راه هاى فراملى براى ادبيات داستانى دفاع مقدس

موضوع راه یابى ادبیات داستانى دفاع مقدس ما به سطوح بالاى داستان نویسى جهان، موضوع بسیار پر اهمیتى است. موضوعى که دست اندرکاران عرصه ادبیات و نشر در میهن مان، سال هاست در خصوص آن به بحث و تبادل نظر پرداخته اند و طرح ها و پیشنهادهاى متعددى را در این باب ارائه کرده اند.

آیا ادبیات داستانى دفاع مقدس ما به لحاظ شاخصه هاى صورتى و صناعتى (فرمى و تکنیکى) از آن چنان کیفیتى برخوردار شده است تا بتواند به عرصه هاى جهانى هنر داستان نویسى راه پیدا کند؟ پرسش فوق، پرسشى است از ماهیت و کیفیت ادبیات داستانى معاصر میهن مان. پرسشى سخت پر اهمیت که کارشناسان و صاحبنظران عرصه ادبیات ایران تا به امروز پاسخ هاى متعدد و در عین حال متناقضى بدان داده اند. با این همه، آن چه در این باب از اهمیت افزون ترى برخوردار مى تواند بود، این واقعیت تأسف بار است که با هر کیفیت و در هر سطحى، به هر حال، داستان نویسى دفاع مقدس ایران، هنوز به میان مخاطبان و علاقه مندان هنر داستان نویسى در عرصه هاى جهانى راه نیافته و همچنان در انزوایى رنج بار به سر مى برد.آن چه در ادامه این اشاره کوتاه خواهد آمد، نوشتار نسبتاً بلندى است که بیشتر مى کوشد تا بحث یاد شده را از منظرى کاربردى و اجرایى پى بگیرد. پیشنهادى مقدماتى یا مقدمه اى پیشنهادى از براى آغاز مباحثاتى درازدامن که البته پرداختن بدان تنها در تخصص و از جمله وظایف کارشناسان خبره این عرصه خواهد بود. با این توضیح ضرورى که صفحه ادب و فرهنگ پایدارى روزنامه ایران، از آراى کارشناسان و صاحبنظران استقبال مى کند، نظرتان را به بخش نخست نوشتار یاد شده جلب مى کنیم.

