پاسخ به:مقالات تخصصي ايثار و شهادت

انویسنده : مریم  دیبا واجاری

ین مقاله به بررسی نیازهای اجتماعی،فرهنگی فرزندان شاهد از دیدگاه خودشان، والدین و مربیان می پردازد سئوالات تحقیق عبارتند از : 1)فرزندان شاهد در زمینه اجتماعی و فرهنگی دارای چه نیازهایی هستند.2)آیا بین فرزندان شاهد در مقاطع مختلف تحصیلی از نظر نیاز در دو زمینه فوق تفاوت وجود دارد؟3)آیا بین پسران  و دختران در زمینه های فوق تفاوت وجود دارد؟4)آیا بین نظرات والدین، مربیان و فرزندان در مورد نیازهای فرزندان شاهد در زمینه اجتماعی و فرهنگی تفاوت وجود دارد؟5)آیا بین فرزندان شاهد از نظر نیاز به ابعاد اجتماعی و فرهنگی تفاوت وجود دارد؟ جامعه آ»اری شامل کلیه فرزندان شاهد در دوره راهنماییف دبیرستان و دانشگاه و والدین  و مربیان و دانش آموزان راهنمایی و دبیرستان است. برای انتخاب نمونه مناسب از میان جامعه آماری از روش طبقه ای برای انتخاب نمونه در مقاطع استفاده شد که تناسب جنس،مقطع تحصیلی، و پراکندگی استانی مد نظر قرار گرفته است. از روش خوشه ای نیز برای انتخاب استان ها و شهرستان ها استفاده شد. حجم نمونه درده استان انتخابی با لحاظ همه فاکتورهای فوق 1234 نفر بوده است. ابزار تحقیق پرسشنامه محقق ساخته بود که روایی و پایانی آن توسط محقق بررسی و محاسبه گردید. ضرایب پایانی محاسبه شده برای گروههای مختلف آزمودنیها، در همه موارد بالاتر از 9% بوده است. برای تحلیل داده های جمع آوری شده از فراوانی، میانگین، و رتبه بندی برای نشان دادن میزان نیاز و اولویت بندی  آنها استفاده شد. آزمون آماری تفاوت بین پسران و دختران شاهد از نظر نیاز در ابعاد اجتماعی و فرهنگی را مورد تأیید قرار نداد. در ارتباط بین فرزندان شاهد در مقاطع مختلف تحصیلی از نظر نیاز به ابعاد اجتماعی و فرهنگی تفاوت بین آن ها تأیید شد. در ارتباط با تفاوت بین نظرات والدین، مربیان و فرزندان نیز تفاوت مورد تأیید قرار گرفت.

ادبیات نظری :

نیاز یک مفهوم عمومی است که در زمینه های مختلف کاربرد نسبتاً وسعی دارد و تعارف متعددی از آن ارائه شده است. در یک تعریف عمومی نیاز چیزی است که برای ارضاء و تحقق یک هدف قابل دسترس یا تسهیل در آن می شود.(عباس زادگان،1379) به عقیده مورای افراد در هر لحظه نیازهای متعدد و گاهی متضاد دارند که روی رفتار آنها تأثیر می گذارد و هر یک از نیازها از دو جزء تشکیل شده اند. یک جزء کمی یا انژریکه شامل شدت یا چگالی نیاز برای رسیدن به یک هدف است و یک جزء کیفی یا جهت دهی که شامل هدفی است که نیاز به سمت آن هدایت می شود بنابراین  نیازها محورهای اصلی انگیزش افراد هم ازنظر جهت هم از نظر شدت اند.(گریفتن ومورهاد، ترجمه معمار زاده و الوانی،1374).از آنجا که شناسایی نیازهای فرزندان شاهد در ابعاد مختلف به ویژه فرهنگی و اجتماعی، مسئولین و پژوهشگران را دارای دین بیشتر و ادای وظیفه رهنمون می شود، بررسی دو مسئله ضروری به نظر می رسد، یکی بررسی نیازهای فرزندان شاهد در ابعاد مختلف و دیگری تحقق هدفهای مورد نظر.

