پاسخ به:تاریخ هنر
یک شنبه 3 فروردین 1393 11:44 PM
سالمترین چهار تاقی ایران
بنای نیاسر کاشان
چهارتاقی نیاسر از جمله سالمترین چارتاقی های بجای مانده از دوران قبل اسلام در ایران است. در مورد کاربری این بنا نظرات گوناگونی ابراز شده که در این مقاله به آن پرداخته شده است.
بنای نیاسر کاشان
چارتاقی نیاسر در صخرههای ارتفاعات غربی مشرف به شهر نیاسر، 30 کیلومتری غرب کاشان قرار دارد.
شکل بنا به صورت متقارن چهار وجهی با قاعده مربع، چهار پایه با چهار تاق به سبک کلیل پارتی بر روی آنها و گنبدی به واسطه چهار فیلپوش بر روی بنا. چهار روزن به سوی چهار جبهه در بالای بنا و شانزده روزن کوچکتر با فاصله نامساوی در پاکار گنبد (اکنون پُر شده). چهار سوی بنا چشمانداز باز بدون هیچگونه دیوار، در یا پنجره است
پژوهشگران این بنا را از سازهای از اواخر دوران اشکانی و یا اوایل دوران ساسانی میدانند. برای این بنا کاربریهای گوناگونی همچون نشان راهیابی، بنای یادبود، آتشگاه و قبر بزرگان مطرح شده بود.
رضا مرادی غیاثآبادی، سال 1380 و در کتاب «نظام گاهشماری در چارتاقیهای ایران» فرضیه کاربری تقویمی آن را مطرح کرد. غیاث آبادی معتقد است «این بنا کارکردی تقویمی دارد و به گونهای ساخته شده که طلوع و غروب خورشید در آغاز و میانه هر یک از فصلهای سال از یکی از روزنههای آن دیده میشود. بنای چارتاقی نیاسر به مانند دیگر چارتاقیهای منفرد ایران بدون وجود بناهای دیگر در اطراف آن ساخته شده و دقت محاسبات تقویمی آن بیش از بناهای دیگر تقویمی در جهان است که گاه تا سه درجه خطا دارند.»
جنس بنا از سنگهای تراشخوردهء مکعب مستطیل شکل از ارتفاع 3 متری به بالا است.
یادمانهای باستانی و سازههای دیگر در مجاورت بنا عبارتند از: چشمه طبیعی و درخت چنار نیمه خشکیده با قدمت تقریبی هزار تا دو هزار سال در 70 متری جنوب شرقی. نیایشگاهی ناشناخته بر فراز چشمه (تخریب کامل در چند دهه پیش و ساخت مسجد بجای آن). ساعت آفتابی سنگی در 200 متری جنوب شرقی (تخریب کامل در حدود سال 1370). بازماندههایی از دیواری ساده با قدمت نامشخص در فاصله متوسط 50 متری پیرامون بنا و در ارتفاعی پایینتر از مسیر پرتوهای خورشید بامدادی و شامگاهی).
پژوهشگران این بنا را از سازهای از اواخر دوران اشکانی و یا اوایل دوران ساسانی میدانند. برای این بنا کاربریهای گوناگونی همچون نشان راهیابی، بنای یادبود، آتشگاه و قبر بزرگان مطرح شده بود.
نخستین مطالعه و معرفی این بنای باستانی، در سال 1316 توسط آندره پ. هاردی، معمار همکار کاوشگران موزه لوور در تپه سیلک کاشان انجام شد به عقیده هاری و گدار کاربرد این بنا احتمالا علامت راه یابی بوده است.
کاربریهای مفروض دیگر که برای این بنا در نظر گرفته شده عبارتند از:
نیایشگاه آیین زروان یا نیایشگاه خورشید( خانه خورشید )، آتشگاه پیامرسانی، قربانگاه.اما تا کنون هیچگونه شواهد متکی بر مطالعات باستانشناختی برای این فرضیهها وجود ندارد.
