عنوان : بررسي ميزان توجه به مفاهيم فرهنگ ايثار و شهادت در محتواي كتاب هاي درسي فرهنگ اسلامي و تعليمات ديني دوره ي راهنمايي كشور
كلمات كليدي : تحليل محتوا، كتاب درسي، فرهنگ اسلامي، تعليمات ديني، مؤلفه هاي فرهنگ ايثار و شهادت، دوره ي راهنمايي
نويسنده :  مهدي سبحاني نژاد ,  عليرضا يوزباشي
موضوعات مقالات :ايثار و شهادت
<>

در اين پژوهش با هدف بررسي ميزان توجه كتاب هاي درسي فرهنگ اسلامی وتعلیمات دینی دوره‌ي راهنمايي كشور به مؤلفه‌هاي فرهنگ ايثار و شهادت سه سؤال اصلي پژوهش مورد بررسي واقع شده است؟روش پژوهش توصيفي شامل انواع؛‌ تحليل اسنادي(در بخش دست يابي به مؤلفه‌هاي فرهنگ ايثار و شهادت) و تحليل محتوي(در بخش تحليل محتواي كتاب هاي درسي) بوده و جامعه‌ي پژوهش نيز شامل شش كتاب درسي فرهنگ اسلامی و تعلیمات دینی سه پايه‌ي دوره‌ي راهنمايي تحصيلي بوده‌اند. دو جامعه‌ي پژوهش شامل؛ اسناد و مدارك موجود، مرتبط و در دسترس(به منظور دست يابي به مؤلفه‌هاي فرهنگ ايثار شهادت) و نيز شش كتاب درسي فرهنگ اسلامی(پايه هاي اول تا سوم راهنمايي) و تعلیمات دینی(پايه هاي اول تا سوم راهنمايي)(جمعا شش كتاب) بوده كه طي آن‌ها نمونه‌گيري انجام نشده و كل دو جامعه‌ي فوق، مورد بررسي واقع شده است. ابزار اندازه‌گيري در بخش اول جامعه فرم فيش برداري و در بخش دوم، چك ليست تحليل محتواي محقق ساخته بوده است. يافته‌هاي پژوه در بخش اول به‌صورت كيفي و در بخش

دوم نيز با بهره گيري از شاخص‌آماري توصيفي مورد تجزيه و تحليل واقع شده است. يافته‌ها ي پژوهش از اين قرار است:
1-عمده‌ترين مؤلفه‌هاي مبين فرهنگ ايثار و شهادت شامل؛ کشته شدن در راه خدا، از خودگذشتگی، دگرخواهي، خداجویی، معارضه با خشونت طلبی، مبارزه با تجاوزگری و ظلم، مبارزه در راه خدا، کاری بالا تر از وظیفه انجام دادن، تلاش وسازندگی، مقاومت وایستادگی، عمل شایسته انجام دادن، بصیرت وبینش، مشارکت در کار گروهی، تقوی وپرهیزگاری، مردن با عزت وشرافت، منادی عدالت، ادای تکلیف الهی، قناعت وصبر، توکل بر خدا وفداکاری، صداقت وحقیقت و دوری از دنیا پرستی مي‌باشد.
2- در مجموع تحليلي کتاب های درسی فرهنگ اسلامی و تعلیمات دینی دوره‌ي راهنمایی مشخص‌گردرد كتاب هاي مذكور، 299 مرتبه به مؤلفه‌های فرهنگ ایثار و شهادت توجه نموده‌اند.
3- بیش‌ترین توجه به مؤلفه‌های؛ مبارزه با ظلم و جهل(64مرتبه) مقاومت و ایستادگی(54مرتبه) بوده است.
4-کم‌ترین توجه به مؤلفه‌های؛ کاری بالاتر از وظیفه انجام دادن(بدون توجه) و تلاش وسازندگی(يك مرتبه) بوده است.
