خاص از توان و غناى فرهنگي بالايى برخوردار است.
وجود علما، فقها و دانشمندان برجسته‏اى كه هر يك در طول تاريخ سبب ايجاد و تقويت پيكره تنومند فرهنگي منطقه شده‌اند آوازه اين شهرستان را از مرز منطقه و كشور فراتر برده و نام بسياري از آنان در زمره شخصيت‌هاى علمى ايران و جهان ثبت شده است.
نمونه اين شهرت نخستين مدرسه به سبك جديد است كه در سال 1284 هجري شمسي همزمان با تأسيس دارالفنون تهران و رشديه تبريز در بيرجند تأسيس شد و به دنبال آن دبيرستان شوكتيه و مدارس دشت بياض نهبندان، سربيشه، خوسف و دبستان دخترانه شوكتى افتتاح شد.
مهم‌ترين عاملي كه به بيرجند وجهه‏‌اى قابل احترام مى‏‌بخشد، قدمت فرهنگي آن است. مراكز علمى و فرهنگي جديد از مدارس علميه نشأت گرفته‌‏اند و در اين ميان اهميت مدرسه معصوميه كه سابقه بيش از هزار سال دارد و محل تحصيل اغلب مشاهير بيرجند بوده قابل ذكر است.
هم ‏اكنون در شهرستان بيرجند بيش از 25 هزار دانشجو و طلبه تحصيل مي‌كنند.

* دشت بيرجند ديدني است
ارتفاعات شامل رشته كوه باقران در جنوب، رشته كوه ‌مومن‌آباد در شرق و كوه شكرآب در شمال بيرجند واقع است.
دشت‌ها و زمين‌هاي هموار بيرجند در قسمت مركزي و شمال شرق تا شهرستان و عمدتاً در فاصله سلسله كوه‌هاي باقران و مومن‌آباد كه به صورت دو رشته موازي از شمال غربي به جنوب شرقي شهرستان امتداد يافته‌اند، قرار دارد.
اين دشت‌ها از نظر كشاورزي، گله‌داري و احداث راه‌هاي ارتباطي از اهميت خاصي برخوردار هستند.
از مهم‌ترين دشت‌ها، دشت بيرجند است كه در فاصله دو كوه باقران و مومن‌آباد قرار دارد.

* موزه مشاهير بيرجند
موزه مشاهير بيرجند در خانه تاريخي پردلي واقع در بافت تاريخي بيرجند داير شده است كه در اين موزه مجموعه‌اي از زندگي‌نامه‌ها، اسناد و نسخ خطي، تأليفات، نشان‌هاي ملي، علمي و ادبي، لوح‌ها، عكس‌ها و لوازم شخصي بزرگان علمي و فرهنگي اين خطه از ايران زمين به نمايش گذاشته شده است.
اشياي به نمايش درآمده جايگاه و موقعيت اين بزرگان را در عرصه مجامع علمي و فرهنگي و بعضاً جهان تبيين مي‌كند و آثار اين موزه بر اساس دوره تاريخي از قرن هفتم تا سيزدهم هجري شمسي در دو بخش كلي و در دو طبقه به نمايش گذاشته شده است.
طبقه فوقاني موزه به آثار مفاخر و مشاهير قرون هفتم تا دهم هـجري شمسي و نيز در طبقه همكف از قرن دهم تا سيزدهم اختصاص يافته است.

* ارگ كلاه فرنگي
اين بنا در سه بخش فرم بنا، بخش همكف آن و قسمت حوضخانه بنا قابل مطالعه و پژوهش است.
بناي مزبور به طور كل از نظر سبك و شيوه معماري با ساير بناهاي شهري اختلاف اساسي دارد چرا كه بنا به دليل داشتن گنبدي زيگوارتي و چند اشك و طاقنماهاي متعدد و بعضا مقرنس كاري شده وجه مميزه خويش را كاملاً حفظ كرده است.
بخش همكف آن تشكيل شده است از يك پلان مربع شكل كه اتاق‌هاي متعددي آن را احاطه كرده است و در همين طبقه چهار هشتي و به تناسب قرينه بودن به چشم مي‌خورد.
اصلي‌ترين بخش ساختمان يعني حوضخانه نيز در اين قسمت قرار دارد.
درب اطاق‌هاي طبقه همكف به فضاي دور محوطه اصلي حوضخانه باز مي‌شود و مي‌توان به وسيله آنها حوضخانه را دور زد.
در حال حاضر استانداري خراسان جنوبي در بناي مذكور مستقر است.

