براي پاسخ به اين پرسش نخست واژه وحدت را از نظر لغوي و اصطلاحي مورد بررسي قرار ميدهيم. وحدت در لغت به معناي يگانه بودن و يکي بودن است ولي در معناي اصطلاحي به مفهوم اتحاد و يکي شدن دو چيز و يا بيشتر به کار ميرود. علامه شيخ محمد بخار در توضيح بيشتر اين اصطلاح ميگويد: «سخن ما از وحدت اسلامي است، همان وحدتي که اگر از بين نميرفت مسلمانان معنويت خود را از دست نميدادند و جهان اسلام اين چنين تجزيه نميشد و ظلم، فساد و تباهي جانشين فضيلت، راستي، معنويت و ارزشهاي واقعي اسلام نميگرديد و استعمار نميتوانست افکار خود را به مسلمين تحميل کرده و اسلام راستين را از پيشرفت باز دارد» }.
با تبيين واژه و اصطلاح وحدت به خوبي روشن ميشود که وحدت اسلامي اصل اساسي است که در سايه آن ميتوان مجد و تمدن بزرگ اسلامي را احيا نمود؛ اما پرسش اينجاست که حاکم اسلامي براي تحقق وحدت بين مذاهب اسلامي و مسلمانان چه وظايفي را بر عهده دارد. بي شک هيچ وحدت و اعتمادي بدون تمسک به مشترکات بين گروهها و به تبع آن مذاهب اسلامي به وجود نخواهد آمد. تکيه بر اصول مورد قبول و باور مذاهب اساسيترين راهکاري است که ميتواند به وحدت بين مذاهب بينجامد. حاکم اسلامي با عنايت به اين که ابراز قدرت و سازکار حکومت را در دست دارد ميتواند نقش اساسي و کارسازتر از ديگران در اين راهگذار ايفا کند. ايجاد زمينه‏هاي که بتوان در حيطه آن به مشترکات دست يازيد همواره براي حاکم اسلامي امکان پذيرتر است و در اين خصوص راهکارهاي متعددي را ميتوان در نظر گرفت. ايجاد زمينه ارتباط علماي مذاهب با يکديگر و امکان گفتگوي آنان با يکديگر، جلوگيري از تبليغات سوء هر مذهب عليه ديگري و اهانت به مذاهب ديگر، پاسخگويي پيروان هر مذهب به شبهاتي که ممکن است در اذهان پيروان ساير مذاهب وجود داشته باشد و از همه مهم‏تر تبيين و ترميم مشترکات بين مذاهب و محورهاي مورد اتفاق پيروان مذاهب و بسياري ديگر از راهکارها ميتواند زمينه ساز وحدت باشد که ايجاد امکانات دست يافتن به آنها براي حاکمان مسلمان ممکن‏تر و آسان‏تر است. در ميان راهکارهاي که براي نيل مسلمانان به وحدت پيشنهاد گرديده، تکيه بر مشترکات مذاهب از ساير راهکارها راهگشاتر است که براي تبيين بيشتر موضوع به برخي از آنان اشاره ميشود:
1 - يکتا پرستي و ايمان به خداي يگانه، غيب، فرشتگان، کتابهاي آسماني، پيامبران الهي وروز بازپسين. قرآن کريم راه اتحاد بين مسلمانان را همانا چنگ زدن به ريسمان الهي ميداند:(و اعتصموا بحبل اللَّه جميعاً ولا تفرّقوا) }. همگي به ريسمان خداوند چنگ زنيد و پراکنده نشويد. و يا در جاي ديگر با تکيه بر راه واحد و آيين يگانه همگي را به پرستش خداي متعال فرا ميخواند که يکي شدن راه، دست يافتن به محوري مشترک براي وحدت ميباشد: (إنَّ هذا اُمتکم اُمتة واحدةً و انا ربکم فاعبدون) }. شما امت يگانه‏ايد و من پروردگار شمايم؛ پس مرا بپرستيد.
2 - پيروي و اطاعت از پيامبر. آيين اسلام ميراث گرانبهاي پيامبر اسلام است دستورات آن حضرت بعد از قرآن اساسيترين منبع راهيابي به اسلام ناب و پيروي از سنت رسول اللَّه مسأله‏اي است که مورد توافق پيروان تمامي مذاهب بوده و ميتواند به عنوان محور وحدت مورد توجه قرار گيرد.
3 - ترويج اخوت ديني. قرآن اصل اخوت و برادري را در بين مسلمانان مورد تأکيد قرار داده و به آن سفارش نموده است: (انّما المؤمنون اخوة فاصلحوا بين اخويکم) همانا مسلمانان با هم برادرند پس بين برادرانتان صلح و آشتي برقرار کنيد. با تکيه بر اين اصل و ايجاد زمينه‏هاي برادري و عطوفت ميان برادران ديني ميتوان وحدت اسلامي را تسهيل نمود. 4 - ترويج همياري بر مبناي تقوا در بين مردم. قرآن کريم در راستاي استحکام بخشيدن به وحدت و هم بستگي بر همياري بين مسلمانان تأکيد ميکند (و تعاونوإ؛ّّ علي البر و التقوي ولا تعاونوا علي الائم والعدوان){4}. بايد شما يکديگر را در نيکوکاري و تقوا کمک کنيد نه بر گناه ستمکاري.
5 - احيا وزنده نگه داشتن شعاير اسلامي. احيا وبه پاداشت شعاير اسلامي ميتواند روح وحدت و همبستگي را در ميان مردم تقويت کند؛ حج، اعياد اسلامي زاد روز پيامبر وائمه(ع) و يا رحلت آن بزرگواران، فرصتهاي است که با بزرگداشت آنها ميتوان روحيه وحدت را در بين مسلمانان زنده نگه داشت و تقويت نمود.
6 - اصلاح اختلافات بين پيروان مذاهب؛ حاکم اسلامي بايد براي حفظ وحدت گروههاي مختلف اسلامي، هرگاه در بين آنان اختلافي پديد آمد آن را اصلاح کند{5}. از آنچه گفته شد ميتوان نتيجه گرفت که حاکم اسلامي وظيفه دارد با ايجاد زمينه‏هاي دست‏يابي پيروان مذاهب به مشترکات گام نخستين تحقق وحدت را در بين آن برداشته و با ايجاد ارتباط سالم و جلوگيري از اهانت به پيروان مذاهب و راهکارهاي ديگري که پيشتر به آن اشاره شد زمينه‏هاي ايجاد وحدت را به وجود آورد.
پی نوشت
[1]. همان. [2]. آل عمران، آيه 103. [3]. انبياء، آيه 91. [4]. شوري، آيه 40. [5]. مجموعه مقالات کتاب وحدت، مقاله وحدت رمز پيروزي وتداوم انقلاب. مهدوي کني، ص 36. (لوح فشرده پرسمان، اداره مشاوره نهاد نمايندگي مقام معظم رهبري در دانشگاه ها، كد: 2/100100801)