پس از پيروزي انقلاب اسلامي در اندک زمانی، جمهوری اسلامی ايران در جنگي ناخواسته وارد شد. جنگ هشت ساله که به مرور دفاع مقدس نام گرفت، آثار و تبعاتي فراوانی در عرصه‌های مختلف بر جاي گذاشت(شكري، 1366).
هشت سال دفاع مقدس جزئی مهم از تاریخ ملت ایران است. حفظ تاریخ دفاع مقدس، پاسداری از آن به همراه نشر فرهنگ دفاع مقدس و حماسه آفرینی های مذکور از وظایف آحاد ملت می‌باشد. شهادت آميزه اي از عشق گذاران و حكمتي عميق، راهي ميان بر براي صعود به قله‌ي معراج بشري و بلكه خود يك فرهنگ است و شهيد از اين راه مستقيم به حيات جاودانه مي‌پيوندد و از دنياي تعلقات راهي به رهايي و عرصه لايتناهي حيات عندالرب مي گشايد. آخرين گام در فرايند پيچيده و طولاني كه غير قابل تصور و تبيين است. از دلالت معنايي تجربه و مفهوم شهادت آشكار مي‌شود كه اين تجربه، فعاليتي هوشيارانه است كه فرد در آن عالمانه حضور داشته و علاوه براين عملي ارادي و مختارانه است. بنابراين به اجمال ميتوان گفت كه شهادت، تجربه اي است كه وابسته به چهار فعاليت؛هشياري، اراده، آرمان گرايي وپس زدن غرايز است با توجه به اين چهار مؤلفه مي‌توان شهادت را بر مبناي تئوري هاي روان‌شناختي استعلايي ترين تجربه بشري قلمداد كرد(حسيني، 1384).
اشاعه و انتقال مفاهیم دفاع مقدس وظيفه اي است كه بار‌ آن بر دوش برنامه‌ريزان درسي نیز سنگيني مي‌كند. كتاب هاي درسي از موثرترين و كارآمدترين زمینه‌هایی است كه مي‌تواند، نقش مهمی در انتقال فرهنگ استقامت و پايداري در هشت سال دفاع مقدس داشته باشد. توجه به دفاع مقدس و ادبيات آن در كتاب هاي درسي امري ضروري است زيرا، هم عامل انتقال ميراث مذکور و هم زمينه ساز خلق آثاري خواهد شد كه انتظار مي‌رود در آينده و به‌دست كساني كه حتي اين دوره ي زماني را نديده اند، پدید آيد(صباغیان، 1384).
نظام آموزشی کشور باید به حفظ فرهنگ ایثار و شهادت و جهاد توجه خاصی داشته و در راستای ترویج مفاهیم مذکور که جزو ارزش‌های والای جامعه اسلامی است، تلاش گسترده‌ای داشته باشند.
مولفین کتاب‌های درسی به‌عنوان طراحان عنصر اساسی‌تربیت نسل آتی کشور وظیفه دارند در راستای حفظ و اشاعه‌ي فرهنگ دفاع مقدس تلاش نموده زیرا آن‌ها ابزاری در جهت انتقال این میراث فرهنگی را در اختیار دارند.
كتاب درسي(textbook) در نظام برنامه‌‌ي درسی متمركز ایران، از اهميت ويژه اي برخوردار است، به‌طوري كه غالب فعاليت‌هاي آموزشي و پرورشي مدارس در چارچوب كتاب درسي و محتواي آن انجام مي‌گيرد. محتواي دروس مجموعه مفاهيم، مهارت ها وگرايش هايي است كه از سوي برنامه‌ريزان درسي انتخاب و سازماندهي شده است(لوی، 1991).
 محتوا مي‌تواند شامل؛ دانش، اطلاعات، مهارت ها، گرايش ها و ارزش‌هايي توصيف شود كه به منظور تحقق اهداف مورد نظر، بايد به وسيله فراگير آموخته می‌شود(خلخالي، 1359).
