مقدمه

[1]. مکارم الأخلاق، ص 8.

[2]. رسالۀ سیر و سلوک منسوب به بحر العلوم، ص 121، تعلیقه:

«در کتاب المعجم المفهرس لألفاظ الحدیث النبوی، در مادّۀ ”خ ل ق“ و در مادّۀ ”ب ع ث“، از مُوطّأ مالک، در باب حسن الخُلق، ص 8 روایت کرده است که رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم فرمود: ”بُعِثتُ لأُتمّم مَکارِمَ الاخلاق.“

و در احیاء العلوم، ج 3، ص 43؛ و ج 2، ص 313 و ص 138 از قول رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم گوید: ”إنَّما بُعِثتُ لأُتمّم مَکارِمَ الاخلاقِ.“ و در تعلیقه گوید: ”رواه احمد و الحاکم فی المستدرک و البیهقی.“

ولی این روایت را به عین این عبارت در جوامع و اصول شیعه نیافتم؛ بلی فقط در مکارم الاخلاق، طبرسی، ص 2 مرسلاً فرموده است:

قال صلّی الله علیه و آله و سلّم: ”بُعِثتُ لأُتمّم مکارِمَ الاخلاق.“

و در ج 6 از جزء نبوّت کتاب بحار الأنوار، ص 146 و 147 مرحوم مجلسی (ره) در تفسیر قول ^ ^ خدای تعالی ﮋﮛ ﮜ ﮝ ﮞﮊ، بیاناتی دارد تا آنکه می‏فرماید:

سُمِّیَ خُلقُهُ عَظیمًا لإجتِماعِ مَکارِم الاخلاقِ فیهِ، و یَعضُدُهُ ما رُوِیَ عَنهُ صلّی الله علیه و آله و سلّم إنَّهُ قالَ: ”إنَّما بُعِثتُ لِأُتِمم مَکارِمَ الاخلاقِ.“ و قالَ: ”أدَّبَنی ربّی فَأحسَنَ تَأدیبی.“

و نیز در سفینة البحار، ج 1، ص 410 می‏گوید:

و قال صلّی الله علیه و آله و سلّم: ”بُعِثتُ لِأُتِمم مَکارِمَ الاخلاقِ.“

و لیکن در أمالی، شیخ طوسی، در ج 2، ص 209 با اسناد متّصل خود از حضرت موسی بن جعفر علیهما السّلام از یکایک آباء خود از أمیرالمؤمنین علیهم السّلام روایت کرده است که فرمود:

سَمِعتُ النَّبِیَّ صلَّی الله علیه و آله و سَلَّم یَقولُ: ”بُعِثتُ بِمَکارِمِ الاخلاق و محاسِنها.“

و عین این حدیث را در بحار الأنوار، ج 6، ص 163 از امالی، شیخ طوسی، روایت کرده است.

و نیز در أمالی، طوسی، در ج 2، ص 92 با اسناد متّصل خود از حضرت رضا علیه السّلام از یک یک پدرانشان از أمیر المؤمنین علیهم السّلام روایت کرده‏اند که قال:

قال رسول الله صلّی الله علیه و آله و سلّم: ”عَلَیکُم بِمَکارِمِ الاخلاقِ، فَإنَّ اللهَ عَزَّ و جَلَّ بَعَثَنی بِها؛ و إنَّ مِن مَکارِمِ الاخلاقِ أن یَعفُوَ الرَّجُلُ عَمَّن ظلمه و یُعطِیَ مَن حَرَمَهُ و یَصِلُ مَن قَطَعَهُ و أن یَعودَ مَن لا یَعُودُه.“

و در بحار الأنوار، ج 15، جزء اخلاق، ص 216 این روایت را نیز از أمالی، طوسی، نقل کرده است.

و نیز در معانی الاخبار، ص 191 با اسناد متّصل خود از حضرت صادق علیه السّلام روایت کرده است که قال:

إنَّ الله تبارک و تَعالَی خَصَّ رَسولَ اللهِ صَلَّی الله عَلَیه و آله و سلّم بِمَکارِمِ الاخلاقِ؛ فَامْتَحِنُوا أنفُسَکُم، فان کانَت فِیکُم فَاحْمَدُوا اللهَ عَزَّ و جَلَّ و ارْغَبُوا إلَیهِ فِی الزِیادَةِ مِنها. فَذَکَرَها عَشَرَةً: الَیقِینُ و القَناعَةُ و الصَّبرُ و الشُّکرُ و الرِّضا و حُسنُ الخُلقِ و السَّخاءُ و الغَیرَةُ و الشَّجاعَةُ و المُروءَةُ.

و مثل این روایت را در اصول کافی، ج 2، ص 56 از حضرت صادق علیه السّلام آورده است، البته با مختصر تفاوتی در لفظ؛ و لکن به‌جای ”خَصَّ رَسولَ الله صلّی الله علیه و آله و سلّم“، ”خَصَّ رُسُلَه“ به صیغۀ جمع روایت کرده است.

و نیز در همین صفحه روایت دیگری با اسناد متّصل خود از حضرت صادق علیه السّلام روایت کرده است که آن حضرت فرمود:           ^

^ إنّا لنحِبُّ مَن کانَ عاقِلًا فَهِمًا فَقیهًا حَلیمًا مُدارِیًا صَبورًا صَدوقًا وَفِیًّا؛ إنَّ اللهَ عَزَّ و جَلَّ خَصَّ الانبیاء بِمَکارِمِ الاخلاقِ، فَمَن کانَت فِیهِ فَلیَحمِدِ اللهَ عَلَی ذَلِکَ و مَن لَم تَکُن فِیهِ فَلیَتَضَرَّع إلَی الله عَزَّ و جَلَّ و لیَسألُهُ ایّاها.

قالَ: قُلتُ: جُعِلتُ فِداکَ، و ما هُنَّ؟ قالَ: هُنَّ الوَرَعُ و القَناعَةُ و الصَّبرُ و الشُّکرُ و الحِلمُ و الحَیاءُ و السَّخاءُ و الشَّجاعَةُ و الغَیرَةُ و البِرُّ و صِدقُ الحدِیث و أداءُ الأمانة.

و در کنوز الحقائق، للمناوی، که در هامش جامع الصغیر سیوطی طبع شده است، در جلد اوّل، ص 99 از ”ق و حم“ ـ که منظور: بخاری و مسلم و مُسند احمد حنبل است ـ از رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم روایت کرده است که: ”بُعِثتُ لِأتمِّمَ صالِحَ الاخلاق.“»