پاسخ به:مقالات تخصصي ايثار و شهادت

در حالی‌که دشمنان شیطان صفت اسلام و ایران اسلامی در اشکال مختلف و با سلاح های زهرآگین و رنگارنگ خود ناجوان‌مردانه بر ذهن و روح و روان جوانان این مرز و بوم می تازند. در حالی‌که غرب و در راس آن آمریکای جنایتکار به مدد ماهواره و اینترنت و.... هر روز طرحی نو برای براندازی ایمان و هویت جوانان این مرز و بوم تدارک می بیند. وقتی بودجه های میلیاردی برای ساخت انواع سلاح صرف می‌شود. و دشمنان کینه توز ما برای غارت فکر و توان جوان ایرانی دندان تیز می‌کنند. چگونه می‌توان امیدوار آینده ای روشن و سرزمینی امن بود؟ آیا چیزی جز داشتن روحیه ی ایثار و ازخودگذشتگی می‌تواند این مرز و بوم را حفظ کند؟ چه سلاحی بهتر از ایمان به نیروی لایزال الهی و کدام باور جز ایمان به توانایی‌های خودی می‌تواند جوان معصوم ایرانی را محفوظ دارد و اسباب رشد ایران عزیز را فراهم آورد؟ چه الگویی بهتر از شهیدان برای نسل جوان سراغ داریم؟ اگر چه مانند ائمه(ع) زیستن، آرمان هر مسلمان مومنی است اما در جهت الگوگیری از این حجج الهی باید الگوهای واسطی یافت که در جامعه‌ی خودمان زیسته اند و فاصله‌ی زمانی چندانی با ما ندارند. افرادی که در مسیر قرب الهی و خدمت به خلق با توکل و ایمان حقیقی زیسته‌اند، تا جایی که بهترین سرانجام که همان شربت شیرین شهادت است نصیب شان گردیده است. با معرفی چنین انسان هایی که سرلوحه ی عمل و رفتارشان زندگانی ائمه‌ی اطهار(ع) بود می‌توان به شکل بهتر و ملموس تری جوانان را در مسیر حق و حقیقت هدایت نمود و در مسیر اولیاء(ع) و انبیا(ع) گام برداشت. نگارش و نشر کتاب های زندگی نامه ای یکی از راه‌های معرفی شهدا این پیروان راستین دین توحیدی است. اهمیت این گونه کتب ما را مکلف می‌سازد در جهت بالا بردن کیفیت و در نتیجه اثر بخشی بیش‌تر بکوشیم. براین اساس به بررسی کتاب های زندگی نامه ای مربوط به شهیدان پرداخته شده است. در این مقاله نظرات دانشجویان راجع به محتوای این کتاب‌ها از حیث میزان تاثیرگذاری و سایر نقاط ضعف و قوت تحلیل شده است. می‌نوان این مقاله را ارزیابی از سه مجموعه کتابهای زندگی‌نامه‌ي شهیدان تحت عناوین: 1- سری کتاب‌های قصه فرماندهان 2- سری کتاب‌های نیمه‌ي پنهان ماه 3- افلاکیان به‌شمار آورد.

علاوه بر آن، تصویری که این کتاب‌ها از شهدا ارائه می‌دهند، نیز مطمح‌نظر قرار دارد.

آدمی به دنبال حق و حقیقت است. گاهی آن را در گذشته دنبال می‌کند، زمانی در حال و گاهی در آینده. حقیقت همیشه برای انسان‌ها جذاب و ارزشمند است. ذهن کنجکاو آدمی، جان حق طلب و فطرت الهی اش، همیشه به دنبال یافتن طریق صلاح و رستگاری است. یکی از این راه‌ها، پیدا کردن رد پای انسان‌هایی است که در ظلمات زمانشان مسیر راستی را پیموده اندو چون ستاره درخشیده ا ند. زندگینامه نویسی فن يا دانشي است كه اكنون در ‏جهان فرهنگ و ادب به «شرح حال نگاري» موسوم شده است، و گاهي آن را با اندك تفاوتي در مفهوم، «مواليد و وفيات» «زندگي نامه نويسي»، ‏‏«بيوگرافي»، «تراجم احوال»، «تذكره نويسي» و «علم رجال» نيز مي نامند. ‏(ابطحی، 1374)‏زندگی‌ینامه‌ها نوشته‌هایی هستند سرشار از نکات و لطایف تاریخی، اجتماعی، سیاسی و ادبی، که اگر به قلم نويسنده ای با ذوق و نکته بین نوشته شوند، در ادبیات عصر خویش جایگاهی ویژه می یابند. این کتب چنان جذاب و شیوا نگاشته شده اند که مثل داستانی دلکش و شیرین خواننده را به خود می خوانند. در شرح حال نگاري، به ثبت و نگارش ويژگي هاي زندگي افراد برجسته‌ي جامعه، از قشرها و اصناف گوناگون اقدام مي‌شود، مانند تعيين و ثبت ‏تاريخ زاد روز و مرگ افراد، ويژگي‌هاي اخلاقي، ميزان معلومات و درجات علمي، كارهاي اجتماعي، زندگي سياسي، مصاحبه هاي مهم، سفرهاي پرتنش، هويت شخصي و خانوادگي و سرانجام گزارش دورنمايي از زندگي اجتماعي رجال و حوادث استثنايي و ارزش‌مند زندگي آن‌ها‏. این نوشته‌ها گاهی با ادعاها و خودستایی ها و اظهارنظرهای یک طرفه‌ي نویسنده همراه است و نویسندگان بیش‌تر به چیزهایی می‌پردازند که به جهتی مورد توجه یا علاقه و احیانا مخالف سلیقه و نظرشان بوده است. در عین حال اطلاعات و نکاتی در آن مندرج است که از نظر مطالعات اجتماعی و سیر تاریخی فواید آشکاری دارد. (برگرفته از یوسفی 3 136). شرايط اجتماعي، سياسي، ترس از فراموش شدن يك قهرمان و... از جمله دلايلي براي انتخاب اين افراد براي سوژه كردن زندگي‌نامه هستند. (عالم نژاد، 1386) سابقه‌ي نگارش زندگي نامه به روزگاري مي‌رسد كه انسان به فكر ثبت و نگهداري گوشه هايي از زندگي خود يا ديگران افتاد. بهترين راه زندگي نامه نويسي طرح چند پرسش است واستفاده از شيوه ی توصيف تشريح و مقايسه است. (صادقی نژاد، 1387)

روش‌هاي گردآوري اطلاعات و زندگي نامه ازطريق مشاهدات، پرسش از افراد مطلع، مطالعه‌ي آثار و استفاده از منابع كتابخانه اي مي‌باشند در اين ارتباط، سؤالات مهمي مي‌تواند مطرح گردد:عالم نژاد(1386) سؤالات قابل طرح در این زمینه را بدین شرح بیان می‌کند:

1-چه چيز باعث شده تا اين فرد، خاص‌باشد و زندگي‌اش قابل طرح گردد؟

2-اين فرد خاص‌تاكنون چه كارهاي مهم و سرنوشت‌سازي انجام داده است؟

3- براي توصيف اين فرد ازچه صفاتي بايد استفاده كرد؟ آيا رفتارها و گفتارهاي او با شخصيتش همخواني دارد؟

4- آيا اين فرد در زندگي ريسك كرده است؟ خوش شانس بوده و يا كارهاي خارق‌العاده انجام داده است؟

