عنوان : بررسي مفاهيم ايثار و شهادت در كتاب هاي درسي دوره ي ابتدايي، راهنمايي و متوسطه
كلمات كليدي : مفاهيم ايثار، شهيد شهادت، كتاب هاي درسي، قالب هاي هنري، تحليل محتواي كتب درسي
نويسنده :  محمد آرمند
موضوعات مقالات :ايثار و شهادت
<>

در اين مقاله كه حاصل پژوهشي در باره بررسي مفاهيم مربوط به ايثار و شهادت در كتابهاي درسي است. اين مفاهيم در كتب درسي مورد بررسي قرار گرفته است. هدف از اجراي پژوهش، آگاهي از ميزان مفاهيم مربوط به ايثار و شهادت در كتب درسي و اطلاع از كاستي ها و نارسايي‌ها در ارائه‌ي مفاهيم مربوط به ايثار و شهادت در كتب درسي مي‌باشد. روش مورد استفاده در پژوهش، شيوه‌ي تحليل محتواست و از شيوه‌ي تحليل‌ محتواي توصيفي استفاده شده است و واحد‌ تحليل نيز‌ يك جمله‌ي كامل‌ در نظر گرفته‌ شده است. جامعه‌ي آماري تحقيق را كليه كتب درسي تشكيل مي‌دهد. باتوجه به هدف پژوهش از شيوه نمونه‌گيري انتخابي استفاده شده است و كليه‌ي كتاب هايي كه از نظر موضوع با مفاهيم ايثار و شهادت ارتباط دارند، به‌عنوان نمونه براي مطالعه انتخاب شده اند. در تجزيه و تحليل اطلاعات از روش‌هاي آمار توصيفي استفاده شده است و اطلاعات جمع آوري شده با استفاده از جداول و نمودار به‌صورت طبقه‌بندي شده، ارائه شده است. طبق نتايج تحقيق در مجموع در دوره‌ي ابتدايي 275 مفهوم در باره‌ي ايثار و شهادت آورده شده است كه از