در تحقیقات متعدد، روان شناسان و محققان علوم تربیتی حوزه نیازها را گسترش داده اند. برای مثال مازلو(1954) پنج مقوله،هرزبرگ دو مقوله، گرووال(1997)پنج مقوله، مورای سیزده مقوله. برای اینکه بتوانیم مفهومی از نیاز را انتخاب کنیم که در ارتباط با فرزندان شاهد دارای کاربرد باشد،دو مفهوم اساسی موضوع تحقیق یعنی نیاز و نیاز سنجی مورد مداقه قرار گرفت، این توجه در عین حال به ما کمک خواهد کرد تا ابعاد مورد بررسی در ارتباط با نیازهای فرزندان شاهد  را نیز شناسایی کنیم. روان شناسان، زیست شناسان،اقتصاد دانان، برنامه ریزان و محققان علوم اجتماعی هر کدام به زعم خود به مفهوم نیاز پرداخته اند. در تقسیم بندی اولیه روانشناسان نیاز را به دو مقوله جسمانی و روانی تقسیم می کنند. زیست شناسان بیشتر به مقوله فیزیولوژیک می پردازند و اقتصاددانان  تقاضا را به عنوان نیاز در نظر می گیرند(قائدی1379)افرادی نظیرمازلو،مورای،سلگلرمن،هرزبرگ، کوفمان، برادشا و در زمینه تعریف، طبقه بندی نیازها در زمینه روانی و سازمانی پیشتاز هستند.

بررسی نیازها و یا نیازسنجی، یکی از مؤلفه های اساسی و ضروری فرایند برنامه ریزی است. در هر کجا که مسئله تدوین و طرحها و اتخاذ مجموعه ای از تدابیر مطرح باشد، از نیاز سنجی به طور مکرر یاد می شود. برای نیاز سنجی الگوی مختلفی تدوین شده است، در حوزه آموزشی و سازمانی کوفمان،کوریگان و جانسون (1969)مدلی را بر پایه طرح اولیه هان(1966) برای برآورد نیاز های آموزشی پیشنهاد کرده اند که دارای سه بعد هم ارزدر تدوین و طراحی یک برنامه آموزشی است. در یک تقسیم بندی دیگر سه الگو برای نیاز سنجی مطرح شده است. 1.الگوی قیاسی که شامل نه مرحله است.2.الگوی استقرایی که شامل هفت مرحله است.3. الگوی ملاسیک که دارای چهار مرحله است.

در این مقاله نیاز به عنوان یک خواست یا ترجیح مد نظر قرار گرفته است و سپس این سئوال مطرح شده است که فرزندان شاهد در ابعاد اجتماعی و فرهنگی دارای چه نیازهایی هستند؟ در این مقاله تفاوت در میزان نیاز در ابعاد اجتماعی و فرهنگی، تفاوت نیاز در مقاطع مختلف و تفاوت نیاز در جنس و نیز میزان توافق بین نظرات فرزندان، والدین و مربیان مورد بررسی قرار خواهد گرفت. فرضیات این پژوهش عبارتند از،

1.       فرزندان شاهد در زمینه ابعاد اجتماعی و فرهنگی دارای نیاز هستند.

2.       بین فرزندان شاهد از نظر نیاز به ابعاد اجتماعی و فرهنگی تفاوت وجود دارد.

3.       بین فرزندان شاهد در مقاطع مختلف تحصیلی از نظر نیاز در ابعاد اجتماعی و فرهنگی تفاوت وجود دارد.

4.       بین دختران و پسران از نظر نیاز به دو بعد اجتماعی و فرهنگی تفاوت وجود دارد.

5.       بین نظرات فرزندان، والدین و مربیان از نظر اولویت نیازهای فرزندان تفاوت وجود دارد.