چنان‌چه کتاب‌های درسی توجه شایسته‌اي به محتوای مذکور مبذول دارد، می‌توان انتظار داشت در راستای زمینه ساز خلق آثاری در آینده از سوی نوجوانان و دانش‌آموزان کنونی شاغل به تحصیل در نظام آموزشی تلاش قابل توجهی را به انجام رسانده است.
 هدف از درج مباحثی در راستای دفاع مقدس در محتوای کتاب‌های درسی آن است که کسانی که این سال‌ها را ندیده و یا حتی هنوز متولد نشده اند با فرهنگ مذکور و سوابق ملی، دینی و تاریخی کشور خود آشناشوند. در واقع از آن جا که دانش‌آموزان بیش‌تر عمر خود را در مراکز آموزشی سپری می‌کنند، نظام آموزش وپرورش برای انتقال این مفاهیم به نسل مذکور رسالت عظیمی بر عهده دارد و در این راستا محتوای کتاب‌های درسی به واسطه‌ي ارتباط مستقیم با دانش‌آموزان می‌تواند در ترویج فرهنگ ایثار و شهادت وسیله‌ي مناسبی باشد.
كانلي(Connelly)(1991) معتقداست؛ محتواي برنامه‌ي درسي حقايق خاص، عقايد، اصول و مسايلی را شامل می‌شود كه در يك درس خاص‌گنجانده شده است(وهاوارد نيكلس، ‌1368؛ کانلی و کلاندین، 1991).
دفاع مقدس سرشار از زمینه‌های ارزش‌مند سیاسی، اجتماعی، فرهنگی، معنوی و اخلاقی است که در بستر درس هايي چون ادبیات فارسي، ديني، تاريخ و علوم اجتماعي به خوبی می‌توان به آن‌ها پرداخت(رباني، 1377).
تحليل محتوا(content analysis) روش مطالعه و تجزيه و تحليل ارتباطات به شيوه‌ي نظام‌دار، عيني وكمي است كه به طرق مختلف و طي مراحل متعدد انجام مي‌شود. كتاب هاي درسي از جمله اسنادي هستند كه مي‌توانند با بهره‌گيري از تكنيك هاي تحليل محتوا، مورد بررسي واقع شوند. به‌عبارت ديگر، مطالب کتاب های درسي مي‌تواند به‌عنوان، مواد اوليه‌‌ي تحليل محتوي باشند(مشايخ، 1375).
دوره‌ي راهنمایی از نظر شكل‌گيري شخصيت، تربيت حواس، تربيت تخيل، شناخت استعدادها و رغبت هاي فردي دانش‌آموزان، پرورش فضايل اخلاقي و معنوي، افزايش تجارب و معلومات عمومي براي بهتر زيستن در جامعه و رشد تفكر علمي از اهميت ويژه اي برخوردار مي‌باشد(صافي، 138.).
براي دور‌ه‌ي راهنمايي اهداف اعتقادي، اخلاقي، علمي، فرهنگي، هنري، اجتماعي، زيستي، سياسي و اقتصادي متعددی توسط سياست گذاران آموزشي(وزارت آموزش و پرورش، 138.) مطرح شده كه در برخي از اين اهداف، توجه به موضوع دفاع مقدس و حوزها و مؤلفه‌های آن می‌تواند، بستر خوبی برای تامین اهداف مذکور و زمینه سازی رشد دانش‌آموزان باشد.
یکی از اهداف مهم نظام آموزشی ایران، انتقال ارزش‌ها وفرهنگ اصیل اسلامی ملی و تاریخی به دانش‌آموزان است. دراین میان، مؤلفه‌های شهادت، ایثار وجهاد از جایگاه خاصی ویژه ای برخوردار بوده و مهم است که به‌طور عمیق و همه جانبه به دانش‌آموزان ارائه تا توسط آنان به‌نحو جامع درونی شود. به منظور تامین دید گاه فوق می‌توان از محتوای کتاب‌های سه دوره‌ي ابتدایی، راهنمایی و متوسطه، در حد فهم دانش‌آموزان استفاده نمود.