اين تعداد 111مفهوم مربوط به شهيد و شهادت و 162 مفهوم مربوط به ايثار و فداكاري است. در دوره‌ي راهنمايي389 مفهوم در باره‌ي ايثار و شهادت آورده شده است كه از اين تعداد236مفهوم مربوط به شهيد و شهادت و165مفهوم مربوط به ايثار و فداكاري است. و در دوره‌ي متوسطه و پيش دانشگاهي825 مفهوم در باره‌ي ايثار و شهادت آورده شده است كه از اين تعداد 562 مفهوم مربوط به شهيد و شهادت و 3.1مفهوم مربوط به ايثار و فداكاري است. در ميان مفاهيم به‌كار رفته در كتاب هاي درسي ناهماهنگي وجود دارد ودر تعدادي از كتاب ها اين مفاهيم مورد توجه قرار نگرفته كه ضروري در آن ها نيز به اين مفاهيم توجه شود.
ذكر ياد و نام شهدا و قدرداني از رشادت هاي آنان و همين طور قدرداني از ايثارگران و جانبازان يك وظيفه‌ي اساسي براي آحاد جامعه‌ي ماست. آشناكردن كودكان، نوجوانان و جوانان با فرهنگ شهيد و شهادت و ايثار و فداكاري ايثارگران در آموزش و پرورش، از امور مهمي است كه بايد همواره مورد توجه قرار گيرد.
در اين ميان كتاب هاي درسي يكي از عناصر مهم آموزشي را در نظام آموزشي‌ ما تشكيل مي‌دهند‌ و از طريق آن‌ها علاوه بر مطالب علمي ارزش‌هاي‌ مختلف نيز به دانش‌آموزان‌ ارائه مي‌شود. از ميان ارزش‌هاي‌ مختلفي كه در كتاب‌هاي درسي ارائه مي‌شود يكي از ارزش‌هاي‌ بسيار مهم مفاهيم مربوط به ايثار و شهيد و شهادت است.
بنابر اين ضروري است اين مفاهيم به‌نحو احسن در كتاب هاي درسي مورد توجه قرار گيرند.
در اين پژوهش مفاهيم مربوط به ايثار و شهادت در كتاب‌هاي درسي موردبررسي قرار گرفته است تا از اين طريق مشخص‌گردد اين مفاهيم چه ميزان در كتاب هاي درسي به كار رفته است و چه خلاء هايي در اين زمينه وجود دارد؟
حفظ ياد و نام شهيدان در اذهان و قدرشناسي از ايثارگران و نيز آشنايي با مفاهيم ايثار و شهادت از امور بسيار مهمي است كه بايد مورد توجه قرار گيرد، به‌ويژه آشنايي نسل جوان با مفاهيم ايثار و شهادت از طريق كتاب‌هاي درسي بسيار مهم است بر اين اساس اين موضوع مورد توجه بنياد شهيد و امور ايثارگران مي‌باشد.
 بررسي هايي كه قبلا انجام شده نشان داده است، نارسايي‌هايي در اين زمينه وجود دارد(آرمند 1378، اثباتي و كاظمي 1383، آرمند 1384).
 لازم است وضعيت كتاب‌هاي درسي به‌طور دقيق مورد بررسي قرار گيرد و نارسايي‌هاي موجود مشخص‌گشته و رفع گردد. بنابر اين مسأله‌ي اساسي اين است كه چه ميزان در كتاب‌هاي درسي مفاهيم ايثار و شهادت مطرح گرديده و چه نارسايي در اين زمينه وجود دارد؟
از سوي ديگر دركتاب‌هاي درسي تغييراتي صورت گرفته است و اين مفاهيم در اين كتاب ها بررسي نشده است. بنابراين‌ لازم است‌ ميزان مفاهيم‌ درج شده در آن‌ها مورد بررسي قرار گيرد.
در ارتباط با موضوع پژوهش تحقيقاتي صورت گرفته كه مهم‌ترين آن‌ها بدين شرح است: در تحقيقي با عنوان تحليل محتواي ارزش‌هاي معرفي شده در كتاب‌هاي درسي دوره‌ي دبيرستان در سال‌هاي 56-1352 و 76-1372 ارزش‌های مطرح شده در کتاب‌های درسی، از جمله مفاهيم مربوط به شهيد وشهادت موردبررسی قرارگرفته است(اميري1378). تحقيق ديگري با عنوان «تحليل محتواي كتاب‌هاي درسي مقاطع ابتدايي، راهنمايي و سال اول متوسطه از منظر ارزش‌هاي ديني، ملي و دفاع مقدس كه در سال 1383 توسط زينت اثباتي و عباس وريچ كاظمي انجام شده است. در آن به بررسي و تحليل محتواي كتاب هاي درسي مقاطع درسي ابتدايي، راهنمايي و سال اول دبيرستان(مشتمل بر 8. كتاب درسي) از نظر ارزش‌هاي ديني، ملي و دفاع مقدس پرداخته شده است.