5-مرگ او چه تاثيري در محيط پيرامونش دارد؟

زندگی نامه نویسی به اندازه ی قدمت انسان سابقه دارد. زندگی نامه، نوع معینی از تاریخ شخصیت‌هاست و چه بساکه هم‌زمان و به موازات تاریخ به وجود آمده باشد. سنگ نوشته‌هايي از تمدن مصري ها، بين النهرین و ايران باستان از نخستين نمونه‌هاي زندگي نامه است. پاره ای از کتیبه ها ازجمله کتیبه ی بیستون را می‌توان از نوع زندگی‌نامه‌های ایرانی پیش از اسلام به حساب آورد. نخستین زندگی نامه ای که در تهیه ی آن دقت علمی به کارگرفته شده اثرمعروف پلوتارک زندگی نامه نویس یونانی است. این اثر مشتمل بر چهل و شش زندگی نامه از رجال یونان و روم است. زندگی نامه نویسی در اروپا در دوران قرون وسطی رنگ مذهبی داشت. در این دوره زندگی نامه ی شهدا و قدیسین سخت مورد توجه بود و بیش‌تر جنبه‌ی اخلاقی داشت زندگی نامه نویس ها سعی داشتند زندگی کسانی نوشته شود که بتوانند الگویی از جهت اخلاقی برای مردم تلقی شوند و با پیشرفت افکار عمومی دقت در شرح حقایق اهمیت بسیاری یافت.

در عصر روشن‌گری که توجه متفکرین به انسان متمرکز شد، تحولی در زندگی نامه نویسی پدید آمد. اروپاییان در سده های اخیر با اتخاذ روش واحدی که به کار گرفتن آن از سده هیجدهم به بعد متداول شد، کوشیدند تا عقب ماندگی خود را در زمینه زندگی نامه نویسی جبران کنند. در سده هیجدهم به علت پیشرفت‌های جهانی جدید در زمینه‌های سیاست، صنعت و تجارت و رواج مفاهیم دموکراسی، همه مردم از نظر زندگی نامه نویسان یکسان گشتند و آن دید مقدس در پادشاهان، که فقط آن‌ها انسانند و یا بالاتر از دیگرانند، از میان رفت. رشد احساس مورد مسئولیت در مقابل تاریخ باعث گردیدکه زندگی نامه، تصویری راستین ازصاحب ترجمه و مستند به کردار و گفتار او گردد.

برای ارزیابی باید نکات زیر را در نظر گرفت:

1- : این‌که آیا زندگی نامه نویس درآن زمینه‌ی خاص‌موضوعی، صلاحیت و تجربه ی لازم را دارد؟ فرایندگردآوری اطلاعات به چه صورت بوده است؟

2- : از نظر بنیه ی مالی و تجربه ی کاری کتابهای مرجع به‌طور عام و زندگینامه‌ها به‌طور خاص‌از اهمیت ویژه ای برخوردار است.

3- : اطلاعات گردآمده در یک "زندگی نامه ی جاری بسیار کوتاه است و شامل تاریخ تولد، تحصیلات، مشاغل، تالیفات و... است. در حالیکه اطلاعات مندرج در یک "زندگی نامه ی تفسیری" بسیار مطول است.

4: ازآنجا که زندگینامه‌های جاری، حاوی اطلاعات تغییرپذیر هستند بهتر است همیشه آخرین ویرایش آن‌ها مورد استفاده قرار گیرد.

5- یکی ازمشکلات زندگی نامه‌های فارسی و عربی ضبط اعلا م است. مثلا جابه‌جایی نقطه ممکن است موجب اشتباه زندگینامه نویس و یا خواننده شود. (مرادی، 1372)

در مرحله اول، یک زندگی نامه نویس باید سوژه ی خود را انتخاب کند. این که سوژه چه کسی است، مسلما مهمترین چیز است. زیرا مراحل بعدی همه به دنبال این که سوژه چه کسی است به نگارش در خواهد آمد. در این مرحله باید علت این انتخاب بررسی شود. در مرحله دوم، یک زندگی نامه نویس باید به جمع آوری اطلاعات بپردازد. گاهی همین اطلاعات زیاد مشکل آفرین است در این‌جا فرد زندگی نامه نویس باید دست به انتخاب بزند که کدام یک از این اطلاعات را استفاده کند. در مرحله سوم انتخاب یک مضمون در زندگی فرد و گسترش آن است. در حقیقت در این مرحله زندگی نامه نویس باید یک رشته ی وحدت دهنده در زندگی فرد بیابد و آنرا گسترش دهد. در مرحله بعدي زندگی نامه نویس باید شکلی از اَشکال زندگی نامه نویسی را انتخاب کند و در مرحله پنجم باید به زمینه‌ای که فرد در آن می‌زیسته توجه کرد. (عسکری آزاد 1387)

برخي از صاحب نظران فايده ي زندگي نامه‌ها را در ايجاد روحيه ي مقاومت و پايداري در نسل نو دانسته اند. مثلا قديريان(1378)مي گويد":آشنايي مردم به‌خصوص‌نسل جوان با زندگي بزرگان علم و ادب، انگيزه ي آنان را براي رسيدن به اهداف عالي و مدارج بالاي علمي و ادبي تقويت مي‌كند. تحمل مشكلات و پيكار با شرايط و موقعيت‌هاي دشواري كه اين بزرگان با آن روبه‌رو شده اند و تسليم نشدن در برابر اين دشواري ها روحيه ي مقاومت را در جامعه گسترش مي‌دهد. پاي‌بندي شديد اين اسوه هاي وارستگي به ارزش‌هاي متعالي انساني و بي اعتنايي به اهل زر و زور درسي است عملي به همه ي فرهيختگاني كه مي خواهند در مسير فطرت پاك خويش گام بردارند. "

عبرت گيري از گذشته و حفظ ميراث فرهنگي گذشتگان و الگو گيري از آنان، از نظر برخي ديگر مي‌تواند از مزاياي زندگي نامه‌ها باشد. به‌عنوان مثال امير پور(1381)مي گويد:"ملل پيشرفته ي جهان مللي هستند كه براي آينده شان از گذشته سرمشق گيرندومسير بزرگان، آبا و اجداد و اقوام خود را انتخاب كنند تا به مطلوب خود برسند. جالب ترين صفحات اوراق گذشته ي تاريخ شرح رجال و پيشوايان جامعه‌ي بشري است كه قيام كرده و با خطرات خانمان بر افكن مبارزه كرده‌اند".