بسیاری از کشورهای پیشرفته برای انتقال فرهنگ ومیراث خود از محتوای کتاب‌های درسی استفاده می‌کنند در همین زمینه‌ي مطالعه‌ي امین زاده(1376) نشان داد در کشور پیشرفته صنعتی 7. درصد از اهداف آموزشی به وسیلۀ محتوای کتاب های درسی به دانش‌آموزان انتقال داده می‌شود، هم چنین در ژاپن ارزش‌های بنیادی چون میهن پرستی از دوره‌ي ابتدایی در مدارس ترویج و سعی می‌شود فرهنگ آن به دانش‌آموزان منتقل شود(به نقل از همایی، 1382). ازاین‌رو باید پذیرفت که محتوای کتاب درسی در ترويج فرهنگ و واژه‌های ارزش مند به دانش‌آموزان جایگاه ویژه ای دارد.
رباني(1365)در پژوهشی کلی تحت‌عنوان؛ «ادبيات پايداري و دفاع مقدس در کتاب های درسي چاپ 1364»، نشان داد که در بیست و سه درس از كتاب هاي فارسي دوره‌هاي ابتدايي، راهنمايي و متوسطه به موضوع دفاع مقدس پرداخته شده است.
دفتر برنامه‌ريزي و تاليف كتب درسي(1372) در پژوهشی تحت‌عنوان « مروري بر آثار و ارزش‌هاي دفاع مقدس طی کتاب های درسي» نشان داد از بیست و پنج عنوان كتاب مورد بررسي در دوره‌ي ابتدايي، در کتاب های درسی تعلیمات اجتماعی، تعلیمات دینی، فارسی و تاریخ به موضوع دفاع مقدس پرداخته شده است.
رباني(1377)در پژوهش دیگری تحت‌عنوان« دفاع مقدس در کتاب های درسي دانش‌آموزان» بيان مي نمايد که دركتاب های فارسي پايه هاي مختلف ابتدايي و راهنمايي طی يك يا چند درس به دفاع مقدس پرداخته شده است. هم‌چنين در کتاب تعلیمات اجتماعي سوم و پنجم، ديني سوم، هنر چهارم و پنجم ابتدایی، به‌علاوه آموزش دفاعي سوم راهنمايي وکتاب های عربي سوم، تاريخ ايران دوم دبيرستان نمونه‌هايي از ادبيات دفاع مقدس ديده مي‌شود(رباني، 1377).
معتمد عليخاني(1379)در پژوهشی تحت‌عنوان «تاثير هشت ساله جنگ تحميلي بر واژگان زبان فارسي و به‌وجود آمدن اصلاحات و تغييرات جديد در دوره‌ي دفاع مقدس» نتيجه گرفته كه جنگ تحميلي بر واژگان زبان فارسي تاثيراتي داشته است(معتمد علیخانی، 1379).
با عنایت به مباحث فوق، مسأله‌ي اساسی پژوهش حاضر بررسی میزان توجه محتوای کتاب های درسي فرهنگ اسلامی وتعلیمات دینی دوره‌ي راهنمایی كشور به مؤلفه‌های فرهنگ ایثار و شهادت بوده است؟ در این ارتباط سه سؤال پژوهشی ذیل طرح و مورد بررس واقع شده است:
1-مؤلفه‌هاي مبين فرهنگ ايثار و شهادت مي‌توانند شامل چه مواردي باشند؟
2- فراوانی میزان توجه سه کتاب درسی فرهنگ اسلامی و تعلیمات دینی دوره‌ي راهنمایی به مؤلفه‌های فرهنگ ایثار و شهادت چقدر بوده است؟
3- هر یک از سه کتاب درسی فرهنگ اسلامی و تعلیمات دینی دوره‌ي راهنمایی به کدامیک از مؤلفه‌های فرهنگ ایثار و شهادت توجه نموده‌اند؟
با عنايت به هدف پژوهش، روش پژوهش توصيفي شامل انواع؛‌ تحليل اسنادي(در بخش دست يابي به مؤلفه‌هاي فرهنگ ايثار و شهادت) و تحليل محتوي(در بخش تحليل محتواي كتاب هاي درسي) بوده است.
