جبر و اختیار در مثنوی

در بین مسائل مختلف فلسفی، موضوع مجبور بودن یا مختار بودن انسان، از موضوعاتی است که بر روی خط مرزی دو قلمرو طبیعت و ماورای طبیعت قرار دارد. امّا روی طبیعی آن آشکارتر است. به‏خصوص که در این جنبه، فیلسوف و غیرفیلسوف شریکند که آیا کارهایی که از آدمی سر می‏زند، یا آن‏چه بر سرش می‏آید، همه در قدرت و اختیار اوست، یا تحت تأثیر عوامل نهان یا آشکار دیگری است بیرون از توان و فهم وی. واضح است که اعتقاد به یکی از این دو نظریه، تا چه حد در بینش اجتماع ما و تحلیلی که از حوادث تاریخی می‏کنیم، و هم‏چنین در رفتار شخصی ما، مؤثر می‏باشد. از فرط اهمیت موضوع است که در اشعار پارسی برای خود جایی وسیع باز کرده، به طوری که همه‏ی شاعران، کمابیش در این باب اظهار نظر کرده‏اند و بخشی مهم از آثار ذوقی و فکری ما را بحث جبر و اختیار و تقدیر تشکیل می‏دهد. آقای علینقی منزوی در این باره می‏نویسد: «کم‏تر کتاب فلسفی نگاشته‏اند که برگی چند از آن را به این مسأله اختصاص نداده باشند. و اضافه بر آن، هم‏اکنون فهرست‏های کتاب‏شناسی ایران در پیرامو موضوع قضا و قدر و جبر و اختیار در دوران اسلامی یکصد و پنجاه رساله‏ی مستقل را نشان می‏دهند.»