از نظربلوكي(1376):مطالعه ي زندگي رجال تاريخي، مهم‌ترين بخش تاريخ يك كشور را تشكيل مي‌دهد. او چنين استدلال مي‌كند"براي آنان كه دردوره‌هاي پيش از زمان معاصر تاريخ ايران تحقيق و تفحص‌مي‌كنند شايد ثقيل وسخت باشد كه بپذيرند تاريخ معاصر ايران مشكل ترين و تقريبا مهمترين  بخش تاريخ ايران است و كمتر كسي منكر است كه بررسي و شناخت رجال يكي از مهم‌ترين محورهاي تاریخ، عموما و تاريخ معاصر خصوصاً مي‌باشد چرا كه رجال در هر تاريخ و كشوري برهه هاي حساسي از سرگذشت سر زمين خود را تحت تاثير قرار داده‌اند. "

از نظر گروهي ديگر كتب مربوط به سرگذشت بزرگان ابزار مطمئني براي حفظ هويت ملي يك ملت به‌شمار مي آيد. در اين رابطه، روشن فكری(1378)مي گويد:"بررسي پيشينه ي تاريخي هر سرزميني راهي است براي باز شناسي هويت ملي و فرهنگي آن سرزمين. شناسايي و شناساندن چهره هاي اصيل و فرهيخته ي هر جامعه اي بر عهده ي نويسندگان و اهل قلم آن زمان مي‌باشد چرا كه شناخت بزرگاني كه رنج برده اند و گنج اندوخته اند از جهات گوناگوني داراي فايده مي‌باشند". در باره ي اهميت اين موضوع سخن ها بسيار گفته شده و فوايد متعددي بر شمرد ه اند تا جايي كه كارلايل  مي‌گويد:"تاريخ چيزي جز شرح احوال مردان بزرگ نيست. "

به‌طور طبیعی زندگی‌نامه‌ها ناظر بر ترسیم نکات برجسته‌ي زندگی خواص‌هستند. خواصّ، گاهی رجال سیاسی هستند، گاهی افرادی نابغه می‌باشد. می‌توانند قصه‌ي زندگیِ اشخاص‌سختکوش- به‌ویژه افراد دارای مشکلات و مسايل جسمی و اقتصادی– باشند. در این میان نوعی از زندگی‌نامه‌ها، به تصویرِ سرگذشت کسانی می‌پردازند که وجه غالب زندگی آن‌ها به ایثار جان و معامله با خداوند تعلق دارد. اگر بپذیریم که زندگی‌نامه‌ها در مجموع می‌توانند ابزار مناسبی برای سرایت مجموعه‌ي معارف و ارزش‌های انسانی، دینی و ملی باشند. سهمِ کتاب‌های سرگذشت‌نامه‌ای شهیدان در این هندسه‌ي معرفتی چیست؟ آیا پیامهای مربوط به میراث فرهنگی را باید به مجموعه های مربوط به رجال تاریخی(نظیر ستارخان و امیرکبیر) سپرد و رسالتِ ایجاد روحیه نشاط و شادابی و سخت‌کوشی را به کتب مربوط(نظیر زندگی دکتر حسابی و هلن کلر) و دَمیدن روحیه و تعهد و مسئولیت‌پذیری تا پای جان را به عهده‌ي کتاب‌های شهیدان کربلا، انقلاب اسلامی و دفاع مقدس گذارد؟ و یا می‌توان از کتاب‌های با موضوع شهدا، انتظارِ شمول بر تمام صفات و ویژگی‌های مطلوب را داشت؟

در پژوهش‌های پیشین، توسط سعیدی و عرب زوزنی(1385)‌و مهرام و نبی‌زاده(1386) عمدتاً بر رویکرد دوم(یعنی رویکرد غیر تفکیکی) تاکید شده است. شهید مطهری نیز در کتاب انسان کامل و تا حدی در کتاب جاذبه و دافعه‌ي علی(ع) به دیدگاه اسلام راجع به تربیت همه جانبه و انتظار تمام بّعدی از انسان تاکید داشته‌اند. اگر "شهید" یک انسان کامل است، پس واجد تمام صفات انسانی است. مجموعه‌ي شجاعت، مردانگی، غیرت و مهربانی را می‌توان در چه کسی بیش از علی(ع) و اهل بیت(ع) و اصحاب امام حسین(ع) در حدی پایین‌تر در سرداران شهید دفاع مقدس یافت؟ آیا وقایعی نظیر یتیم‌نوازی حضرت(ع) و بازی با بچه‌ها پس از مراجعه از جنگ توسطِ حیدر کرّار غیرفرّار دلالتی جز این دارند؟ به نظر می‌رسد تاکید صِرف بر ویژگی‌های مستقیما مرتبط با ایثار و شهادت(نظیر شجاعت) برای شهیدان، جامعه ما را از فرصت عظیم تربیتی الگوگیری کامل از شهیدان محروم می‌کنند. آنچه در ذیل می‌آید، دیدگاه برخی از پژوهشگرانِ عرصه‌ي زندگی شهیدان است. این دیدگاه‌ها نیز نشان می‌دهد که بیانِ زندگی شهدا(البته با توجه به مراتبشان) می‌تواند در تربیت انسان‌های کامل به‌طور مؤثری نقش آفرینی نماید.

کشاورزی(1385) ازقول اقبال لاهوری ویژگی‌های حضرت علی(ع)رابه‌عنوان اول شهید محراب چنین بیان می‌کند:شجاعت، جنگاوری، ودر عین حال داشتن روحیه لطیف و عرفانی، اخلاص، دینداری، ازخود گذشتگی، ساده زیستی، تعهد اجتماعی، مهربانی و درد مردم را داشتن.

در سایت صدا و سیما(1385) ویژگی‌های حضرت عباس به‌عنوان یکی از شهدای کربلا، چنین آورده شده است، شرافت خانوادگی، عالم بودن، عدالت، تقوا، ایثار، انسانیت، نجابت، مهربانی، خوش اخلاقی و از خود گذشتگی.

کاظمیان(1383) صفات شهید دوران را بیان میکند: ممتاز بودن از نظر علمی و تحصیلی، دینداری، از خود گذشتگی، شجاعت و جنگاوری.

دریابار(1383) صفات شهید تندگویان را شامل موارد زیر بیان می‌کند: ساده زیستی، مردم داری، دینداری، شجاعت، خوشرویی، از خود گذشتگی، هوش و ذکاوت.

خبر گزاری مهر(1383) با بررسی زندگی شهید چمران شجاعت، جنگاوری، برخاستن از قشر محروم، هوش و ذکاوت و ممتاز بودن در تحصیلات، ساده زیستی، ایمان در نظر داشتن رضایت الهی و فروتنی را از صفات بارز ایشان می‌داند.

سایت تبیان(1385) محمد حسین فهمیده را نوجوانی برخاسته از قشر محروم و مذهبی، شجاع، از خود گذشته، خوشرو، فعال، جنگاور و عامل به احکام اسلام در حالی که بر او واجب نبوده معرفی می‌کند.

منصورنژاد(1386)برخی از صفات شهدا را این گونه بیان می‌کند:

--افراد و خصوصا جوانانی که جاذبه های مادی را به تمسخر گرفته و غرق جاذبه های معنوی بوده‌اند؛ کسانی که زلالی صفا، صداقت و یکرنگی در کلام و رفتارشان موج میزد؛ درپس نگاه، سخن و رفتارشان دیگران احساس آرامش می کردند؛ باخواب کافی، خوراک کیفی وشهوات زندگی جذاب دنیوی میانه‌ی خوبی نداشتند؛ دنبالِ گرفتنِ حقوق مادی خود نبودند اما برای احقاق حقوق دیگران درسطح فردی، گروهی، ملی وحتی فرا ملی آماده ی ایثار جانشان نیز بودند؛ بوق و کرنا و رجزخوانی های ابر قدرت ها را به هیچ انگاشته و حماسه آفریدند؛ برای دشمن مایه ی ترس و وحشت و برای د. وستان مظهر رحمت و، ستون معرفت بودند؛ تواضع در سیره شان موج می زد.

صمیمی(1386) به استناد آیات قرآن ویژگی‌های زیر را برای شهدا بیان می‌کند:

عبد خالص‌خدا هستند؛ قبل از شهادت در مقام راستی نزد خداوند مقتدر قرار می گیرند؛ دنیا را بی ارزش و آخرت را سیر واقعی رسیدن به معبود می‌دانند؛ منافع عموم را بر منافع خود ترجیح می‌دهند؛ عاشقان صادق ا ند و بر سر عهد و پیمان خود می ایستند؛ هم‌نشین پیامبران و صدیقان در روز رستاخیز اند؛ دارای بصیرت تام هستند.

