(تولد ۲۱ شعبان ۱۲۵۹ هجری قمری مراغه برابر با ۲۶ شهریور ۱۲۲۲ خورشیدی، مرگ ۱۸ شوال ۱۳۱۳ هجری قمری تهران برابر با ۱۴ فروردین ۱۲۷۵ خورشیدی)(ملقب به )، از سیاست‌مداران و رجال خوشنام دوره قاجار و عهد ناصرالدین شاه بود.

زندگی سیاسی

پدرش حاجی علیخان اعتمادالسلطنه، حاجب‌الدوله دربار ناصری بود. سایر اجدادش نیز عمدتا خدمتگذار دودمان قاجار بوده اند. وی در مدرسه دارالفنون تحصیل نمود و زبان فرانسه را به خوبی می‌دانست و معلومات نظامی را نیز در این مدرسه آموخت.

وکیل نظام، والی شوشتر، نایب الولایه خوزستان، ژنرال آجودانی شاه، وابسته نظامی ایران در فرانسه و سرانجام مترجم مخصوص شاه از دیگر مشاغل وی بود. او در سال ۱۲۸۰ ه‌ق و با تشویق وزیر مختار وقت فرانسه در ایران همراه با هیات سیاسی به فرانسه مسافرت کرد.

مدارج علمی وسیاسی

وی در دانشگاه پاریس ٬ تاریخ ٬ جغرافیا و ادبیات فرانسوی را آموخت و همچنین در مدت اقامتش در فرانسه زبان انگلیسی را نیز فرا گرفت.در مراجعت به تهران ناصرالدین شاه وی را به سمت ریاست دارالترجمه همایونی و مترجم مخصوص شاه و همچنین وزیر انطباعات (چاپ و نشر)گمارد. در این سمت وی موفق شد تعداد زیادی از کتب اندیشمندان هم عصر خویش را به نام خود منتشر نماید.

به خاطر شهرت زیاد وی ٬ انجمن جغرافیایی پاریس وی را در دو انجمن آسیایی لندن و انجمن جغرافیایی روسیه به عنوان یکی از اعضای خود برگزید.وی چون به اندرونی شاه راه داشت، نکته‌های قابل توجهی از زندگی خصوصی و مسائل پشت پرده را به نگارش درآورده‌است. این کتاب به عنوان روزنامه وقایع امروزه از مهمترین منابع تاریخی دوره ناصری محسوب می‌گردد. وی یک ماه پیش از کشته شدن ناصرالدین شاه، در سن پنجاه سالگی و در تهران به علت سکته وفات یافت.

کتابنامه

• مرآه البدان (معنی فارسی: آینهٔ شهرها)
• مطالع الشمس در سه جلد
• خیرات الحسان
• المآثر و الآثار
• تاریخ منتظم ناصری
• تاریخ اسکندر سوم(ترجمه)
• تاریخ ۴۲ ساله سلطنت شاه
• تاریخ سلماس
• تاریخ سواد کوه
• تاریخ مرو
• تاریخ مغرب الاقصی
• حاجی بابا
• خرنامه (منطق‌الحمار)
• روزنامه سفر مازندران
• شجره قاجار
• کتابخانه انحصار تنباکو
• تاریخ اشکانیان
• کتاب شرح احوال صدر اعظم های قاجار

منابع