گل من مقوي روح، نشاطآور، ضد عفوني كننده و مسهل خوبي است. چكاندن عصاره من در بيني، سردرد را درمان مي‏كند. گلبرگهاي خشك شده من، التيام دهنده زخم است. براي پايين آوردن تب مي‏توانيد از من استفاده كنيد. مسلولين، مي‏توانند داروي درمان خويش را در گلبرگهاي من جستجو كنند. با اينكه اكثر گياهان براي توليد مثل داراي گلي مخصوص هستند، معذلك در فارسي و ادبيات وقتي صحبت از گل مي‏شود، مراد گل سرخ است كه به عربي آن را «ورد الاحمر» و به زبان فرنگي «رز» گويند. من همان گل درختي خوشبويي هستم كه در ادبيات فارسي همه جا مرا هم‏نشين خاريا بلبل دانسته و به علت فراواني انواع من در ايران، اين كشور با عظمت باستاني را كشور گل و بلبل لقب داده‏اند و با اينكه اسم من گل سرخ است معذالك گونه‏هاي مختلف من به رنگهاي گوناگون: سفيد، زرد، صورتي، تا سرخ آتشين ديده مي‏شود، ولي هر قدر گل من سرخ‏تر باشد، تانن آن بيشتر بوده، و خواص دارويي آن بيشتر است. گل چاي كه داراي گلهاي نارنجي رنگ پرپر است، نوعي از من مي‏باشد كه در اثر پيوند چند گونه به عمل آمده و وجه تسميه آن به گل چاي، به مناسبت شباهت رنگ آن با گل بوته چاي مي‏باشد. گل خار گونه‏اي از من است كه رنگ گلبرگهاي آن سفيد بوده و بوي آن چندان مطبوع نيست و به آن گل سفيد هم مي‏گويند. گل دو آتشه گونه‏اي از من است كه به نام گل دو روي و گل دو رنگ معروف است. گل رشتي يكي از گونه‏هاي من است كه در چهار فصل سال گل مي‏دهد و گلهاي آن پرپر است و به آن گل هميشه بهار مي‏گويند، گل زرد يكي از گونه‏هاي من است كه رنگ گلبرگهاي آن زرد بوده، اصل آن ايراني است و بوي خوشي ندارد. اعراب به آن «ورد الاصفر» و «وردمنتن» گويند و مراد از زرد گل همين درخت گل است. گل سرخ فرنگي گلي است كه از پيوند چند گونه گل سرخ به عمل آمده و به آن گل سرخ پيوندي و گل سرخ حوحم مي‏گويند. گل سرخ صدپر گونه‏اي از من است كه اصل آن ايراني است و داراي گلهاي پرپر بوده و يكي از زيباترين گلهاي سرخ است و اعراب به آن گل كثيره الورق گويند. گل گلاب يكي از خوشبوترين انواع من بوده و به آن گل سرخ عطري، گل محمدي، و گل سوري هم مي‏گويند. گل دنبه همان گل سرخ سفيد ايراني است. عربي من «ورد الاحمر وعاظ» است ولي عده‏اي گل را معرب كرده «جل» نوشته‏اند، بر روي ساقه‏هاي من دو نوع خار يكي خميده و نسبتا بزرگ ونك تيز و يك نوع خار كوچك ظريف وجود دارد. قسمت مورد استفاده من غنچه‏هاي رسيده ناشكفته بدون كاسه گل آن است، چيدن غنچه‏هاي گل من بايستي موقعي باشد كه غنچه رسيده و در شرف باز شدن است. پس از چيدن، گلبرگها را سوا كنيد و در سايه خشك كنيد و بعد آن را در شيشه سر بسته نگاهداري نماييد و نگذاريد حشرات در روي آنها رخنه كرده و تخم‏گذاري كنند. بهترين