در تحقيقي با عنوان «بررسي محتواي كتاب‌هاي فارسي دوره‌ي پنج ساله ابتدايي در رابطه با ارزش‌هاي اجتماعي و فرهنگي(وزارت ارشاد اسلامي 1363)، ارزش‌هاي اجتماعي و فرهنگي مطرح شده در كتاب‌هاي فارسي دوره ابتدايي در سال 1363 مورد بررسي قرار گرفته است.     در پژوهشي با عنوان بررسي جايگاه و ميزان درج آثار و مفاهيم شهيد و شهادت در كتاب‌هاي درسي(آرمند 1379) مفاهيم مطرح شده درباره شهيد و شهادت در كتاب هاي درسي مورد بررسي قرار گرفته است.
در مجموع با بررسي نتايج پژوهش‌هاي انجام شده مي‌توان چنين نتيجه گيري كرد كه پس از پيروزي انقلاب اسلامي موضوع ايثار و شهادت بيشترمورد توجه بوده است و همواره بخش قابل توجهي از مفاهيم كتاب هاي درسي را به خود اختصاص‌داده است.
در نقد پژوهش‌هاي انجام شده، مي‌توان گفت اغلب پژوهش‌هاي انجام شده به بررسي اين موضوع به‌طور جامع نپرداخته‌اند، اين موضوع را يا در دوره خاص‌مثلا دوره ابتدايي يا در موضوعات خاص‌مثلا علوم اجتماعي بررسي كرده‌اند.
از سوي ديگر در پژوهش‌هاي انجام شده عمدتاً مفاهيم شهيد و شهادت در كتاب هاي درسي بررسي شده و مفاهيم ايثار و جانبازان در بررسي نشده است.
بنابر اين در اين پژوهش اولا كتاب هاي جديد درسي مورد بررسي قرار مي‌گيرند ثانياً علاوه بر مفاهيم شهيد و شهادت، مفاهيم ايثار و جانبازي هم بررسي مي‌گردد.
تحقيق داراي سؤالات اساسي زير است:
1-دركداميك از كتاب‌هاي درسي در دوره‌ي ابتدايي، راهنمايي و متوسطه امكان مطرح كردن مفاهيم ايثار و شهادت وجود دارد؟
2- در كتاب‌هاي درسي در دوره ابتدايي، راهنمايي و متوسطه چه ميزان مفاهيم ايثار و شهادت مطرح گرديده است؟
-        آگاهي از ميزان مفاهيم مربوط به ايثار و شهادت در كتاب هاي درسي دوره‌ي ابتدايي، راهنمايي و متوسطه.
-    اطلاع از كاستي ها و نارسايي‌ها در ارائه‌ي مفاهيم مربوط به ايثار و شهادت در كتاب هاي درسي دوره ابتدايي، راهنمايي و متوسطه.
 روش مورد استفاده در پژوهش شيوه‌ي تحليل محتواست. بنابراين در اين تحقيق‌ از شيوه‌ي تحليل‌ محتواي توصيفي استفاده شده است و واحد‌ تحليل نيز‌ يك جمله كامل‌ در نظر گرفته‌ شده است و در مورد اشعار هر بيت يك واحد و در مورد تصاوير‌ نيز هر تصوير‌ يك واحد در نظر گرفته‌ شده است
جامعه‌ي آماري تحقيق را كليه كتاب‌هاي درسي دوره‌ي ابتدايي، راهنمايي و متوسطه و پيش دانشگاهي مربوط به سال تحصيلي 86-1385 تشكيل مي‌دهد.
با توجه به هدف پژوهش، از شيوه‌ي نمونه‌گيري انتخابي استفاده شده است و كليه كتاب هايي كه از نظر موضوع با مفاهيم ايثار و شهادت ارتباط دارند به‌عنوان نمونه براي مطالعه انتخاب شده اند، طبق نمونه كتاب هايي از قبيل رياضيات، شيمي و... مورد مطالعه قرار نگرفته‌اند زيرا موضوع اين كتاب ها ارتباطي با اين مفاهيم ندارند.
از جامعه‌ي آماري فوق‌ به‌صورت انتخابي تعداد 22‌ عنوان كتاب‌ در دوره‌ي ابتدايي، 21 عنوان در دوره‌ي راهنمايي و24عنوان در دوره‌ي متوسطه و 6 عنوان در دوره‌ي پيش دانشگاهی انتخاب شده است:
مفاهيم مربوط به شهيد و شهادت و ايثار و فداکاری در دوره‌ي ابتدايي آورده شده است. در دوره‌ي ابتدايي در مجموع در 22 عنوان از كتاب ها مفاهيم مربوط به شهيد و شهادت آورده شده است.
فارسي- بخوانيم اول دبستان
 
