اكنون مي‏خواهيم از راز ديگري كه مربوط به يكي از صنايع مستظرفه بوده و بكلي فراموش شده و از بين رفته است پرده بر داريم و با كمك اهل تحقيق اين هنر ملي را دوباره زنده نماييم. در كتب ادبي و اشعار فارسي از ديباي شوشتري و استبرق سخن به ميان آمده و از نرمي و لطافت اين پارچه نفيس زياد توصيف شده است، و در يكي از كتب تاريخي خوزستان نوشته‏اند كه پرده كعبه را از ديباي شوشتري تهيه كرده‏اند. حال با توجه به اينكه شوشتر محل تربيت نوغان و ابريشم نبوده، بايد ديد كه اين پارچه نفيس را از چه ماده‏اي تهيه مي‏نمودند به اين جهت من از شما خواهش مي‏كنم اجازه فرماييد گياه «غلب‏لب» خود را به شما معرفي كند، و اين اسرار از بين رفته را براي شما فاش سازد.
اهالي خوزستان به گياه من «غلب‏لب»(به فتح غ و ل و سكون ب و فتح دوم ل و سكون ب دوم) و اهالي فارس به آن «استبرق» كه معرب «استبرك» مي‏باشد مي‏گويند. اهالي بنادر جنوب به آن «خرگ» در كرمان و بلوچستان «كرك» و دردشستان غرق نامند.
در كتب قديمي به من عشار عشر اكران و مدار گفته‏اند. من در نواحي جنوبي ايران مخصوصا خوزستان بلوچستان منصورآباد لار بم خبيص شوش‏ديلمان و برزجان مي‏رويم و در بلوچستان جنگلي از من ديده مي‏شود كه اهالي محل مي‏گويند هدف اصلي از كاشتن و پرورش آن، تهيه كائوچو بوده است.
من از گياهان كائوچويي هستم، ولي تهيه لاستيك از من به صرفه نيست، و در عوض فايده ديگري دارم كه اگر مورد استفاده قرار گيرد، منافع آن خيلي بيشتر از كائوچو خواهد بود.
قسمت ارزنده من پنبه‏ام مي‏باشد كه در گذشته ديباي شوشتري را با آن مي‏بافتند. اين پنبه در جوف ميوه من است كه پس از رسيدن و باز شدن مانند تارهاي ابريشم جلوه‏گري مي‏كند و در حال حاضر مردم راه تابيدن آن را نمي‏دانند، ولي در قرنهاي ششم تا هشتم هجري، يكي از خانواده‏هاي هنرمند شوشتر راه آن را مي‏دانستند و اسرار آن را در خانواده خود حفظ كرده، نسلا بعد نسل ار آن استفاده مي‏كردند، ولي در اواخر قرن هشتم در اثر بيماري طاعون اين خانواده بكلي از بين رفته، و اسرار بافتن ديباي شوشتري را با خود به گور برده، و درخاك مدفون كرده و بدين ترتيب يك هنر اصيل و ارزنده ايراني از بين رفته است، و تنها استفاده‏اي كه اكنون از اين پنبه مي‏شود، آن است كه آن را داخل بالش و متكا مي‏كنند و از نرمي و لطافت آن در زير سر بهره‏مند مي‏شوند.
طبق تحقيقات عميقي كه به عمل آورده، به اين نتيجه رسيده است كه پنبه چنانچه تحت تأثير دياستازهاي بزاق قرار گيرد، محكم شده و قابل تابيدن و بافتن مي‏شود و اينطور به نظر مي‏رسد كه آن خانواده هنرمند اين پنبه را در دهان خود گذاشته و مدتي آن را مكيده مزه‏مزه كرده و قال استفاده مي‏نمودند. بديهي است كه در حال حاضر اين روش قابل عمل نيست و بايستي آن را با دياستازهاي مصنوعي به عمل آورد.
من جزو گياهان شيردار هستم. در تمام اجزاي بدن من شيرابه‏اي وجود دارد كه سمي، سوزاننده و اكال است، ولي اين شيرا به در پنبه من نيست، بلكه در برگ، ساقه و ميوه من قبل از رسيدن وجود دارد و مقداري آن در هر گياه از يك ليتر تجاوز مي‏كند. اين شيرابه پوست را از زخم مي‏كند، خاصيت مسهل داشته و بلغم را از بين مي‏برد، و سوزانده‏ترين شيره نباتي است كه مو را نيز زايل مي‏كند، و دانه‏هاي بواسير را قطع مي‏نمايد و مضمضه آن با عسل براي جوش دهان اطفال نافع است، و چون پنبه را به آن آغشته و در سوراخ دندان كرم خورده بگذارند، درد آن را ساكت مي‏كند.
حكيم «مير عبد الحميد» در حاشيه «تحفه» نوشته است كه اين شيرابه جهت معالجه جذام قوبا (زخمهاي جلدي كه منشاء عصبي دارند)، دمل، كورك وسختي طحال و امراض كبدي و استسقا و كرمهاي معده و كدو مفيد است. بعضي از اهالي هند كه مبتلا به رماتيسم و پادرد مي‏باشند، مقدار كمي از شيره مرا با يك چوب كبريت بر روي مفصل مانند چند خال مي‏گذارند تا جاي آن تاول كند و معتقدند كه اين عمل درد مفاصل را تسكين مي‏دهد. چنانكه برگ و شاخه‏هاي تازه مرا گرم كرده و روي ورمهاي بدن بگذارند، درد آنها را معالجه كرده و ورم را از بين مي‏برد، و چون برگ و شاخه تازه مرا در روغن زيتون بجوشانند، روغن آن جهت معالجه فلج مفيد بوده و ضد تشنج است. پاشيدن گرد كوبيده خشك شده برگ من جهت زخمهاي چركي و بدخيم و زخمهاي خوره‏اي و از بين بردن گوشت زايد مفيد است. از پنبه من در گذشته به عنوان آتشزنه در سنگ چخماخ استفاده مي‏كردند، و چون اين پنبه را هنگامي كه تازه است از هم باز كرده، آن را برروي جراحات بگذارند از خونريزي جلوگيري كرده، و باعث روياندن گوشت تازه مي‏شود. اهالي مصر معتقدند كه فرش كردن و دود برگ من حشرات را فراري مي‏دهد. خواص شيرابه و برگ من زياد است و دود چون سمي و خطرناك است، از تفصيل آنها خودداري مي‏نماييم.
كتوس
در خانواده «غلب‏لب» گياه ديگري وجود دارد كه اعراب به آن «شجر الحرير» گويند و اكنون اجازه فرماييد خود را معرفي كند. در گيلان به من كتوس در رامسر و شهسوار كتوس لو در مازندران عسلا گويند، و در فارس به من پيچ و پيچك هم گفته‏اند اهالي شمال شاخه‏هاي نازك مرا چيده و پس از پوست كندن با آن سبد مي‏بافند و نوعي از من در كنگو به عمل مي‏آيد كه از شيرابه آن لاستيك سفيد تهيه مي‏كنند.
از پوست و ساقه‏هاي من در صنت داروسازي دارويي جهت تقويت قلب مي‏گيرند، و عصاره پوست و ساقه‏هاي من هم جهت تقويت قلب و درمان تنگ نفس سودمند مي‏باشد.
زبان خوراكيها جلد دوم دكتر غياث الدين جزايرى