پیشینه پژوهش :

به منظور بررسی پژوهش های انجام شده  در ارتباط با متغیرهای اساسی تحقیق، جستجو در دو محور پژوهش های داخلی و پژوهش های خارجی صورت گرفت، بررسی های انجام شده توسط محقق نشان داد که در دخل کشور پژوهش ویژه ای در خصوص  بررسی نیازهای فرزندان شاهد صورت نگرفته است. نتایج ضمنی بررسی های محقق نشان می دهد که حتی کاربرد اصطلاح نیاز سنجی در کشور ما، قدمتی فراتر از ده سال ندارد، پس از مطرح شدن  این اصطلاح  و آشنایی  نسبی برخی  از کارشناسان برنامه ریزی آموزشی و درسی با آن، نیاز سنجی هایی در این حوزه ها صورت گرفت . برخی از پژوهش های انجام شده در حوزه روان شناسی، با الگو گیری از روان شناسانی نظیر مازلو صورت گرفته است که از نظر روش شناختی قابل بحث است.

عمده تحقیقات انجام شده در ایران، چه به صورت پایان نامه، چه به صورت پروژه های تحقیقی وزارت خانه ها و مؤسسات وابسته، معطوف  به سنجش نیازهای آموزشی کارکنان بوده است. برای نمونه امجدیان(1378)، نیاز های دانش آموزان در زمینه اوقات فراغت، بامشاد (1357) نیازهای آموزشی مدیران جهاد سازندگی،بختیاری(1378)، نیازهای آموزشی کارکنان نهضت سواد آ»وزی، حاجی سیاری(1379) نیازهای آموزشی کارکنان صدا و سیما، رضا زاده(1379) نیازهای روانی اجتماعی والدین دانش آموزان، سلیمی(1375)تأثیر راهنمایی و مشاوره شغلی گروهی بررغبت های شغلی، ضیایی نجف آبادی(1375) نیازهای کارکنان مرکز تحقیقات درجه یک منابع طبیعی و امور دام وزارت جهاد سازندگی، کاظمی(1367) گرایش های شغلی نوجوانا و دختر و پسر تهران، قائدی(1379) نیازهای آموزشی کارکنان بنیاد شهید را مورد بررسی قرار داده اند. برخی افراد دیگر نظیر صفوی(1375)، جوادیان(1375)، پیله وران(1372)،زرین فر(1376)، سبزیانی(1372) نیازهای آموزشی ضمن خدمت کارکنان را بررسی کرده اند.به منظور بررسی پژوهش های انجام شده در خارج از کشور از بانک های طالاعاتی اریک بانک اطلاعاتی فهرست علوم اجتماعی و بانک اطلاعاتی چکیده پایان نامه، بیشتر در فواصل  سالهای 1970 تا 2001 مورد بررسی قرار گرفت. برای یافتن  پژوهش های مرتبط واژه های نیاز، نیاز سنجی به عنوان  واژه های کلیدی انتخاب شدند. اگر چه  پژوهش های انجام شده  در حوزه نیاز سنجی بسیار گسترده و متنوع است، اما پژوهش هایی که در ارتباط سنجش نیاز فرزندان شاهد باشد، یافت نشد، یا حداقل  محقق نتوانست  به آنها دسترسی پیدا کند به جز یک مورد که در ادامه توضیح داده خواهد شد، لازم به ذکر است که این نتیجه گیری ها تنها بر اساس  بانکهای اطلاعاتی  دردسترس و منابع پژوهش صورت پذیرفته است و اگر پژوهش ویژه ای در این زمینه صورت گرفته باشد، محقق بدان دسترسی نداشته  باشد.

در پژوهش های خارج از کشور نیز، عمده پژوهش های انجام شده حول بررسی نیازهای آموزشی، برای کارکنان  سازمانها و دانش آموزان مدارس و دانشجویان، برای تهیه برنامه های آموزشی بوده است، نظیر الگوی نیاز سنجی برای برنامه ریزی درسی اسمیت(1988)، نیاز سنجی محله ای و همگرا برای برنامه ریزی آموزشی دانش آموزان معلول، پاول لوس(1988)، سنجش نیازهای دانش آموزان برای برنامه درسی حرفه ای در سطح نظام آموزشی ، اسکوبار(1989)، نیاز سنجی برنامه درسی الگویی، برای آ»وزش در زمینه صنعت و تجارت، ویگوسکی(1991)، نیاز سنجی برناتمه درسی در حوزه تکنولوژی بررسی وضعیت قلب و عروق، اس واسمبولد(1991)، نیاز سنجی  معلمان برنامه ریزی درسی و علوم ریاضی  مقطع ابتدایی، برنسون و همکاران (1991).