گل سرخ آن است كه گلبرگ آن پس از خشك شدن كاملا قرمز بوده و طعم قابض، بوي خوش آن و خاصيت ضد عفوني كننده‏ي آن است و به همين جهت براي مسلولين داروي ارزنده‏اي مي‏باشد. گلبرگهاي من براي درمان اسهالهاي مزمن، رفع ترشحات زنانه، اخلاط خونين و خونريزيهاي عادي تجويز مي‏شود... گل من مقوي روح، نشاطآور، ضدعفوني كننده، مسهل و مسكن صفرا و بلغم است و چون سي گرم گلبرگ تازه مرا بخورند، مسهل خوبي است، و چنانچه گفته شد گلبرگهاي خشك شده قابض بوده و اين خاصيت در غنچه‏هاي آن زيادتر است. چكاندن عصاره آب من در بيني در درمان درد سر و درد گوش موثر است. بوئيدن گل من مقوي قلب و دماغ بوده و خوردن آن جهت قلب و ريه و معده، جگر، كليه، روده‏ها و رحم مفيد بوده و مخصوصا براي درمان خونريزي سينه نافع است. خوردن شش گرم آن تب را پايين مي‏آورد و براي درمان تب ربع مفيد است. پاشيدن گلبرگهاي خشك من روي زخم، آنها را ضد عفوني كرده و التيام مي‏دهد. ضماد آن را جهت درمان زگيل و لكه‏هاي جلدي و روييدن گوشت تازه و تحليل ورمها توصيه كرده‏اند. حمول گرد خشك گلبرگهاي من ترشحات رحم را از بين برده و بوي بد رحم را از بين مي‏برد. ماليدن گل من در حمام بر بدن جهت رفع بوي بد عرق سودمند است. ضماد تازه گلبرگهاي من جهت خارج ساختن خار و پيكان از بدن و زخم زير بغل و كشاله ران و رفع بوي دهان نافع مي‏باشد. خوردن كوبيده ميوه من با آب جهت خونريزي سينه و درمان اسهال تجويز مي‏شود. مقدار خوراك من يك فنجان دمكرده، ده تا بيست در هزار از گلبرگهاي من قبل از غذاست و شربت من از 30 تا 60 گرم گلبرگ و مقداري قند در يك ليتر آب به دست مي‏آيد. براي استعمال خارجي مي‏توان از جوشانده غليظ من جهت مضمضه و غرغره و شستن زخمها استفاده كرد.
براي شستشوي چشم بايستي از جوشانده من در آب مقطر استفاده كرد. ضماد برگ درخت گل سرخ جهت ورم نشيمنگاه مفيد مي‏باشد.
گلنگبين - گلقند
از سرنوشت برگ گل تازه من با هم وزن آن عسل، گلنگبين و با قند و با شكر گلقند به دست مي‏آيد و چنانچه برگ گل كمتر و شكر زيادتر باشد، آن را گل شكري ناميده‏اند، گلنگبين و گلقند هر دو مقوي دماغ و معده مي‏باشد. خوردن گلنگبين بعد از غذا جهت سرد مزاجان و پيران و اشخاص فالج و مبتلايان به درد مفاصل و نقرس و سنگ كليه و سختي ادرار مفيد است و مخصوصا در زمستان خوردن آن منافع بيشتري دارد، گلقند جهت اشخاص گرم مزاج و جوانان و جلوگيري از وسواس جنون سودمند است. شيخ الرئيس ابوعلي سينا در كتاب قانون در قسمت سل مي‏نويسد: بانويي مبتلا به مرض سل بوده و من او را با خوردن گلقند معالجه نمودم و او مدتي آن را به مقدار زياد بيش از آن مقدار كه من دستور داده بودم مي‏خورد، تا بكلي شفا يافت. مقدار خوراك آن تا چهار مثقال است.