 دو جامعه‌ي پژوهش شامل؛ اسناد و مدارك موجود، مرتبط و در دسترس(به منظور دست يابي به مؤلفه‌هاي فرهنگ ايثار شهادت) و نيز شش كتاب درسي فرهنگ اسلامی(پايه هاي اول تا سوم راهنمايي) و تعلیمات دینی(پايه هاي اول تا سوم راهنمايي)(جمعا شش كتاب) بوده است.
نمونه‌ي پژوهش شامل كليه اسناد و مدارك موجود، مرتبط و در دسترسس در خصوص‌مؤلفه‌هاي فرهنگ ايثار و شهادت و نيز شش کتاب درسي فرهنگ اسلامی وتعلیمات دینی پایه های اول، دوم و سوم دوره‌‌ي رهنمایی بوده كه نمونه گیری نشده و کلیه اسناد و مدارك و نيز کتاب های درسي مذکور مورد بررسی واقع شده است.
 
از دو ابزار شامل؛ فرم هاي گرد آوري اطلاعات در تحليل اسناد و سیاهه‌ي تحلیل محتوای کتب درسی استفاده شده است. در راستای ساخت و اجرای سياهه‌ي مذكور، ابتدا کلیه مفاهیم مرتبط با فرهنگ ایثار و شهادت از متن آیات قرآن، احادیث و روایات به همراه متون تربیتی و اجتماعی موجود در جامعه‌ي اسلامی- ایرانی، استخراج شده است. ماحصل بررسي مذكور در منابع و مراجع فوق نهایتاً 27 مؤلفه فرهنگ ایثار و شهادت بوده كه توسط چهارتن از اساتید علوم دینی و کارشناسان جنگ مورد مطالعه قرار گرفته و بر اساس نظرات آن‌ها 21 مؤلفه مورد تایید واقع شده است. با استفاده از روش توافقی، پایایی مؤلفه‌های مذکور 84/. بوده است. مؤلفه‌های مورد توافق شامل؛ کشته شدن در راه خدا، ازخودگذشتگی، دگرخواهی، خداجویی، معارضه با خشونت طلبی، مبارزه با تجاوز گری و زیر بار ستم نرفتن، مبارزه در راه خدا، کاری بالاتر از وظیفه‌ي انجام دادن، تلاش وسازندگی، مقاومت وایستادگی، عمل شایسته انجام دادن، بصیرت و بینش، مشارکت گروهی، تقوی وپرهیزگاری، قناعت وصبر، توکل برخدا وفداکاری، مردن با عزت وشرافت، صداقت وحقیقت و دوری از دنیاپرستی بود. سیاهه‌ي مذکور دارای دو قسمت؛ مؤلفه‌های فرهنگ ایثار و شهادت موجود در کتاب های درسی و بخش دوم تحت‌عنوان به منظور درج میزان توجه کتاب(فراوانی) به مؤلفه‌های مذکور بوده است در واقع در قسمت دوم سیاهه‌ي مذکور، محقق به ثبت فراوانی توجه محتوای کتاب های درسی به مؤلفه‌های فرهنگ ایثار و شهادت پرداخته است.
داده‌هاي حاصل در بخش اول به‌صورت كيفي و در بخش دوم نيز با بهره گيري از شاخص‌آماري توصيفي مورد تجزيه و تحليل واقع شده است.