با نظر به آنچه اشارت رفت و با لحاظ آن که شهدای دفاع مقدس، با فاصله‌ي زمانی بسیار کوتاهی، در میان ما زیسته‌اند، دوستان، خویشان و هم‌شهری‌ها و هم وطن آنان افراد همین جامعه هستند، در صورتی که با زیبایی هنری و نیز با جامعیت به زوایای زندگی‌شان نگریسته شود، می‌توانند به‌عنوان الگوی نازل یافته‌ای از اهل البیت(ع)– الگوهای اصلی جامعه شیعه– مورد پیروی قرار گیرند.

در این ارتباط لازم است آثاری که به‌عنوان زندگی‌نامه ایشان تالیف می‌شود حاوی ویژگی‌های پیش گفته باشند.

متاسفانه بررسی سوابق موضوع و کاوش در مقالات علمی– پژوهشی(سایت Sid) مجموعه مقالات و همایش‌های مربوط به شهادت نظیر همایش دانشگاه شیراز(1385) و همایش دانشگاه مازنداران(1387)

و سایت‌های مرتبط نشان داد اگرچه از نقطه‌نظر ادبیات داستانی و سایر وجوه ادبی، هنری اظهارنظرهایی درخصوص‌این کتابها به عمل آمده است ولی متاسفانه کارِ مطالعاتی چندانی برای بررسی و ارزیابی این کتاب‌ها به عمل نیامده است. در حال حاضر مجموعه‌های متعددی از کتاب‌ها به این امر اختصاص‌یافته است. مجموعه‌های چلچراغ– قصه فرماندهان، نیمه پنهان ماه و... و مجموعه‌های متعدد دیگری وجود دارند. که می‌توانند مورد مطالعه و بررسی علمی قرار گیرند. به هر روی بررسیِ مولفان مقاله حاظر نشان داد که نقطه یک کار کاملا مرتبط با این موضوع توسط سعیدی و شاهرخی(1386:) با عنوان(چگونگی ترویج فرهنگ شهادت و ارزش‌های شهیدان) انجام شده است. این کار مجموعه چلچراغ را مورد بررسی قرار داده و چنین نتیجه گرفته است: می‌توان با استفاده از این کتاب‌ها فرهنگ شهادت را در دختران و پسران گسترش داد. مطرح شدن ابعاد خانوادگی تهیه، استفاده بیش‌تر از بیانات شهدا و بیان بخشی از کتاب از زبان خودِ شهید، کیفیت کتاب‌ها را به‌ویژه از نظر دانشجویان دختر، افزایش خواهد داد. "

با نظر به آنچه بیان شد سئوالات محوری این پژوهش عبارت از موارد زیر بوده‌اند:

1- از نظر دانشجویان مجموعه کتاب‌های سه گانه، افلاکیان زمین، نیمه پنهان ماه و قصه‌ي فرماندهان حاوی چه مطالب تاثیرگذار و جالب توجهی می‌باشند؟

2- از نظر دانشجویان مجموعه‌های سه گانه مذکور چه نقاط ضعفی دارند؟

3- با توجه به نظر دانشجویان هر یک از این مجموعه‌ها، چه تصویری از شهدا به‌دست داده‌اند؟(بر کدام صفات و ویژگی‌ها در زندگی شهیدان بیش‌تر تاکید داشته‌اند؟)

برای انجام پژوهش، ابتدا تلاش شد مجموعه‌هایی که در حال حاضر، بیش‌تر در محل‌های عرضه‌ي این گونه کتاب‌ها، وجود دارند، شناسایی شود. در مرحله بعدی با طرح یک پرسش‌نامه باز پاسخ به هر یک از دانشجویان، یکی از کتاب‌ها همراه پرسش‌نامه داده شد و در مرحله‌ي بعدی با مراجعه مجدد به دانشجو پرسش‌نامه‌ها جمع آوری شد. در این ارتباط ملاحظاتی قابل طرح هستند:

1- کتابها از سه مجموعه انتخاب شدند: الف) مجموعه‌ي افلاکیان زمین: کتاب‌هایی است جیبی بسیار مختصر و بسیار کم‌حجم. این کتابها مشتمل بر حدود 1. تا 15 خاطره‌ي(بریده‌ای از بخشی از زندگی شهید) است. تلاش شده است بخش‌های بسیار گزیده‌ي کتاب مشتمل بر طول زندگی شهید و در بردارنده‌ي دوارن طفولیت، زندگی خانوادگی و مبارزات و جهاد و شهادت و شهید باشد. ب) مجموعه‌ي قصه‌ي فرماندهان: صورت کلی این کتابها به لحاظ اشتمال بر بخش‌هایی از زندگی شهید در قبل از انقلاب، زمان انقلاب و جنگ، شبیه مجموعه‌ي افلاکیان است ولی نسبت به کتاب‌های مزبور کاملا حجیم‌تر است. این کتابها حدود 7. تا 9. صفحه جیبی است. ج) مجموعة نیمه پنهان ماه: این مجموعه مشتمل بر کتابهایی است که شهدارا از زبان همسرشان معرفی کرده است. روی جلد تمامی کتاب‌های این مجموعه، عبارت "(نام شهید)، به روایت همسر شهید" به چشم می‌خورد. برخی کتاب‌های این مجموعه نظیر شهید چمران و شهید همت از مشهورترین و پرتیراژترین کتاب‌های مربوط به شهدای دفاع مقدس هستند که تا حال بیش از 1..... نسخه به چاپ رسیده‌اند.

2- با توجه به نتایج پژوهش سعیدی و شاهرخی(3861) ابتدا قرار بود کتاب‌های نیمه پنهان ماه در این پژوهش به‌عنوان تنها مجموعه، محور کار را قرار گیرند ولی با وجود تلاش بسیار و صرف وقت فراوان گروه پژوهشی تهیه کتاب‌های این مجموعه به اندازه کافی میسر نشد. مثلا حتی یک کتاب از شهید چمران و شهید همت موجود نبود. متصدیان فروش کتاب‌ها که قبلا همین کتاب‌ها را به فروش رسانده بودند، نسبت به توزیع نشدن این کتاب‌ها در شهر مشهد– و حتی برخی شهرهای مجاور نظیر نیشابور– اظهار نوعی شگفتی می‌نمودند! با توجه به استقبال زیاد مخاطبان از کتاب‌های مذکور، غفلت از تقاضا و نیاز مخاطبانِ، قبل از انجام عملیات اصلی تحقیق به‌عنوان اولین یافته‌ي این پژوهش رُخ نمود!

3- براساس پیشنهادي تحقیق قرار بود از روش تصادفی نظام‌دار برای نمونه‌گیری از دانشجویان استفاده شود. بدین منظور طرحی برای این نوع نمونه برداری در خوابگاه‌های دانشجویان دختر تهیه شد ولی در عمل با توجه به عدم پذیرش کتاب‌ها از سوی گروهی از افراد، باید اذعان داشت که حاصل امر، نوعی نمونه‌گیری از میان افرادی است که تا حدی تمایل کلی به شهدا داشته‌اند، اگرچه بسیاری، قبل از دریافت این کتاب هیچ کتاب مستقلی در مورد شهدا مطالعه نکرده بودند.