گلاب
چون كه گل رفت و گلستان شد خراب بوي گل را از چه جوييم، از گلاب من آب مقطر گل گلاب مي‏باشم، طبق مدارك موجود كه از منابع اروپايي در دست است، نخستين ملتي كه مبتكر گرفتن گلاب بوده و اصولا قرع و انبيق را اختراع كرد و عمل تقطير مايعات و اسانس كشي را معمول داشت، ملت ايران است. حكماي قديم يونان از صنعت گلابكشي و تقطير مايعات اطلاعي نداشتند، و تنها از عصاره مايع گلبرگهاي گل سرخ و جوشانده آن در روغن استفاده مي‏نموند و چون سهم اعظم علوم شيميايي امروز وابسته به تقطير است، به همين جهت ايرانيان سهم بزرگي در راه پيشرفت اين علم دارند و «جابر بن حيان صوفي» را به حق پدر شيمي لقب داده‏اند. من از تقطير آبي كه گلبرگهاي گل سوري را در آن خيس كرده باشند به دست مي‏آيم. من با صفرا و بلغم هر دو مي‏جنگم، من مقوي دماغ و دهانه معده هستم، اگر مرا نيم گرم دم كرده بنوشيد بهترين درمان براي خونريزي سينه و گلو هستم، و سينه را نرم مي‏كنم. عوارض نزله را از بين مي‏برم و درد معده و روده و دل پيچه را معالجه مي‏نمايم، نوشيدن سرد من آتش دل را از بين مي‏برد و بدن را تقويت مي‏كند. بوئيدن من براي تقويت قلب و رفع غشي و بيهوشي و تقويت دماغ و حواس باطني سود فراوان دارد. براي معالجه اشخاص گرمازده بهترين راه خورانيدن گلاب همراه با يخ است، بقدري كه توليد قي نموده صفرا را خارج نمايد. نوشيدن و بوئيدن من مسكن درد سر مي‏باشد، مخصوصا سر دردي كه در اثر استنشاق هواي كثيف و شنيدن جار و جنجال باشد، و به همين جهت مي‏توانيم بگوييم كه مقصود خاقاني از اين بيت از قصيده مداين:
از ناله جغد الحق، ماييم به درد سر از ديده گلابي كن درد سر ما بنشان آب گل كه از آب و خاك درست مي‏شود، نيست بلكه مقصودش گلاب به ضم گاف مي‏باشد و شاعر ديگري در مرزبان نامه چنين مي‏گويد:
گل در ميان كوزه بسي درد سر كشيد تا بهر درد سر ما گلاب شد براي گل كه از مخلوط آب و خاك به دست مي‏آيد چنين خاصيتي ذكر نشده است، و تنها بوئيدن كاهگل خشك كه به آن آب زده باشند، براي به هوش آوردن مبتلايان به مرض غش و تقويت دل تجويز شده است.
جلاب
جلاب با ضم جيم و تشديد لام، يكي از شربت‏هاي قديمي است كه از ساخته‏هاي داروسازان سنتي ايران جهت تقويت قلب و درمان خفقان و توحش و ماليخوليا و امثال آنها ترتيب مي‏دادند و دستور ساختن آن چنين بود. يك من نبات سفيد با شكر را گرفته، با سه من گلاب روي آتشي ملايم مي‏جوشاندند و كف آن را مي‏گرفتند تا ميزان آن به نصف برسد. بعد دو گرم زعفران را دركمي گلاب ساييده و در آن مي‏ريختند و بعد آن را در يك شيشه سر بسته ريخته نگاهداري مي‏كردند و در موقع مصرف آن را با يكي از عرقهاي بيدمشك يا عرق كاسني مخلوط كرده و در آن تخم شربتي، يا تخم ريحان يا اسفرزه ريخته مي‏نوشيدند.
عطر گل سرخ
همزمان با گرفتن گلاب در ايران قديم، گرفتن عطر آن نيز به روش قديمي معمول گرديد، ولي تهيه اسانس گل سرخ در اروپا در قرن پانزدهم شروع شد. بوي اين اسانس خيلي قوي است ولي پس از رقيق شدن مطبوع‏تر مي‏گردد - اسانس گل سرخ مصرف درماني ندارد، ولي به علت داشتن بوي خوش در ساختن تركيبات آرايشي مخلوط مي‏گردد.
زبان خوراكيها جلد سوم دكتر غياث الدين جزايرى