با عنايت مؤلفه‌هاي مبين فرهنگ ايثار و شهادت مي‌توانند شامل چه مواردي باشند؟
ماحصل مطالعات انجام شده در خصوص‌مؤلفه‌هاي مبين فرهنگ ايثار و شهادت شامل بيست ويك مؤلفه؛ کشته شدن در راه خدا، از خودگذشتگی، دگرخواهي، خداجویی، معارضه با خشونت طلبی، مبارزه با تجاوزگری و ظلم، مبارزه در راه خدا، کاری بالا تر از وظیفه انجام دادن، تلاش وسازندگی، مقاومت وایستادگی، عمل شایسته انجام دادن، بصیرت وبینش، مشارکت در کار گروهی، تقوی وپرهیزگاری، مردن با عزت وشرافت، منادی عدالت، ادای تکلیف الهی، قناعت وصبر، توکل بر خدا وفداکاری، صداقت وحقیقت و دوری از دنیا پرستی بوده است.
فرهنگ ایثار و شهادت
کشته شدن در راه خدا
از خودگذشتگی
دگرخواهی
خداجویی
معارضه با خشونت طلبی
مبارزه با تجاوزگری و ظلم
مبارزه در راه خدا
کاری بالا تر از وظیفه انجام دادن
تلاش وسازندگی
مقاومت وایستادگی
عمل شایسته انجام دادن
بصیرت وبینش
مشارکت در کار گروهی
تقوی وپرهیزگاری
مردن با عزت وشرافت
منادی عدالت
ادای تکلیف الهی
قناعت وصبر
توکل بر خدا وفداکاری
صداقت وحقیقت
دوری از دنیا پرستی
سؤال دوم پژوهش عبارت بود از این‌که؛ فراوانی میزان توجه سه کتاب درسی فرهنگ اسلامی وتعلیمات دینی دوره‌ي راهنمایی به مؤلفه‌های فرهنگ ایثار و شهادت چقدر بوده است؟
طبق نتایج بدست آمده در مجموع سه کتاب درسی فرهنگ اسلامی وتعلیمات دینی دوره‌ي راهنمایی 299 مرتبه به مؤلفه‌های فرهنگ ایثار و شهادت توجه شده است. بیش‌ترین توجه به مؤلفه‌های مذکور در کتاب درسی فرهنگ اسلامی وتعلیمات دینی پایه دوم راهنمایی بوده وکم‌ترین در کتاب پایه اول بوده است.
 
سؤال سوم پژوهش عبارت بود از این‌که؛ هر یک از سه کتاب درسی فرهنگ اسلامی وتعلیمات دینی دوره‌ي راهنمایی به کدام‌یک از مؤلفه‌های فرهنگ ایثار و شهادت توجه نموده‌اند؟
طبق نتایج حاصله، در مجموع 299 مرتبه در کتاب های درسی فرهنگ اسلامی وتعلیمات دینی دوره‌ي راهنمایی به مؤلفه‌های فرهنگ ایثار و شهادت توجه شده که بیش‌ترین میزان توجه به مؤلفه‌های مبارزه با تجاوزگری و ظلم و مقاومت وایستادگی بوده در حالی که به مؤلفه کاری بالا تر از وظیفه انجام دادن هیچ گونه توجه ای نشده هم‌چنین به مؤلفه‌ي تلاش وسازندگی تنها یک بار توجه شده است.