4- این پژوهش، اگرچه به روش متعارفِ پژوهش‌ها(مشتمل بر طراحی، نمونه‌گیری، ابزار پژوهش، اجرا و...) صورت پذیرفت ولی در واقع هدف دیگری را نیز دنبال نمود و آن آشنایی بیش‌تر دانشجویان با شهدا و کتابهای سرگذشت‌نامه‌ای مربوط به آنان بود. بنابراین علیرغم زحمت فراوان در قانع کردن افراد به مطالعة کتاب و پر کردن پرسش‌نامه‌ها، برایاعضاء تیم پژوهشی، انجام این امر نوعی اَدای دین به شهدا تلقی می‌شد. خوشبختانه حدود 24. نفر حاضر به پذیرش کتابها شدند. 91 نفر به موقع و حدود 4. نفر با تاخیر کتاب‌ها و پرسش‌نامه‌های مربوط را تکمیل و عودت دادند. بنابراین حداقل 131 تن از دانشجویان دانشگاه در اثر این پژوهش به میزانی با زندگی شهدا آشنایی حاصل کردند. ذیلا آمار کتابهایی که همراه پرسش‌نامه به موقع برگشت داده شدند، ارائه شده است. در واقع تعداد کتابها، معادل تعداد دانشجویان عضو نمونه می‌باشد.

5- پرسش‌نامه‌های تکمیل شده در پژوهشهای متعارف محیط دانشجویی به لحاظ آن که در حضور پژوهشگر و در مدت زمانی محدود پر می‌شود، آمار برگشتی بالایی دارند. ولی در این پژوهش، متاسفانه حدود نیمی از پرسش‌نامه‌ها(و کتابها) برنگشت. این مسأله به لحاظ آن که کتابها نوعی امانت در دست دانشجویان تلقی می‌شد، می‌تواند خود به‌عنوان یافتة دیگری مبنی بر مقید نبودن برخی دانشجویان به احکام اَمانت محل تامل واقع شود!

*

1

- مجبور شدم خودم شهناز داخل قبر بگذارم از او خواستم دعا كند دراين جنگ پيروز شويم تا دل امام شاد شود. (4)/- شهناز كاري كرد كه دختر صائبي مسلمان شد و بر خلاف ميل خانواده و سرزنش آن‌ها با يك پسر مسلمان ازدواج كرد. (3)/- ديرتر از همه آمد و زودتر از همه رفت. / زمان شهادت

زميني اين قفس براي اين است تا اشتياقت به پرواز افزونتر گردد. (3)/-من هم سال‌ها ريش پرفسوري و سيبيل نيچه اي گذاشتم اما زندگي مرا به راهي كشاند كه عميقاً پذيرفتم تظاهر به دانايي هرگز جايگزين دانايي نمي‌شود. (2)/-ما ذره اي در اين مجموعه هستيم(انديشه كهكشاني)(2) /- نتواست ساكت بنشيند داد زد خدا لعنتت كند چرا توهين مي كني. / اي انسان تو را در خور سفر آسماني آفريده اند نه براي توقف در اين قفس.

- با خود مي گفتم خدايا حاضرم تا آخر عمر كنيزي يك جانباز را بكنم ولي در شرايط همسر شهيد قرار نگيرم. (2)/-سخن گرم و صميمي داشت كه مستضعفين را تحت تاثير قرار ميداد و جوآن‌ها را ه ترك سيگار دعوت مي‌كرد. (2)/- هيكل عجيبي داشت خيلي قلدري مي‌كرد اما وقتي سردار وارد شد زبانش بند آمد. (2)/- زن گريان خودش را به سردار رساند، قيافه‌ي غمگين آدم كافي بود تا او را زير و رو كند. /-سردار هميشه در حال تلاش بود اما باز هم به چنين قضايايي كه مي رسيد از خودش گله مي‌كرد.

- سيد محمدآرام آرام چون شمع سوخت و در نهايت درسال1374به لقاي پرور دگار شتافت. (3). /-پزشك مسيحي هم براي سيد گريه كرد، بعضي شبها پيش سيد مي آمد و با او مناجات مي‌كرد. (3)/- سيد محمد مشكل گشاي همه بود، هميشه به فكر محرومان بود و واسطه خير مي‌شد. (2)/-متانت در برابر همسرش.

- با وجود اصرار اطرافيان به حج نرفت. مي گفت تا عيد قربان خودم را به شما مي رسانم. روز عرفه در گوشه اي از چادر ديدمش كه دارد دعا مي خواند. شگفت كه روز شهادت ايشان عيد قربان بود. (3).

- اشكهاي درشتش پاي صورتش بود گفت تو عشق دوم مني: كسي كه عشق خدايي داشته باشد بايد از همه اينها دل بكند. (3)/- با خود گفتم هيچ كاري مهم‌تر از نماز نيست به گوشه اي رفتم و مشغول نماز خواندن شدم. وقتی ژنرال آمريكايي مرا در آن حال در اتاقش ديد با دادن گواهينامه من موافقت كرد. (2)

- جاده بسته بود، اما نمي‌توانستم برگردم چادرم را سفت گرفتم زدم به آب(4). /-عمر مفيد من از وقتي شروع شد كه با تو ازدواج كردم(2)/- مودب نشست روبه‌روي من و گفت مي خواهم از شما درخواست ازدواج كنم. (2)

 

- قسمت تاثير گذاري نداشت(2)/-همچنان عا شق مهدي بود و در آرزوي مرگ و رسيدن به وصال او (2)

- قبل از آمدن آقا مهدي يك شب خواب ديدم: همه جه تاريك بود. بعد از يك گوشه انگار نوري بلند شد. درست زير منبع نور تابوتي بود روباز. جنازه اي آنجا بود، با لباس سپاه(3)

:

- قطره هاي آب روي صورتش و گل‌برگ‌هاي اطلسي هاي پشت سرش برق مي زد. لبها، چشمها و گونه-هايش با همه سلولهايش مي خنديدند. (3)/- با شكافي در سيني، قلبي كه پاره شده بود و لبخندي پر از درد افتاده بود روي خاك تشنه اي كه حريصانه خون گرم و جوانش را مي مكيد. (3)/- نقطه اي از زمين را نشان دادو گفت اين محل مزار من است مرا همين جا خاك كنيد. (2)/-دروغ گفته اي و غذا گرفته اي لقمه حرام داده اي به اينها كه فردا بايد در عمليات براي خدا بجنگند.

- ما تلويزيون نداريم كه شما را ببينيم اما همه شما را دوست داريم، فقيريم، اما دلمان مي خواهد هر چه داريم به شما بدهيم(نامه دختر 9 ساله به رزمندگان)(3)/-با خود عهد كردم اگر نمازم قضا شود نخوابم، آب نخورم، فقط به اميد بخشش از خدا ي بزرگ(3)/-تنم از خون حسن خيس شده بود، گوشم را نزديك دهانش بردم، او غلام حسين بود و دردآلود امام حسين(ع) راصدا مي زد. /-آقايي كه مسول تداركات است با چه اجازه اي سهميه‌ي كمپوت بچه ها را قطع كرده؟/-يك چيزهايي پيدا مي‌شود ما كه نيامديم مهماني هرچه دادند مي خوريم ندادند هم كه لابد نيست نمي‌دهند. /-بسيجي از شدت تشنگي وقتي مي خنديد لب‌هاي خشكش خونين مي‌شد.  