 
1
 
 
1
36/.
فارسي بنويسيم اول دبستان بنويسيم
 
 
 
1
1
2
73/.
فارسي- بخوانيم دوم دبستان
2
 
4
 
 
6
18/2
فارسي- بنويسيم دوم دبستان
 
 
 
4
 
4
45/1
ديني(هديه‌هاي آسمان)كتاب درسي دوم دبستان
 
 
1
1
 
2
73/.
ديني(هديه‌هاي اسمان) كتاب كار دوم دبستان
 
 
 
2
 
2
73/.
فارسي- بخوانيم سوم دبستان
4
 
17
15
2
38
82/13
فارسي- بنويسيم سوم دبستان
 
 
3
8
4
15
45/5
تعليمات اجتماعي‌ سوم دبستان
 
 
13
 
5
18
54/6
ديني(هديه‌هاي آسمان‌) كتاب درسي سوم دبستان
4
15
5
14
3
41
91/14
ديني(هديه‌هاي آسمان) كتاب كار سوم دبستان
 
 
2
 
 
2
73/.
فارسي- بخوانيم چهارم دبستان
 
2.
 
9
 
29
54/1.
فارسي- بنويسيم‌ چهارم دبستان
 
 
 
 
5
5
82/1
قرآن چهارم دبستان
 
 
1
 
 
1
36/.
تعليمات اجتماعي‌ چهارم دبستان
2
 
 
1
 
3
1/1
ديني(هديه‌هاي آسمان) كتاب درسي‌ چهارم دبستان
 
 
1.
6
1
17
18/6
فارسي- بخوانيم پنجم دبستان
1.
 
6
6
1
23
36/8
فارسي- بنويسيم‌ پنجم دبستان
 
 
 
2
1
3
1/1
قرآن پنجم دبستان
 
 
2
 
 
2
73/.
تعليمات اجتماعي پنجم دبستان
 
 
35
7
11
53
27/19
ديني(هديه‌هاي آسمان) كتاب درسي پنجم دبستان
 
 
2
 
 
2
73/.
ديني(هديه‌هاي آسمان) كتاب كار پنجم دبستان
 
 
2
2
2
6
18/2
همان‌گونه كه در جدول فوق ملاحظه مي‌شود، از ميان مفاهيم به‌كار رفته در كتاب‌هاي درسي دوره‌ي ابتدايي، 8% در قالب شعر، 13% در قالب داستان، 38% در قالب نثر، 28% در قالب تمرين و پرسش و 13% در قالب تصوير آورده شده كه در مجموع 275 مفهوم در ارتباط با ايثار و شهادت در كتاب هاي درسي دوره ابتدايي آورده شده است.
در جدول(2) مفاهيم مربوط به شهيد وشهادت وايثاروفداکاری در دوره‌ي راهنمايی آورده شده است.
در دوره‌ي راهنمايي نيز در مجموع در 21 عنوان از كتاب ها مفاهيم مربوط به شهيد و شهادت آورده شده است.
جدول(2): مفاهيم مربوط به شهيد وشهادت وايثاروفداکاری در دوره‌ي راهنمايی
فارسي و دستور اول راهنمايي
 
 
18
6
1
25
43/6
تعليمات ديني اول راهنمايي
 
 
28
11
 
39
.2/1.
تاريخ اول راهنمايي
 
 
5
1
 
6
54/1
تعليمات اجتماعي اول راهنمايي
 
 
1
 
 
1
26/.
هنر اول راهنمايي
 
 
1
 
 
1
26/.
آموزش قرآن مجيد
 
 
4
 
1
5
28/1
عربي اول راهنمايي
 
 
1
1
 
2
51/.
فارسي و دستور دوم راهنمايي
8
 
36
7
4
55
14/14
تعليمات ديني دوم راهنمايي
 
 
18
6
3
27
94/6
تاريخ دوم راهنمايي
 
 
3.
5
1
36
25/9
تعليمات اجتماعي دوم راهنمايي
 
 
 
 
3
3
77/.
هنر دوم راهنمايي
2
 
 
 
1
3
77/.
عربي دوم راهنمايي
 
 
22
 
13
35
99/8
آموزش قرآن مجيد دوم راهنمايي
 
 
1
 
 
1
26/.
فارسي و دستور سوم راهنمايي
 
 
8
1
 
9
31/2
تعليمات ديني سوم راهنمايي
 
 
24
4
 
28
2./7
تاريخ سوم راهنمايي
 
 
57
17
8
82
.8/21
تعليمات اجتماعي سوم راهنمايي
 
 
3
 
1
4
.3/1
هنر سوم راهنمايي
2
 
4
 
1
7
8./1
آموزش قرآن سوم راهنمايي
 
 
8
 
1
9
31/2
آمادگی دفاعی سوم راهنمايي
 
 
7
 
4
11
83/2
همان‌گونه كه در جدول فوق ملاحظه مي‌شود، در مجموع 389 مفهوم در باره ايثار و شهادت در كتاب هاي درسي دوره‌ي راهنمايي به كار رفته كه از ميان مفاهيم به كار رفته، 4% در قالب شهر، 71% در قالب نثر، 15% در قالب تمرين و پرسش 11% در قالب تصوير آورده شده است.
در جدول(3) مفاهيم مربوط به ايثار و شهادت در دوره‌ي متوسطه آورده شده است. در دوره‌ي متوسطه در مجموع در24 عنوان كتاب در ارتباط با ايثار و شهادت مفاهيمي آورده شده است.
جدول(3): مفاهيم مربوط به شهيد و شهادت و ايثار و فداکاري در دوره‌ي متوسطه
قرآن و تعليمات ديني(1) دين و زندگي اول متوسطه
 