این بنا یکبار به سال ی 1334 توسط اداره کل باستانشناسی مورد مرمت و بازسازی قرار گرفت که این مرمت شامل مرمت عمومی بنا، ساخت مجدد گنبد فروریخته، احداث سنگفرش در کف و پیرامون بنا، اندود نما تا ارتفاع 3 متر بود.
بنای نیاسر کاشان
در سال 1372 توسط رضا مرادی غیاث آبادی با بررسی نزدیک به 30 چارتاقی در نواحی گوناگون ایران و مطالعه تناسب آنها با تغیرات میل خورشیدو انتخاب چارتاقی نیاسر به عنوان سالمترین چارتاقی موجود در ایران برای تمرکز مطالعات میدانی نظریه خود در مورد کاربرد این بنا به عنوان یک نوع تقویم خورشیدی را مطرح کرد. اندازهگیری ارتفاع ناهمواریهای افق در کمان نقاط طلوع انقلاب تابستانی تا انقلاب زمستانی و کمان نقاط غروب همانها. نقشهبرداری از بنا و زاویههای متشکله در آن. کوشش برای انطباق راستاهای شاخص چارتاقی با نقاط شاخص در مسیر سالیانه خورشید و برعکس. سفرهای چندگانهء سالانه برای مشاهده و ثبت وضعیت پرتوهای خورشید تماما کارهایی است که توسط استاد غیاث آبادی برای اثبات نظریه اش انجام گرفته است.
دکتر غیاث آبادی در مورد تحقیقات خود می گوید:
در تحقیقاتی که من انجام دادم به این نتیجه رسیدم که چهارتاقی ها باکاربری تقویمی ارتباط دارند. یعنی فاصله بین پایه ها و روزنه های تشکیل شده در بین پایه ها با محل طلوع خورشید در ایام مختلف سال برابری می کند. یعنی در حقیقت از این بناها برای استخراج تقویم در گذشته یا برای کاری آیینی که به رسیدن خورشید در یکی از مواضع سالیانه ارتباط دارد ، استفاده می کردند. این مواضع سالیانه می تواند اول هر فصل یا میانه هر فصل یا برخی از جشن های ویژه مثل نوروز و مهرگان و سده باشد . اما اهمیت چهارتاقی نیاسر نسبت به بقیه این است که تنها بنای چهارتاقی در ایران است که نسبت به بقیه سالم تر مانده است و به جز این نسبت به بقیه اهمیت دیگری ندارد.
نخستین مطالعه و معرفی این بنای باستانی، در سال 1316 توسط آندره پ. هاردی، معمار همکار کاوشگران موزه لوور در تپه سیلک کاشان انجام شد به عقیده هاری و گدار کاربرد این بنا احتمالا علامت راه یابی بوده است.
متاسفانه بقیه چهارتاقی ها یا از بین رفته اند یا مردم آن ها را تخریب کرده اند و سنگ آن ها بنا های دیگری ساخته اند و یا مثل چهارتاقی «چوار کوبی» در قصر شیرین در بمباران عرب ها از بین رفته اند. حسن دیگری که چهارتاقی نیاسر دارد این است که در محل مناسبی قرار دارد . بقیه چهارتاقی ها در جاهای دور افتاده و بیابان ها و کوه ها قرار دارند . اما چها رتاقی نیاسر در کنار آبادی قرار دارد و امکانات رفاهی در کنار آن هست و برای سفر کردن مناسب است. البته چهارتاقی «بازه هور» هم در میان راه نیشابور و تربت سالم است ولی یک دیوار الحاقی در شرق آن ساخته شده که مانع تابیدن نور خورشید به داخل چهارتاقی می شود . اگر میراث فرهنگی خراسان این دیوار را بردارد از آن چهار تاقی هم می توان چنین استفاده ای کرد.