-بيشتر از همه تنهايي اش مثل يك غريبه مي ماند غريب‌هاي كه از راه دور آمده باشد. (3)/-غريبه براي آنكه درد را توي خودش خفه كند لب پايينش را با فشار دندان پاره كرده بود. (2)/-براي نجات مهمات خودش را به آتش زد تا مهماتي را كه به سختي تهيه شده بود از سوزاندن نجات دهد. /-بي حرف به طرف اسلحه مي‌رود و برش مي‌دارد: مي خواهم خواهش كنم من به‌جاي تو نگهباني دهم چون تو بنيه ات ضعيف است. /- مامورها درحالي‌كه تعقيبمان مي‌كردند فرياد ايستشان لحظه اي قطع نمي‌شد، يدالله اعلاميه را به طرفشان پرت كرد، باد اعلاميه ها را به سر و صورت مامورها مي كوبيد.

اشك چشمان محمد را پر كرده بود به يارد دوستان شهيدش و امام حسين(ع) افتاد كه در چنين روزي و در چنين ساعتي نمازش را خوانده بود. (2)/-خداوند با صابرين است نميداني وقتي صبر مي كني و در زمان خودش مشكل حل مي‌شود چه لذتي مي بري. /- براي بالا بردن روحيه سربازان روحيه سربازان وعزاداري براي امام حسين آن‌ها را در اينجا جمع كرد و باعث شد جان تازه اي بگيرند. /- ما براي آباد كردن به اينجا آمديم نه براي خراب كردن. /- ساعت‌ها او را دراين حالت نگه داشتند تا اعتراف كند و لي محمد حرفي نمي زد.

اولین نکته‌ای که در تحلیل نقاط برجسته کتاب‌ها از دید دانشجویان به نظر می‌رسد توافق نسبتاً زیاد بر جملات و عبارت‌های خاص‌است. زیرا در مورد یک کتاب، که حاوی عبارت‌های بسیار متعددی است، 9 یا 1. نفر جدا از یکدیگر نظر داده‌اند و سه، چهارنفر از آنان یک جمله مشابه از کتاب را مشخص‌کرده‌اند، بنابراین عبارت‌های منتخب نشآن‌های از ایجاد رابطة عبارتی خاص‌با روحیة دانشجویان دختر باشد..

نکته دیگر آن که تحلیل عبارت‌هایی که حداقل سه دانشجو آن‌ها را مشخص‌کرده‌‌اند، بیش از هر چیز نشان‌دهنده نوعی بار عاطفی– هیجانی این عبارت‌ها است. مثلا هم‌چون "شمع سوختن شهید سیدمحمد صنیع‌خانی"، یا چگونگی در قبر قراردادن "شهید شهناز حاجی‌شاهی" یا "شهادت شهید بابایی در عید قربان علیرغم آن که خود به حج ظاهری نرفت!"

اگر بار عاطفی پیش گفته مربوط به نوعی تعلق خاطر به برخی وقایع دفاع مقدس و جنگ باشد، جای امیدواری بیش‌تری است ولی ملاحظه می‌شود که در موارد متعددی اَساساً موضوعِ جاذب ربط زیادی به دفاع مقدس ندارد و صِرفاً حاصل یک واقعه جالب در زندگی شهید و پردازش قلم زیبای نویسنده بوده است. به‌عنوان نمونه همان‌طور که قبلا آمده است، از کتاب شهید خرازی، عبارت "قطره‌های آب.... " مربوط به داستان "پروانه در چراغانی" توسط سه نفر انتخاب شده است. اگرچه این داستان در فضای جبهه و جنگ است ولی به‌طور مستقیم مربوط به شنایِ دسته جمعی شهید خرازی به‌عنوان فرمانده لشکر با سایرین است. و عبارت انتخاب شده توسط دانشجویان در واقع توصیف شهید خرازی بعد از افتادن در آب توسط بچه‌ها است!

البته از کنار این امر نباید گذشت که سئوالات راجع به این مقوله ناظر بر الف) نکات جالب و ب) عبارت‌های تاثیرگذار بوده است. و در واقع دانشجویان عبارت‌هایی را انتخاب کرده‌اند که بیش‌ترین اثرگذاری عاطفی را داشته‌اند. این عبارت‌ها، احتمالا نمی‌توانند نشان‌دهنده تاثیر کل کتاب بر روی دانشجویان باشند. اما شاید بتوان به‌طور کلی چنین نتیجه گرفت که کتابهای مذکور بسیار بیش‌تر از آن که جنبه‌های معرفتی شناختی را در دانشجویان پدیدآورند، نوعی تعلق خاطرِ عاطفی به شهدا و زندگی آنان را پدید می‌آورند.

 

- توصيفات نوشته شده از زبان پدر و مادر جالب نبود. /- اغراق در بيان خصوصيات شهيد /- نثر كتاب ضعيف بود/- شخصيت شهيد خوب معرفي نشد /- " نماز اول وقت در اوايل انقلاب متداول نبود " اين جمله درست نيست /- از نظر علمي زماني مي‌توان اين مجموعه را كتاب دانست كه بيش از 48 ص‌داشته باشد.

- تكرار بيش از حد جزييات(3)/- قسمت نفس كش ضعيف بود. شهيدي با اين شخصيت وي‍ژگي‌هاي جذاب تري مي‌توانست داشته باشد(2)/- در چشم انتظار همسر، گويي همسر شهيد از شهادت او راضي نبود و بايد مفصل تر ذكر مي‌شد تا اين توهم رفع شود(1)

- عدم ياد از دوستان شهيد/- ارايه داستاني از تفكر خلاق شهيد/- ذكر نام راوي در ابتدا/- شروع آن مي‌توانست بهتر باشد.

ازيك موضوع به موضوع ديگر داخل شده است /- بيشتر از مشكلات همسر شهيد ذكر شده است/- عدم ذكر تاريخ شيميايي شدن /- حجم كم/- عدم جذابيت جلد روي صفحه/- عدم ذكر چگونگي رفتار با خانواده

- كم حجم بودن(4)/- دل نوشته‌هاي شهيد كم بود/- عدم ذكر عقايد شهيد/- از زبان خانواده ايشان چيزي نوشته نشده بود/- اغراق/- در شخصيت عدم ذكر فعاليتهاي ايشان در جبهه

از 9 پاسخ داده شده 2نفر عدم وجود نقطه ضعف دانسته اند و 7 نفرداراي نقطه ضعف. /- كتاب خيلي مختصر بود. /- از محل تولد، اعضاي خانواده، خواهر و برادر و در كل زندگي شخصي چيزي گفته نشده بود. /- حواشي زياد داشت. /- ايراد دستوري و نگارشي داشت. /- در مورد شرايط جانبازي و طرز برخورد با اين وضع چيزي نوشته نشده است.

 8نفراين كتاب را داراي نقطه ضعف ميدانند. /-عدم پيوستگي در داستان، كاربرد زياد كلمات محاوره اي/-عنواني كه براي برخي قسمت‌ها نوشته شده بود با محتواي داستان تناسبي نداشت. /-بيشتر به حضور او در جبهه پرداخته شده بود و كمتر از زندگي شخصي و اجتماعي نوشته بود. /-طراحي جلد، نحوه ي نگارش جالب نبود. /-هرقسمت از زبان شخصي بود و بسيار گيج كننده. /-برخي جاها تكراري بود.

از 6 پاسخ داده شده 4پاسخ دارا ي نقطه ضعف و 2نفر عدم نقطه ضعف/-عدم پيوستگي و به اين شاخه و آن شاخه پريدن/- هيچ نامي از همسرو خانواده ي شهيد برده نشده است. /-اوايل كتاب خسته كننده بود.