در مورد بررسی میزان نیازهای اجتماعی و فرهنگی فرزندان شاهد در داخل  و خارج تحقیق مستقلی صورت نگرفته است فقط در سال (1997) گرووال پرسشنامه ای طراحی نمود که دارای 5بعد بود(جسمانی،روانی، اجتماعی، شغلی و تحصیلی) و براساس  آن میزان نیاز به راهنمایی دانش آموزان مدارس متوسطه را می سنجید، این ابزار فقط تهیه و در کشور هندوستان هنجاریابی شده است.

برخی از تحقیقات صورت گرفته  در داخل و خارج  از ایران  که به طور غیر مستقیم  به برخی از فرضیات تحقیق مربوط می شود، در ذیل بدانها اشاره می شود.کرمی(1378) آن پرسشنامه (گرووال1997) را در ایران هنجاریابی نمود و بعد مذهبی را به آن اضافه نمود و دیبا واجاری(1380) آنرا برروی دانش آموزان دختر  و پسر دبیرستانی اجرا نمود. براساس نتایج این تحقیق  میزان نیاز به راهنمایی این دانش آموزان  در زمینه های مختلف  متفاوت است، نیاز های تحصیلی و شغلی در درجه اول و دوم اهمیت قرار دارد. بین پسران و دختران دردو زمینه تحصیلی و شغلی  از نظر نیاز به راهنمایی تفاوت وجود ندارد و در چهار زمینه جسمانی و روانی، اجتماعی و مذهبی تفاوت وجود دارد. نیازهای پسران  به راهنمایی بیشتر از دختران است.

قائدی(1381)، پرسشنامه مذکور  را با تغیراتی و با اضافه کردن  بعد ازدواج  برای بررسی نیازهای مشاوره ای  دانشجویان در ابعاد مختلف  مورد استفاده قرار داد. نتایج  این تحقیق نشان می دهد که نیاز  به مشاوره دانشجویان  در زمینه های مختلف  متفاوت است. بین دختران و پسران  در سه زمینه جسمانی، اجتماعی و روانی تفاوت  مورد تأیید قرار گرفت  و در زمینه های مذهبی، ازدواج، شغلی و تحصیلی مورد تأیید  واقع نشد. بین دانشجویان  رشته های مختلف  در بعد جسمانی، اجتماعی، روانی، شغلی، مذهبی و ازدواج از نظر میزان  نیاز به مشاوره  با یکدیگر تفاوت  وجود دارد فقط در بعد  تحصیلی  این تفاوت مورد تأیید قرار نگرفت .

یکی از نتایج تحقیق دشت بزرگی(1373) نشان می دهد  که نیازهای روانی اجتماعی دانش آ»وزان  شهر اهواز در حد متوسط است و ارضای نیازهای آنان با مشخصات  فردی آنان ارتباط ندارد. برخی از تحقیقات  تفاوت بین جنس  بویژه  دانش آموزان را مورد تأیید قرار می دهند.پاپلیا (1992) تفاوت جسمانی و روانی و روانی را تأیید  می کند. الیس و گاتمن(1995) معتقدند  که دخترانی  که زمینه اقتصادی و اجتماعی بالایی نسبت  به طبقه پایین دارند. برای انتخاب  مشاغل که تسلط مردانه  دارند  علاقه بیشتری نشان می دهند. مک کس ودیم (1995) نیز تفاوت بین دختران  و پسران را تأیید  می کنند. از مجموعه  آنچه محقق مورد بررسی قرار داد، شواهدی را نیافت که به طور ویژه  به تفاوت زمینه اجتماعی و فرهنگی در دختران و پسران  اشاره داشته باشد.به نظر گیگان (1982) زنان بیشتر خود را بر حسب ارتباط با سایر افراد  تعریف می کنند. آنان خود  را بر حسب  مسئولیت ها و توانایی در مراقبت از دیگران  و خودداوری می کنند زنان بیشتر  از طریق مشارکت با دیگران  به هویت نایل می گردند.