 
1
1
 
2
3./.
زبان فارسي(1) اول متوسطه
 
 
1
1
 
2
3./.
ادبيات فارسي(1) اول متوسطه
48
 
36
12
5
1.1
21/15
عربي(1) اول متوسطه
 
 
8
1
2
11
66/1
آمادگي دفاعي دوم متوسطه، کليه رشته‌ها
 
 
46
 
5
51
68/7
زبان فارسي(2) دوم متوسطه، نظري– فني وحرفه‌اي– کاردانش
 
 
2
1
 
3
45/.
ادبيات فارسي(2) دوم متوسطه، نظري– فني وحرفه‌اي– کاردانش
19
 
1
3
 
23
46/3
عربي(2) دوم متوسطه، رشته‌ي ادبيات و علوم انساني
 
 
1
1.
 
11
66/1
جامعه‌شناسي(1) دوم متوسطه رشته ادبيات و علوم انساني– علوم و معارف اسلامي
 
 
 
 
1
1
15/.
تاريخ ايران جهان(1) دوم متوسطه، رشته‌ي ادبيات و علوم انساني
 
 
32
6
 
38
72/5
تاريخ ادبيات ايران جهان(1) دوم متوسطه، رشته‌ي ادبيات و علوم انساني
2
 
7
2
 
11
66/1
قران و تعليمات ديني(3) دين و زندگي، سوم متوسطه به استثناي رشته‌ي ادبيات و علوم انساني
 
 
13
4
 
17
54/2
زبان فارسي(3)عمومي سوم متوسطه به استثناي رشته‌ي ادبيات و علوم انساني
 
 
 
2
 
2
3./.
زبان فارسي(3) تخصصي رشته‌هاي ادبيات و علوم انساني– علوم و معارف اسلامي سوم متوسطه
1
 
 
1
 
2
3./.
ادبيات فارسي(3) سوم متوسطه به استثناي رشته‌ي ادبيات و علوم انساني
12
 
22
4
 
38
72/5
عربي(3) سوم متوسطه رشته‌هاي علوم تجربي و رياضي فيزيک
 
 
26
5
4
35
27/5
عربي(3) سوم متوسطه، رشته‌ي ادبيات و علوم انساني
 
 
1
1.
 
11
66/1
جامعه‌شناسي(2) سوم متوسطه، رشته‌ي ادبيات و علوم انساني- علوم و معرف اسلامي
 
 
 
 
4
4
6./.
تاريخ ايران جهان(2)سوم متوسطه، رشته‌ي ادبيات و علوم انساني
 
 
95
19
9
123
52/18
تاريخ ادبيات ايران جهان(2) سوم متوسطه، رشته‌ي ادبيات و علوم انساني
14
 
1
 
 
15
26/2
تاريخ معاصر ايران سال سوم متوسطه، به استثناي رشته‌ي ادبيات و علوم انساني و علوم معارف
 
 
85
4.
18
143
54/21
آرايه هاي ادبي سوم متوسطه، رشته‌ي ادبيات و علوم انساني
18
 
 
 