* قلعه بيرجند
قلعه پايين شهر بيرجند بر فراز تپه‌اي با خشت و گل و چينه ساخته شده و همچون دژي تسخيرناپذير از دوره صفويه تا قاجاريه مردم شهر بيرجند را در مقابل تهاجمات متعدد دشمنان به ويژه ازبك‌ها و تركمن‌ها محافظت مي‌كرده است.
در هنگام محاصره، مردم از طريق راهروهاي زيرزميني يا مراكزي همچون ارگ كلاه فرنگي و ارگ بهارستان ارتباط داشته‌اند.
در كاوش‌هاي باستان‌شناسي دو دوره معماري در اين قلعه تشخيص داده شده كه در دوره نخست بنيان قلعه مربوط به دوره صفويه و دوره دوم مربوط به قاجاريه شناخته شده است.
* بند دره
اين بنا در دوره قاجار در زمان حكمراني امير حشمت‌الملك علم ساخته شده است.
بند يا سد تاريخي دره بنايي است عظيم از سنگ، آجر و ملات ساروج كه بر مسير سيلابي در رشته كوه باقران احداث شده است.
اين بنا با 31 متر طول تاج، سه تا پنج متر عرض تاج و حدود 13 متر ارتفاع مهم‌ترين بند تاريخي در بيرجند محسوب است.

* بند عمر شاه
بند تاريخي عمر شاه در فاصله دو كيلومتري جنوب غرب بيرجند و در داخل رشته كوه باقران بنا شده است.
اين سد از سازه‌هاي آبي متعلق به دوره قاجار است كه در زمان حكمراني حشمت‌الملك علم بنا شده است.

* حسينيه نواب
يكي از تكاياي معروف شهرستان بيرجند حسينيه نواب است كه در دوران سلطنت شاه عباس صفوي با فرمان اميرزاده خاتون ملقب به نواب يا بي‌بي نواب كه نامبرده يكي از همسران اميراسماعيل خان و از زنان معتقد خاندان خزيمه بوده احداث شده است.
همچنين كتيبه‌اي كه در قسمت پيش طاق ورودي حسينيه واقع است تاريخ يك هزار و يك هجري قمري بر آن حك شده و عمل حاجي يار آگاه را نشان مي‌دهد كه احتمالاً گچبري‌هاي پيش طاق توسط وي انجام گرفته است.
اين تكيه با عظمت داراي موقوفات متعدد از قبيل زمين‌، آب، اشجار در داخل شهر و روستاي اطراف قاينات بوده است كه تا اواخر سال‌هاي 1357 نگهداري مي‌شده و ليكن پس از احداث خواني حكومتي مورد بي‌توجهي قرار گرفت.

* باغ شوكت‌آباد
در شرق شهر بيرجند و جنوب روستاي شوكت‌آباد مجموعه عظيمي شامل باغ، عمارت، اصطبل، ورودي و محل زندگي خدمه قرار گرفته است.
اين مجموعه كه حدود هشت هكتار وسعت دارد در دوران حكومت امير شوكت‌الملك علم ساخته شده و از اماكن مسكوني به شمار مي‌رود.
بنا شامل دو ورودي است كه يكي از جبهه شمالي باغ و ديگري در جبهه شرقي آن قرار دارد.
ورودي جنوبي كه به خيابان اصلي باغ منتهي مي‌شود در دو طرف خود داراي دو اطاق كه محل حضور نگهبانان بوده، است.
عمارت اصلي در سمت جنوب باغ قرار دارد كه از سمت غرب به شرق گسترش يافته و داراي بخش‌هايي از جمله ايوان با طاق كليل و تزئينات آينه‌كاري، حوضخانه با پوشش گنبدي عرقچين و كلاه فرنگي با تزئينات رسمي‌بندي و طاق‌نماهاي تزئيني، حمام، اطاق‌هاي متعددي در دو طرف حوضخانه كه هر كدام به وسيله درگاهي به صورت طولي به ديگري راه دارد.
انتهاي پيام/غ10/ح