روش پژوهش :

روش تحقیق از نوع روش های نیاز سنجی و تکنیک دلفی است. فن دلفی یکی از مشهورترین  فنون توافق  یابی است  که به منظور کسب توافق  جمعی درباره  یک موضوع  یا حیطه  معینی، از طریق گردآوری منظم نظرات  و عقاید گروهی از افراد، با استفاده  از پرسشنامه بدون الزام حضور  آنان در محل معین  مورد استفاده قرار می گیرد.

جامعه آماری و گروه نمونه :

جامعه پژوهش عبارت است از کلیه  فرزندان شاهد که در مقاطع تحصیلی راهنمایی، دبیرستان و دانشگاه  مشغول تحصیل اند. و نیز والدین  و مربیان  آنها. برای انتخاب گروه نمونه از روش  طبقه ای، و خوشه ای استفاده شده است که تناسب جنس بر حسب  پراکندگی  جمعیت  در استانها و تناسب بر حسب مقاطع تحصیلی مورد نظر در آن لحاظ شده است.

جدول شماره 1 : توزیع  جامعه  و نمونه  بر حسب جنس و مقطع تحصیلی

ابزار گرد آوری اطلاعات :

یکی زا فنون  گرد آوری اطلاعات فن دلفی، پرسشنمه است. نظر به اینکه تا کنون  پرسشناه ای تدوین نشده است  که همه ابعاد مورد نظر را در این تحقیق  ارزیابی کند، محقق خود این پرسشنامه  را طراحی نومده است. برای تهیه و طراحی پرسشنامه راه حل زیر طی شده است :

-          مطالعه نظری برای تعیی حدود ابعاد : در این زمینه، اولین کار توسط گرووال (1997) صورت گرفته است. وی پرسشنامه ای برای سنجش نیازهای دانش آموزان  به راهنمایی با پنج بعد جسمانی، اجتماعی، روانی، شغلی و تحصیلی  تهیه کرده بود. محقق در این تحقیق از آن قالب  استفاده نمود و آن را برای کل نیازهای  فرزندان شاهد در نظر گرفت.

-          برای تعیین سوالات  هر بعد علاوه بر مراجعه به کتب روانشناسی و نظریه های موجود پرسشنامه ای در اختیار تعدادی از متخصصین در زمینه های مختلف قرار گرفت  تا نظر خود را در ارتباط با نیازهایی که در هر بعد می توان مطرح کرد اعلام کنند.

-          پس از جمع بندی اولیه، پرسشنامه اولیه  اصلاح و تکمیل شده و مجدداً در اختیار همان متخصصین قرار گرفت و پس از گردآوری آنها و رفع اشکالات، هسته اولیه پرسشنامه  نهایی تشکیل گردید و بدین وسیله روایی محتوایی آن بررسی شد.

-          پرسشنامه نهایی ابتدا در اختیار 30 نفر از افراد گروه نمونه  دانش آموزان  راهنمایی و دبیرستان و دانشجویان قرار گرفت تا روایی صوری و کلامی آن مشخص گردد. در این مرحله  صورت برخی از سوالات  و نیز برخی  از اصطلاحات  تغییر کرد. در نهایت پرسشنامه ای با 9 بعد و 72 سوال به صورت نهایی آماده گردید.

-          برای محاسبه ضریب اعتبار پرسشنامه، پرسشنامه در اختیار 160 نفر از افراد  آزمودنی در سه گروه عمده فرزندان، والدین و مربیان قرار گرفت و ضریب اعتبار آن براساس آلفای کرانباخ در هر دوبعد بالاتر از 90% بود  این پرسشنامه دارای پنج گزینه خیلی زیاد، زیاد، متوسط، کم، به هیچ وجه است.

جدول شماره 2 : توزیع گروه نمونه بر حسب جنس آزمودنی و مقطع تحصیلی

یافته ها

بررسی فرضیه 1و5 : نیازهای فرزندان  شاهد در دو بعد فرهنگی و تفاوت نظرات فرزندان ، والدین و مربیان.