بحث «فراملى شدن ادبیات داستانى دفاع مقدس و ویژگى هاى جهانى شدن» را به گمان ام از مناظر و چشم اندازهاى متعدد و متنوعى مى توان مورد بررسى قرار داد. به بیان ساده تر، بحث یاد شده، اگرچه در ظاهر تنها از ۲ بخش ـ و البته ۲ بخش مرتبط با هم ـ تشکیل مى شود، اما همین موضوع ۲ بخشى، در واقع موضوعات و مباحث افزون تر دیگرى را نیز دربر مى تواند گرفت. پس تا بتوانم در حجم و مجال اندک این نوشتار کوتاه، از پس بررسى اشاره وار همه موضوعات فرعى، اما مهمى که در عنوان فوق نهفته است، برآیم، برآنم تا موضوعات فرعى نهفته در موضوع اصلى را تحت فصولى جداگانه مدنظر قرار دهم.(۱)
۱) ارزش ها و فواید فراملى شدن ادبیات داستانى دفاع مقدس:
آیا داستان نویسى جنگ، یا شاخه داستانى خاصى که ما نویسندگان، منتقدان و دست اندرکاران این عرصه، غالباً ترجیح مى دهیم تحت عنوان ادبیات داستانى دفاع مقدس از آن یاد کنیم(۲)، به طور کلى و به لحاظ وجوه غیرادبى و غیرهنرى، ارزش فراملى شدن را دارد یا خیر؟
البته پرسش حاضر، پرسشى است از کلیت بحث فراملى شدن داستان نویسى دفاع مقدس و در این مرحله از بحث، هنوز به هیچ وجه قصد ورود به مباحث کیفى و جنبه هاى صورتى و صناعتى (فرمى و تکنیکى) این دسته از آثار در میان نیست. به تعبیر دیگر، بحث این است که آیا در صورت راه یافتن داستان هاى دفاع مقدس به میان مردم کتاب خوان در سایر سرزمین هاى جهان، اساساً سودى عاید ما خواهد شد یا نه؟ و آیا موفقیت در این راه، منافع اجتماعى، اقتصادى و سیاسى قابل توجهى را نصیب ما خواهد کرد؟
بارى، حقیقت این است که هیچ ملتى را در هیچ نقطه اى از این کره خاکى، از حمایت ها و عنایات ملت هاى دیگر جهان بى نیاز نمى توان دانست. پس طبیعتاً این حقیقت که مردم جهان، به اندیشه ها و رفتار و کردار ایرانیان چه سان مى نگرند و در باب آنان چه گونه داورى مى کنند نیز نمى تواند موضوع کم اهمیتى باشد.
براى مثال، تا به امروز آیا از آن بیدادى که در دوران جنگ ۸ ساله بر ملت ما رفت، تصویر دقیق و صادقانه اى به جهانیان ارائه شده است؟ آیا مردم جهان مى دانند که فاجیع آن جنگ ویران کننده را ایرانیان چونان فاجعه اى تلخ و تحمیلى تاب آورده و تحمل کرده بوده اند، یا که مردم ما را انسان هایى جنگ طلب و خود، بر افروزنده آن آتش جهان سوز تصور مى کنند؟
اکنون باید دید که به پرسش هاى پراهمیتى همچون پرسش هاى فوق، آن هم در سطوح وسیع جهانى، چگونه و با استفاده از چه ابزارهایى مى توان پاسخ داد؟
تردیدى نیست که یکى از راه ها و ابزارهاى مناسب جهت برقرارى گفت وگویى مؤثر با مردم جهان، در خصوص وقایع جنگ تحمیلى و تشریح بیدادى که در آن ماجرا بر ملت ما رفته بوده است، استفاده از امکانات کارآمد هنر و ادبیات و خاصه ادبیات داستان نویسى است. یعنى آثار داستانى ما ـ به طور مشخص آن داستان ها که با درونمایه وقایع شگرف و شگفت انگیز سال هاى جنگ تحمیلى به رشته تحریر درآمده اند ـ چنانچه همراه با ترجمه هایى دقیق و سامان مند، به بیرون از مرزهاى کشورمان راه یابند و در کشورهاى دیگر جهان نیز منتشر شوند، گزارش هاى مستند و مؤثرى توانند بود از همه آن ستم ها و بیدادى که در آن دوران سرنوشت ساز بر ملت ما رفته بوده است؛(۳) روایت هایى جذاب و خواندنى از سر جلب همدلى و ایجاد حس همذات پندارى در جان هاى پاک و حقیقت جوى انسان ها در سرتاسر گیتى، که بى شک، چشم و گوش خواب آلوده جهان امروز را به خود مشغول خواهد داشت.(۴)
پس حقیقت این است که بحث حاضر را نمى توان تنها از جنس مباحث صرف ادبى ـ هنرى تلقى کرد، چه، موضوع فراملى شدن ادبیات داستانى دفاع مقدس، علاوه بر بستگى بسیارى که به مقوله هاى فوق دارد، در ضمن به نوعى ابزار فرهنگى، سیاسى ـ آن هم در عرصه هاى بین المللى ـ نیز بدل مى تواند شد؛ به این شکل که عرضه داستان هاى دفاع مقدس به مخاطبان جهانى ادبیات، مى تواند سیماى فرهنگى کشورمان را موجه تر از پیش نشان دهد و گاه حتى اقبال سیاسى دستگاه حاکمه ایران را نیز در عرصه هاى بین المللى ارتقا بخشد؛ البته مراد ما از پرداختن به این جنبه خاص، به هیچ عنوان سیاسى کردن بحث حاضر نیست ـ درست به همان گونه که اساساً ارتقا دادن اقبال سیاسى دولت ها و دستگاه هاى حاکمه هیچ کشورى نیز در هیچ نقطه اى از جهان، نمى تواند جزو وظایف هنرمندان و نویسندگان به حساب آید ـ بلکه مقصود صرفاً گوشزد کردن ارزش و اعتبار فراوان مقوله یاد شده است؛ تا بدانیم و بپذیریم که پرداختن به این عرصه، حتى به لحاظ فرهنگى و سیاسى نیز براى کشورمان دستاوردهاى بسیار بااهمیتى در برخواهد داشت.
۱. البته درهمین ابتدا باید روشن کنیم که مقصود از فراملى شدن ادبیات داستانى دفاع مقدس، فراملى شدن آثارى است که نویسندگان ایرانى با موضوع دفاع مقدس به رشته تحریر درآورده و مى آورند و نه فراملى شدن موضوع دفاع مقدس. در واقع مراد این نیست که انتظار داشته باشیم تا داستان نویسان دیگرى نیز در سطح جهان از نگاشتن آثارى با موضوع جنگ ایران و عراق استقبال کنند.
۲. که البته براى عنوان ترجیحى مان استدلال هاى کاملاً محکمه پسندى نیز داریم. استدلال هایى که طرح شان به ارائه بحثى درازدامن، درخصوص ماهیت جنگ تحمیلى و علیت هاى مختلف وقوع آن واقعه بزرگ - آن هم از دیدگاه هاى سیاسى، اقتصادى، فرهنگى و بویژه دینى و اعتقادى - نیاز دارد. اماعجالتاً همین کافى است که ایرانیان، به گواهى اسنادموجود، هرگز آغاز کننده آن جنگ خانمانسوز نبوده اند، بلکه آن جنگ بزرگ و طولانى را تنها به عنوان فاجعه اى تحمیلى، قهرمانانه تاب آورده و در نهایت، به سوى پیروزى و سربلندى هدایت کرده بوده اند. هم چنین، تاریخ جنگ هشت ساله، به خوبى نشان مى دهد که ایرانیان، در هیچ زمانى در موضع نیرویى مهاجم و تجاوزگر قرار نداشته اند و پیوسته به نیت دفاع از مرزهاى میهن شان به نبرد ادامه داده اند.
۳. فیلم هاى ارزشمندى که در سالیان اخیر با درون مایه جنگ تحمیلى در سینماى ایران ساخته شده اند نیز بى تردید ازچنین نقش و تأثیرى برخوردار خواهند بود.
۴. ظاهراً درخصوص تعداد داستان هایى که با موضوع جنگ ایران و عراق در غرب منتشر شده است، تا به امروز آمارى منتشر نشده است، لیکن در جایى اشاره شده بود که سهم عراقى ها از این بازار نشر ۴۰ اثر است. پس با احتساب یک یا حداکثر دو کتابى که از احمد دهقان - البته در سطح کاملاً محدود یکى از دانشگاه هاى آمریکا - منتشر شده است، حساب ما و عراقى ها دراین رقابت انتشاراتى چهل به دو است.