از9پاسخ داده شده 3نفر عدم نقطه ضعف 6 نفر داراي نقطه ضعف. /-وارد شدن به حواشي و جزييات-اغراق زياد/- عدم بيان زيبا /-عدم پرداختن به جنبه‌هاي اجتماعي و مسايل خانوادگي /-حجيم بودن كتاب

1- شهيد حميد باكري: از 8 پاسخ داده شده 5نفر عدم نقطه ضعف، 3نفر داراي نقطه ضعف مي‌دانند. /- عدم بيان چگونگي شهادت/- پرداختن زيادي به جزئيات /- توجه كم به افعال و افكار شهيد

2- شهيد مهدي باكري:- پرداختن بيش از حد به زندگي خصوصي/- اغراق در صفات شهيد/- عدم بيان عواطف و احساسات

از نظر برخی دانشجویان " اغراق گویی " در بیان خصوصیات شهید از انتقادات وارده به کتاب های مذکور بوده است. کم حجم بودن، به‌ویژه در مورد کتاب های افلاکیان، از دیگر نقاط ضعف مطرح شده بوده است. ضمناً تمام کتاب هایی که بعد خانوادگی شهید مطرح نشده است، از این جهت مورد انتقاد دانشجویان قرار گرفته‌اند. پرداختن و تکرار بیش از حد جزئیات، پراکندگی مطالب و ضعف در نثر و نشر نگارش و عدم جذابیت هنری(نظیر طرح روی جلد) نیز از سوی تعداد کمتری از دانشجویان مورد انتقاد قرار گرفته است. برخی دیگر از انتقادات به بررسی دقیق محتوای کتاب تعلق دارد که حاکی از دقت نظر ویژه در برخی دانشجویان است: "عدم ذکر تاریخ شیمیایی شده شهید صنیع خانی"، "مرسوم نبودن نماز جماعت در اوایل انقلاب بر خلافِ محتوا کتاب شهید حاجی شاهی که خاطره‌ای از نماز جماعت است. "، از این دست موارد هستند.

- شهيد حاج شاهي: انجام واجبات (4)، متواضع(3)، ايثار(2)، ایمان(2)، الگو بودن براي خانواده، خواندن دعاي كميل هر شب، صبر، شجاعت

- شهيد خدا كرم: شجاعت، هيبت(2)، لطف و كرم، جديت، مسؤليت پذيري(2)، ایثار، مهرباني، دادرسي.

شهيد بابايي: توكل(2)، ایثار، (3)، هوش، شجاعت، انجام واجبات(3)، متواضع، دادرسی

- شهيد صنيع خاني: سخت كوشي، دادرسی، دل نبستن به دنيا، خوش اخلاقي(3)، روحيه‌ي مقاوم، ايمان زياد(2)، صبر(3)، مهرباني(2)، مشكل گشا بودن، اخلاص، (2)، ایثار، شجاعت، سادگی

- شهيد آويني: روحیه‌ي مقاوم(2)، هیبت(2)، رعايت حلال و حرام، نكته سنجي، مهرباني(3)، ، سادگي، ايمان قوي(2)، دلسوزي، ايثار، با اخلاق

ایثار(8)، انجام واجبات(7)، مهربانی(6)، ایمان قوی(6)، متواضع(4)، خوش اخلاقی(4)، صبر(4)، شجاعت(4)، هیبت(4)، روحیه مقاوم(3)، دادرسی(3)، اخلاص(2)، توکل(2)، سادگی(2)، مسولیت پذیری(2)، ، لطف و کرم، جدیت، هوش، سخت کوشی، دل نبستن به دنیا، مشکل گشا بودن، رعایت حلال و حرام، نکته سنجی، دلسوزی، الگو بودن برای خانواده، خواندن دعای کمیل هرشب

- شهيد باقري: آرامش درونی، اميدوار، سخت كوشي، تواضع(2)، شجاعت(2)، ایمان، صبر، مديريت، اخلاص، انجام دقيق واجبات، مهربان، مهمان نوازي

- شهيد خرازي: قناعت، عدم سوء استفاده از مقام، ايثار، ايمان، اراده، شجاعت(3)، وظيفه شناسي، سادگي و بي آلايشي

- شهيد بروجردي: شجاعت(3)، هوش و ذكاوت(2)، متوكل، اميدوار(2)، صبور(4)، سخت کوشی(2) تواضع، وظیفه شناسی

- شهيد كلهر: شجاعت(2)، توكل(2)، مثبت فكر كردن، انجام واجبات، ايثار(2)، مهرباني، صبر(3) جديت

:

 شجاعت(1.)، صبور(8)، امیدوار(3)، سخت‌کوشی(3)، توکل(3)، تواضع(3)، ایثار(3)، ایمان(2)، انجام واجبات(2)، وظیفه شناسی(2)، ، مهربان(2)، هوش(2)، آرامش درونی، مدیریت، اخلاص، مهمان نوازی، قناعت، عدم سوء استفاده از مقام، اراده، سادگی و بی آلایشی، جدیت

- شهيد حميد باكري: عشق به خانواده(2)، شوخ طبعي، مهرباني، انتقاد پذيري

- شهيد مهدي باكري: سادگي(2)، صبر(2)، عدم وابستگی به دنیا، ايمان

- شهيد زين الدين: عدم وابستگي به ماديات(3)، تواضع(3،)صبر(3)، آمادگي براي شهادت(3)، خوش اخلاقی، مهرباني، سخت كوشي، ايمان

:

صبر(5)، عدم وابستگی به دنیا(4)، تواضع(3)، آمادگی برای شهادت(3)، مهربانی(2)، سادگی(2)، عشق به خانواده(2)، ایمان(2)، شوخ طبعی، انتقاد پذیری، خوش اخلاقی، سختکوشی.

جمع بندی صفات برجسته شده‌ي شهدا در سه مجموعه:

صبر(17)، شجاعت(14)، ایثار(11)، مهربانی(1.)، ایمان(1.)، تواضع(1.)، انجام واجبات(9)، خوش اخلاقی(5)، توکل(5)، سادگی(5)، سحتکوشی(5)، دل نبستن به دنیا(5)، هیبت(4)، مهربانی(4)، روحیه مقاوم(3)، هوش(3)، آمادگی برای شهادت(3)، دادرسی(3)، امیدوار(3)، اخلاص(3)، مسولیت پذیری(2)، جدیت(2)، وظیفه شناسی(2)، عشق به خانواده(2)، لطف و کرم، مشکل گشا بودن، رعایت حلال و حرام، نکته سنجی، دلسوزی، آرامش درونی، مدیریت، مهمان نوازی، قناعت، عدم سوء استفاده از مقام، شوخ طبعی، انتقاد پذیری.

بر اساس آنچه در پيشينه راجع به رويكرد اين گزارش در لحاظ شهيد به‌عنوان انسان كامل آمد، در اين مقاله نقشه مفهومي شهيد و شهادت گستره اي در حد نقشه اهداف تربيت ديني– اخلاقي در حوزه‌ي تربيت اسلامي‌دارد. تحليل ذيل نشان مي‌دهد كه در مقايسه با اهداف مذكور، كتاب هاي سرگذشت نامه اي شهيدان كدام ويژگي هاي مطلوب را مورد توجه قرار داده‌اند و از كدام يك غفلت ورزيده اند؟

براي مقايسه با اهداف تربيت ديني– اخلاقي از مندرجات سند ملي آموزش و پرورش در بخش تبيين وضع موجود(سعيدي و باغگلي1386) استفاده شد.