 
18
71/2
فلسفه سوم متوسطه، رشته‌هاي ادبيات و علوم انساني– علوم و معارف اسلامي
 
 
1
 
 
1
15/.
منطق سوم متوسطه رشته‌ي ادبيات و علوم انساني- علوم و معارف اسلامي
 
 
1
 
 
1
15/.
همان‌گونه كه در جدول فوق ملاحظه مي‌شود 17% از مفاهيم در قالب شعر، 57% در قالب نثر، 18% در قالب تمرين و پرسش و 7% در قالب تصمير آورده شده است.
طبق اطلاعات جمع آوري شده، نتايج به‌دست آمده در ارتباط با سئوالات پژوهش به شرح زير است:      
-در چه كتاب‌هاي درسي در دوره‌ي ابتدايي، راهنمايي و متوسطه امكان مطرح كردن مفاهيم ايثار و شهادت وجود دارد؟
با توجه به سنخيت مفاهيم ايثار و شهادت با موضوعات كتاب هاي درسي، در كتاب هاي درسي زير امكان درج مفاهيم ايثار و شهادت وجود دارد:
دوره ابتدايي
فارسي: بخوانيم اول دبستان، بنويسيم اول دبستان، بخوانيم دوم دبستان، بنويسيم دوم دبستان، بخوانيم سوم دبستان، بنويسيم سوم دبستان، بخوانيم چهارم دبستان، بنويسيم چهارم دبستان، بخوانيم پنجم دبستان، بنويسيم پنجم دبستان.
قرآن: اول دبستان، دوم دبستان، سوم دبستان، چهارم دبستان، پنجم دبستان.
ديني(هديه‌هاي آسمان): كتاب درسي دوم دبستان، - كتاب كار دوم دبستان، كتاب درسي سوم  دبستان، كتاب كار سوم دبستان، كتاب درسي چهارم دبستان، كتاب كار چهارم دبستان، كتاب درسي پنجم دبستان، كتاب كار پنجم دبستان.
تعليمات اجتماعي سوم دبستان، چهارم دبستان، پنجم دبستان.
دوره راهنمايي
تعليمات ديني: اول راهنمايي، دوم راهنمايي، سوم راهنمايي.
فارسي و دستور: اول راهنمايي، دوم راهنمايي، سوم راهنمايي.
تاريخ:اول راهنمايي، دوم راهنمايي، سوم راهنمايي.
تعليمات اجتماعي: اول راهنمايي، دوم راهنمايي، سوم راهنمايي.
هنر: اول راهنمايي، دوم راهنمايي، سوم راهنمايي.
آموزش قرآن مجيد اول راهنمايي، دوم راهنمايي، سوم راهنمايي.
عربي: اول راهنمايي، دوم راهنمايي، سوم راهنمايي.
آمادگي دفاعي سوم راهنمايي
دوره متوسطه:
دين و زندگي(1) اول متوسطه، دوم متوسطه، سوم متوسطه. بينش اسلامي(1و2) پيش دانشگاهي
زبان و ادبيات فارسي: زبان فارسي ‍(1) اول متوسطه، زبان فارسي(2) دوم متوسطه، زبان فارسي تخصصي علوم انساني سوم متوسطه، زبان فارسي(3) عمومي سوم متوسطه.
       ادبيات فارسي(1) اول متوسطه، ادبيات فارسي(2) دوم متوسطه، ادبيات فارسي(3) سوم متوسطه، ادبيات فارسي تخصصي علوم انساني سوم متوسطه، آرايه هاي ادبي سوم متوسطه، زبان و ادبيات فارسي(1و2) پيش دانشگاهي، ادبيات فارسي(1) پيش دانشگاهي، ادبيات فارسي(2) پيش دانشگاهي
 