فرهنگ ایثار و شهادت
کشته شدن در راه خدا
39
از خودگذشتگی
17
دگرخواهی
6
خداجویی
14
معارضه با خشونت طلبی
12
مبارزه با تجاوزگری و ظلم
64
مبارزه در راه خدا
36
کاری بالا تر از وظیفه انجام دادن
-
تلاش وسازندگی
1
مقاومت وایستادگی
54
عمل شایسته انجام دادن
4
بصیرت وبینش
7
مشارکت در کار گروهی
5
تقوی وپرهیزگاری
2
مردن با عزت وشرافت
12
منادی عدالت
7
ادای تکلیف الهی
2
قناعت وصبر
2
توکل بر خدا وفداکاری
8
صداقت وحقیقت
3
دوری از دنیا پرستی
4
                                                                         
 
زیباترین تجلی گاه حسی و پرشورترین موج احساس و نورانی ترین شعله‌ي وجود از دیدگاه پیشوایان پاکباز اسلام شهادت و شکوه‌مندانه ترین دم زندگی «لحظه‌ي شهادت» و برترین آرزو تمنا«آرزوی شهادت» وبرترین و جوان‌مردانه ترین وآزاد منشانه ترین وافتخارآمیزترین مرگ «مرگ شهید» است که نامی از پرتو این حقیقت را می‌توان در گوشه هایی از سخنان پرارج ائمه هدی مشاهده کرد. پیامبر اکرم می فرماید: « ان اشرف القتل قتل شهدا»(بزرگوارانه تر و شرافت‌مندانه ترین کشته ها، کشته شدن و(مرگ) شهیدان است). ونیز فرمودند: مرا جبرئیل(امین وحی) آگاهانیده است که بر بستر مردن(در غیر حال جهاد) سخت تر از ضربت هزار(زخم) شمشیر خوردن است. رسول اکرم در بیانی دیگرمی فرمایند: خون شهید دوست داشتنی ترین قطره خون است. «هیچ قطره ای نزد خدای بزرگ از قطره خونی که در راه خدا(ریخته شود) دوست داشتنی تر نیست ».
فرهنگ ایثار و شهادت نیز مجموعه ای از معنای نمادین است که ایثارگری ومیل به شهادت را در افراد به‌وجود می آورد وبا نهادینه شدن آن، نگرش‌ها و رفتار افراد را به سمت رفتارهای ایثارگرانه سوق خواهد داد. انقلاب اسلامی که خود ثمره ایثار وشهادت است، موجب تغییر و تحول در تمامی سطوح جامعه گردید. با مرور شرایط روزهای اولیه‌ي انقلاب می‌توان جلوه‌های تغییر در رفتار مردم را از جهادسازندگی و کمک رسانی به محرومین جامعه، تاتغییر در الگوی مصرف و مشارکت همگانی در جنگ تحمیلی و دفاع همه جانبه‌ي مردم مشاهده کرد. علاوه بر این که جنگ و دفاع تجلی گاه ایثار و ازخودگذشتگی بود خود به تقویت ونهادینه شدن این فرهنگ انجامید. به‌گونه ای که یادآوری جنگ و دفاع هشت ساله همواره مفهوم ایثار وشهادت را در ذهن متبادر می‌نماید. با پایان یافتن جنگ و اخذ سیاست های شتاب‌زده‌ي اقتصادی، سیاسی، فرهنگی، واجتماعی و شروع دوران سازندگی وپیشرفت در فناوری اطلاعاتی و ارتباطاتی و تغییر روی‌کرد قدرت های استعمارگر وبه خصوص‌آمریکا، از مقابله‌ي مستقیم به مقابله‌ي غیر مستقیم در برابر ایران و پیشرفت در فناوری های اطلاعاتی و ارتباطی و... ، شرایطی را برای به وجود آورد که فاصله و شکاف میان شرایط فرهنگی دوران جنگ وپس از آن به عیان دیده می‌شود. در این قسمت تلاش می‌شود تا شرایطی را که در بروز این فاصله و کم‌رنگ شدن این فرهنگ مؤثر بوده‌اند، بررسی گردد.