در گزارش مذكور بر اساس اهداف مصوبات نظام آموزش ايران، اهداف مصوب برنامه درسي تعليم و تربيت ديني وزارت آموزش و پرورش، اهداف مصوب شوراي عالي جوانان تحت‌عنوان منشور تربيتي نسل جوان و پژوهش فتحي و اجارگاه(1384) تحت‌عنوان ويژگي انسان مطلوب(از سلسله سند هاي مربوط به سند ملي آموزش و پرورش) و چند منبع فرعي ديگر شاخص‌هاي تربيت ديني و اخلاقي تدوين شد.

مقايسه‌ي صفات برجسته شده براي شهدا در سه مجموعه با شاخص‌هاي مزبور نشان‌دهنده موارد زير است:

1- موارد زير با توجه به اهميتشان در شاخص‌هاي تربيت ديني– اخلاقي آمده است ولي در سه مجموعه مذكور نيامده اند:

1- لحاظ رفتار عقلاني در زندگي(خردورزي)

2- هويت ملي

3- تلاوت قرآن

4- نگرش نسبت به علم

5- نگرش در مورد برخورد دين با مسايل جهاني

6- مطالعات ديني

2- موارد زير در كتاب هاي شهيدان موجود است ولي به آن‌ها در شاخص‌هاي تربيت ديني-اخلاقي اشاره مستقيمي نشده است.

1- مهرباني نسبت به ديگران

2 سادگي در رفتار و پوشش(مردمي بودن)

3- دارا بودن هيبت

4- دارا بودن روحيه مقاومت

5- جدي بودن

6- شوخ طبع بودن

تحليل يافته‌هاي اين پژوهش در سه بخش عمده‌ي آن نشان‌دهنده‌ي موارد زير است.

1)در بخش نكات برجسته، نوعي رجحان بعد عاطفي- انگيزشي بر بعد معرفتي- شناختي از سوي نويسندگان مشهود است. اين رويكرد اگر چه داراي تأثيرات مثبتي بر دانشجويان(مخاطبان) است ولي به هر روي نمي‌تواند در آشنايي دانشجويان با فلسفه‌ي دفاع مقدس، ايثار و شهادت چندان موثر باشد. ضمن آن كه در پايداري اين پيام ها نيز بايد ترديد داشت. پيام ها در صورتي داراي ثبات بيشتر هستند كه علاوه بر حيطه‌ي عاطفي، حيطه‌ي شناختي مخاطبان را تحت تأثير قرار دهند.

2) در بخش نقاط ضعف، موارد ذكر شده چالش‌هاي جدي را مطرح نكرده است. اما توجه به مباحث خانوادگی شهید و مواردی نظیر عدم تکرار جزئیات و رعايت موارد نگارشي و سایر موارد مطرح شده که در این مقاله آمده است، در صورت توجه از سویِ نویسندگان کتاب‌ها، باعث ارتقاء کیفیت کتاب‌ها می‌شود ولی مشکل پیش گفته در بخش تحليل تحیل و تفسیر نکات برجسته را برطرف نمی‌سازد.

3- بررسی صفات برجسته در کتابهای سرگذشت‌نامه‌ای شهیدان نشان داد که این کتابها، تقریباً در حد بالایی به خصوصیات یک انسان کامل(براساس شاخص‌های تربیت دینی-اخلاقی سند ملی آموزش و پرورش) توجه داشته‌اند و جالب آن که برخی ویژگی‌ها و صفات شهدا مندرج در کتاب‌ها می‌تواند توسط برنامه‌ریزان تربیت دینی و اخلاقی برای بازنگری مجدد به اهداف و شاخص‌های تربیت دینی– اخلاقی نظام آموزشی آموزش و پرورش مورد توجه قرار گیرد! در این ارتباط جالب است به نتایج تحقیق سعیدی و عرب زوزنی توجه شود. براساس این تحقیق صفت شهادت‌طلبی در کتاب‌های دوره راهنمایی تحصیلی بیش از صفات دیگر مورد توجه قرار گرفته است و صفاتی مانند حقیقت‌جویی– شجاعت– صبر و استقامت– عزت و بزرگی و ذلت ناپذیری تقریباً مورد غفلت قرار گرفته است. ملاحظه می‌شود که کتاب‌های سرگذشت‌نامه‌ای شهیدان رویکرد جامعتری به معرفی ویژگی‌های شهید نسبت به کتاب‌های درسی داشته‌اند.

 

- ابطحی، سید محمد تقی. (1374). شرح حال نگاری در فرهنگ شیعه(www. nahad. ir)

- صاذقی نژاد، منیره. (1387). (www. adbiat_g2. blogfa. com)

- عالم نژاد، نرگس. (1386). (www. qmethods. blogfa. com)

- عسکری آزاد، فاطمه. (1387)(www. media. qmethods. blogfa. com)

- صمیمی، حمید علی(1386). مردم، فرهنگ ایثار و شهادت و آسیب‌شناسی آن. مجموعه--مقالات نخستین همایش علمی فرهنگ ایثار و شهادت.

- دریابار، سیاوش(1383)– یادمان شهید تندگویان، روزنامه جوان، شماره 1633، 29 آذر

- کاظمیان، منصور(1383) روزنامه‌ي کیهان، شماره 28 تیر

- کشاورزی، ناصر(1385)– قران از منظر اقبال لاهوری، سایت اینترنتی سراج

- قدیریان، احمد رضا(1378) زندگی و شعر سیداشرف الدین گیلانی پایان نامه‌ي کارشناسی ارشد زبان و ادبیات فارسی دانشگاه یزد به راهنمایی محمد علی صادقیان

- بلوکی، ابراهیم(1376) زندگی سیاسی و اجتماعی سید محمدترین پایان نامه‌ي کارشناسی ارشد زبان ادبیات فارسی دانشگاه فردوسی مشهد به راهنمایی دکتر حسین الهی

- روشنفکری، کبری(1384) زندگی، آثار و اندیشه های رشید الدین فضل الله همدانی، همایش طرح احیای ربع رشیدی

- امیرپور، نسرین(1381) بررسی زندگی امام حسین(ع) از ولادت تا شهادت مجموعه مقالات همایش امام حسین(ع)، مرکز چاپ و نشر مجمع جهان اهل بیت

- مرادی، نورالله(1321) مرجع شناسی، شناخت خدمات و کتاب‌های مرجع، تهران، فرهنگ معاصر

- عبد الغنی حسن، محمد(1362) زندگینامه‌ها، ترجمه امیره ضمیری، انتشارات امیر کبیر

- سعیدی رضواني، محمود و عرب ورزي، احمد(1385) فرهنگ شهادت در كتب درسي دوره راهنمايي مجموعه مقالات همايش فرهنگ ايثار و شهادت، دانشگاه شيراز

- مهرام، بهروز و نبي زاده شهري بتول(1386) كتاب هاي درسي دوره‌ي ابتدايي و ترويج فرهنگ ايثار و شهادت مجموعه مقالات آسيب شناسي ترويج فرهنگ ايثار و شهادت، دانشگاه مازندران

- سعیدی رضواني، محمود و شاهرخي، مريم(1386) چگونگي ترويج فرهنگ شهادت و ارزش‌هاي شهيدان مجموعه مقالات همايش آسيب شناسي ترويج فرهنگ ايثار و شهادت، دانشگاه مازندران