عربي: عربي(1) اول متوسطه، عربي(2) دوم متوسطه، عربي(2)ويژه علوم انساني دوم متوسطه، عربي(3) سوم متوسطه، عربي (3) ويژه علوم انساني سوم متوسطه، عربي(1و2) پيش دانشگاهي.
علوم اجتماعي: مطالعات اجتماعي اول متوسطه، جامعه‌شناسي(1) دوم متوسطه، جامعه‌شناسي(2) سوم متوسطه، علوم اجتماعي پيش دانشگاهي.
آمادگي دفاعي دوم متوسطه،
تاريخ: تاريخ ايران و جهان(1) دوم متوسطه، تاريخ ايران و جهان(2) سوم متوسطه
   تاريخ ادبيات ايران و جهان(1) دوم متوسطه، تاريخ ادبيات ايران و جهان(2) سوم متوسطه، تاريخ شناسي پيش دانشگاهي
- در كتاب‌هاي درسي در دوره‌ي ابتدايي، راهنمايي و متوسطه، چه ميزان مفاهيم ايثار و شهادت مطرح گرديده است؟
همان‌گونه در فصل چهارم ذكر شده است در مجموع در دوره‌ي ابتدايي 275 مفهوم در باره‌ي ايثار و شهادت آورده شده است كه از اين تعداد 111مفهوم مربوط به شهيد و شهادت و 162 مفهوم مربوط به ايثار و فداكاري است.
در دوره‌ي راهنمايي389 مفهوم در باره‌ي ايثار و شهادت آورده شده است كه از اين تعداد236مفهوم مربوط به شهيد و شهادت و165مفهوم مربوط به ايثار و فداكاري است.
و در دوره‌ي متوسطه و پيش دانشگاهي825 مفهوم در باره‌ي ايثار و شهادت آورده شده است كه از اين تعداد 562مفهوم مربوط به شهيد و شهادت و 3.1مفهوم مربوط به ايثار و فداكاري است.
همان‌گونه كه ملاحظه مي‌شود توزيع مفاهيم در سه دوره مناسب است، با توجه به اين‌كه مفاهيم ارزشي در دوره‌ي راهنمايي و متوسطه بيشتر براي دانش‌آموزان معني دارتر است در اين دوره‌ها اين مفاهيم بيشتر به كار رفته است.
از نظر قالب ارائه‌ي مطالب نيز در مجموع212مفهوم(14درصد) در قالب شعر 35مفهوم(2درصد) در قالب داستان 827مفهوم(5/55درصد) در قالب نثر   282مفهوم(19درصد) در قالب تمرين و پرسش و 133مفهوم(1.درصد) به‌صورت تصوير ارائه شده است.
از نظر ارتباط عمودي و افقي بين مفاهيم بين دوره‌هاي تحصيلي هماهنگي وجود دارد، اين هماهنگي بين پايه هاي تحصيلي نيز به چشم مي خورد، در پايه‌ي اول ابتدايي 9 مفهوم، دوم ابتدايي 14 مفهوم، سوم ابتدايي 114 مفهوم، چهارم 55 مفهوم و پنجم ابتدايي 93 مفهوم آورده شده است، البته بين پايه‌ي سوم، چهارم و پنجم ابتدايي نا هماهنگي جزئي به چشم مي خورد.
در پايه‌ي اول راهنمايي نيز 79 مفهوم، دوم راهنمايي 13. مفهوم و سوم راهنمايي 113 مفهوم آورده شده است كه در مجموع تناسب مفاهيم در هر سه پايه مناسب است
در دوره‌ي متوسطه نيز 664 مفهوم و در دوره‌ي پيش دانشگاهي 161 مفهوم آورده شده است كه با توجه به حجم مطالب و تعداد درس ها هماهنگي لازم به چشم مي خورد.
ولي در تعداد مفاهيم مربوط به ايثار و مفاهيم مربوط به شهيد و شهادت همان‌گونه كه ملاحظه مي‌شود، ناهماهنگي به چشم مي خورد.
 در مجموع 1..9 مفهوم مربوط به شهيد و شهادت و 628 مفهوم مربوط به ايثار و فداكاري است.
- چه نارسايي‌هايي در ارائه‌ي مفاهيم ايثار و شهادت در كتاب‌هاي درسي وجود دارد؟
از ميان كتاب هايي كه امكان آوردن مفاهيم ايثار و شهادت در آن ها وجود دارد، در كتاب‌هاي زير مفاهيم ايثار و شهادت آورده نشده است كه ضروري است در آن‌ها نيز اين مفاهيم مورد توجه قرار گيرد.
قرآن دوم دبستان، قرآن سوم دبستان، ديني(هديه‌هاي آسمان) كتاب كار چهارم دبستان عربي سوم راهنمايي، دين و زندگي(2) دوم متوسطه.
از نظر قالب هاي ارائه از داستان و حكايت چندان استفاده نشده است و فقط در دوره‌ي ابتدايي به ميزان اندك از داستان استفاده شده است.
در درج مفاهيم ايثار و شهادت استفاده‌ي از روي‌كرد تلفيقي بيشتر مؤثر واقع مي‌گردد. به اعتقاد صاحبه‌نظران درطراحي برنامه‌هاي درسي بايد از روي‌كرد تلفيقي استفاده شود(ملكي 1385). طبق اين روي‌كرد موضوعات مختلف به‌صورت جدا از هم آموزش داده نمي‌شود، بلكه مفاهيم به‌صورت مرتبط با هم در نظر گرفته مي‌شود مثلا در درس تاريخ مسايل اخلاقي و ارزشي و يا مسايل بهداشتي نيز مورد توجه قرار مي‌گيرد.
از هنر و گرافيك در ارائه‌ي مفاهيم بيشتر استفاده شود.
همان‌گونه كه اشاره شد از ميان قالب هاي ارائه‌ي مطالب از داستان چندان استفاده نشده است و با توجه به جذابيت داستان براي دانش‌آموزان ضروري است بيشتر مورد استفاده قرار گيرد.
در كتاب هاي قرآن دوم دبستان، قرآن سوم دبستان، ديني(هديه‌هاي آسمان) كتاب كار چهارم دبستان، قرآن سوم دبستان، عربي سوم راهنمايي، دين و زندگي(2) دوم متوسطه نيز مفاهيم ايثار و شهادت قابل درج است، بنابر اين در اين كتاب ها نيز اين مفاهيم مورد توجه قرار گيرد.
در ميان وزراي شهيد به شهداي زير اشاره اي نشده است كه ضروري است در باره آن‌ها نيز مطالبي آورده شود، شهيد محمود قندي، شهيد حسن عباس پور، شهيد موسي كلانتري، شهيد محمد علي فياض بخش، شهيد علي اكبر سليمي جهرمي، شهيد محمد جواد فكوري، شهيد موسي نامجو، شهيد رحمان دادمان نيز پرداخته شود.
ضروري است تحقيقي صورت گيرد تا ميزان آگاهي و شناخت دانش‌آموزان از مفاهيم ايثار و شهادت بررسي شود.
با توجه به اين‌كه كتاب هاي درسي به‌طور دائم مورد بازنگري قرار مي‌گيرند، بهتر است كميته اي با عضويت كارشناساني از دفتر برنامه‌ريزي و تأليف كتب درسي و بنياد شهيد وامور ايثارگران، تشكيل گردد تا به‌طور مداوم مفاهيم كتاب هاي درسي در خصوص‌ايثار و شهادت را مورد بررسي قرار دهد.
 