یافته‌های پژوهش نشان داد، در مجموع 299 مرتبه در کتاب‌های فرهنگ اسلامی وتعلیمات دینی به مؤلفه‌های فرهنگ ایثار و شهادت توجه شده است. بیش‌ترین توجه به مؤلفه‌های مبارزه با تجاوزگری و ظلم(64مرتبه) و مقاومت وایستادگی(54مرتبه)، کشته شدن در راه خدا(39مرتبه) مبارزه با ظلم وجهل(36مرتبه) بوده و کم‌ترین میزان توجه به مؤلفه‌های مؤلفه کاری بالاتر از وظیفه‌ي انجام دادن، هیچ گونه توجه‌ای نشده هم‌چنین به مؤلفه تلاش و سازندگی تنها یک بار بوده است.
طبق نتایج بدست آمده در مجموع سه کتاب درسی فرهنگ اسلامی وتعلیمات دینی دوره‌ي راهنمایی 299 مرتبه به مؤلفه‌های فرهنگ ایثار و شهادت توجه شده است. بیش‌ترین توجه به مؤلفه‌های مذکور در کتاب درسی فرهنگ اسلامی وتعلیمات دینی پایه دوم راهنمایی بوده وکم‌ترین توجه در کتاب پایه اول بوده است.
 
 
-  شكري، غالي(1366). ادب مقاومت، ترجمه‌ي محمد حسين روحاني، تهران، نشر نو.
- صباغیان، زهرا(1384). معلم، دفاع مقدس و کتب درسی. نشریه‌ي نگاه وزارت آموزش و پرورش، شماره‌ي 261 الی 266.
- خلخالي، مرتضي(1359)، ويژگي‌هاي مطلوب كتاب درسي و اصول بررسي و ارزش‌يابي آن، تهران، نشريه‌ي نماد، شماره 17، انتشارات مركز تحقيقات و برنا مه ريزي درسي.
-  مشايخ، فريده(1375) فرآيند برنامه‌ريزي آموزشي، تهران، انتشارات مدرسه.
-  وهاوارد نيكلس‌، ادري‌. (1368)راهنماي‌ عملي‌ برنامه‌ريزي‌ درسي‌، ترجمه‌ داريوش‌ دهقان‌، تهران‌، قدياني‌، 1368.
- رباني، جعفر(1377)دفاع مقدس در کتاب‌های درسي دانش‌آموزان، نامه‌ي پژوهش، انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، شماره نهم.
-   صافي، احمد(138.) سازمان و اداره امور مدارس، تهران، انتشارات رشد.
- وزارت آموزش و پرورش(138.). مجموعه مصوبات شورای‌عالی آموزش و پرورش در سال 1379.
- معتمد علیخانی، ناصر(1379). تاثير هشت ساله جنگ تحميلي بر واژگان زبان فارسي و به وجود آمدن اصلاحات و تغييرات جديد در دوره دفاع مقدس 1367- 1359. تهران، دانشگاه تهران، پایان نامه‌ي کارشناسی ارشد زبان و ادبیات فارسی.
- Lewy,A. (1991). (Eds). International Encyclopedia of curriculum.
-  Connelly, F. M. and Clandinin, D. J(1991). Teachers as Curriculum planners. The Ontario institute For Studies in Education, Teachers College Columbia University.
-  Berelson,B. , Content Analysis in Communication Research ,Glencoe , Ill. ,The Free Press, 1982.
- Reber. S. Athur. (1985). "Dictionary of psychology" ,Th city university of New york Brcoklyn
-  
-  Solomon , Alan. (1988) A Content Analysis of the DMI Mathematics Systems Instructional Objectives Inventory according to the 1985-86 National Assessment of Educational Progress Content by Process Matrix for Mathematics.
-  Siler, Carl R. (1987). Content Analysis: A Process for Textbook Analysis and Evaluation. International Journal of Social Education; v1 n3 p78-99 Win 1986-87
-  Preiswerk, R. et Perrot, D. , Ethnocentrisme et histoire: IAfrique, IAmerique indienne et IAsie dans les manuels occidentaux, Paris, Anthropos , 1975.