- آرمند، محمد(1384)بررسي ارزش‌ها در كتاب‌هاي درسي دوره‌ي ابتدايي، دفتر برنامه‌ريزي و تاليف كتب درسي.
- آرمند، محمد(1378)بررسي جايگاه و ميزان درج آثار و مفاهيم شهيد و شهادت در كتاب‌هاي درسي آموزش و پرورش، دفتر تحقيق و پژوهش بنياد شهيد انقلاب اسلامي.
- اسكندري، محمدرضا، (138.) تناسب و سازگاري مفاهيم ارائه شده در كتاب‌هاي درسي پنجم ابتدايي در مورد امام علي(ع) با برداشت‌هاي ذهني شاگردان.
- رباني جعفر(138.) سيماي علي(ع) در كتاب‌هاي درسي چگونه ترسيم شده است، علي امير غدير ويژه‌ي سال بزرگداشت اميرالمؤمنين عليه‌السلام، دفتر انتشارات كمك آموزشي.
-اثباتي، زينب و كاظمي وريچ(1383)تحليل محتواي كتاب‌هاي درسي مقاطع ابتدايي، راهنمايي و سال اول آموزش عمومي متوسطه از منظر ارزش‌هاي ديني، ملي و دفاع مقدس. سازمان پژوهش و برنامه‌ريزي آموزشي.
- ملكي، حسن(1385)رويكرد تلفيقي در برنامه‌ريزي درسي، علوم تربيتي، به قلم جمعي از نويسندگان، انتشارات سمت.
- منفرد غلامرضا، كعبي‌نژاد، هديه، (137.) بررسي نحوه‌ي ترسيم شخصيت معصومين در كتاب‌هاي دورة ابتدايي، دفتر مشاوره و تحقيق وزارت آموزش و پرورش. نوريان، محمد(1381)راهنماي عملي تحليل محتواي رسانه هاي آموزشي. انتشارات آموزش امير.

[1]. اين مقاله حاصل پژوهشي است كه با اعتباردفتر مطالعات و تحقيقات بنياد شهيد و امور ايثارگران، با نظارت علمي استاد ارجمند جناب آقاي دكترحسن ملكي انجام شده است.