پاسخ به:تاریخ هنر
یک شنبه 3 فروردین 1393 11:37 PM
برج پیزای ایران
حدود 135 سال پیش در سال 1291 ه.ق ناصرالدین شاه پس از بازگشت از نخستین سفر خود به فرنگ دستور داد باغی بین قصر قجر (زندان قصر) و باغ نگارستان (ضلع شمالی میدان بهارستان) احداث كنند و عمارتی چهار طبقه را در آن پایه ریزی كرد كه این باغ و عمارتهای آن به عشرت آباد معروف شد.
برج پیزای ایران
اعتماد السلطنه در خاطرات خود مینویسد: «در داخل این باغ عمارات بدیع و ابنیه رفیع، كاخهای وسیع و كوشكهای منیع ساخته و افراخته شده است».
وی از این باغ به عنوان بوستان مینو نشان یاد كرده است. از عمارتهایی كه او ذكر میكند امروز فقط بنای برج در جنوب و دو بنای دیگر در قسمت شمالی این فضا بر جای مانده است و با توجه به وضعیت نابسامان برج اگر به آن رسیدگی نشود، یا خود فرو میریزد و یا به سرنوشت سایر ابنیه این باغ دچار شده و تخریب میشود.
بنای مذكور دارای پلان مستطیل شكل است و جرزها در چهار گوشه بنا از ابتدا تا به انتها (كف طبقه چهارم) با كمی عقبنشینی در هر طبقه كاهش ضخامت دارند و در واقع جرزها به سمت داخل بنا متمایل شدهاند كه این اقدام فنی پس از سالیان متمادی كم توجهی به برج مهم ترین عامل ایستایی آن تا به امروز بوده است. مصالح به كار رفته در این برج شامل موارد زیر است:
1.آجر كه سازه اصلی بنا و بخشهایی از نمای آن را شكل داده است.
2.سنگ كه در بخشهای تحتانی (ازاره) به كار رفته و بر روی آن اشكال طبیعی (گل و بوته) حجاری شده است.
3.چوب كه جهت پوشش (خرپا بام) و ساخت در و پنجرهها و همچنین به عنوان عامل تعدیل كننده حركتهای ناشی از زلزله در بین جرزها و دیوارها و نعل درگاهها به كار رفته است.
استفاده از دورههای متنوع معماری ایران از جمله قوسهای تیزهدار كه نقش باربرداشته و علاوه بر انتقال و تقسیم نیرو به جرزها در امر سبكسازی بدنههای فوقانی نیز كاربری دارند و به همراه قابهای كاشیكاری كه بر روی سطوح چهارگانه نما صحنههایی از مینیاتورهای ایران شامل شكار طبیعت و پرندگان را با كاشیهای الوان به رنگهای فیروزهای، سفید، قرمز، سبز و زرد به نمایش گذاشتهاند، از خصوصیات بنای مذكور است، در تركیب با هم، تزیینات بیرونی بنا را تشكیل میدهند.
در ضلع غربی این بنا استخری مدور و بزرگ ساخته شده بود كه توسط قناتی آبگیری میشد و آب در آن پیوسته جریان داشته است و اطراف آن 40 اتاق به سبك پلاژهای فرنگی تعبیه شده بود. به منظور دستیابی به طبقات فوقانی برج در ضلع غربی پلكانی تعبیه شده است كه از طبقه همكف به نخستین طبقه راه میبرد، این طبقه دارای یك تالار در وسط و دو اتاق در دو طرف شرقی و غربی آن است. طبقه دوم به علت دارا بودن تزیینات آینهكاری، گچبری، مقرنسكاری و همچنین نقاشیهای كم نظیر گل و بوته كه روی پارچه نقش شده و بر روی بدنه سقف اتاقهای مجاور نصب شده است (شاید نخستین كاغذ دیواری كه ناصر الدین شاه با خود از فرنگ آورده است) و به دلیل پوسیدگی بیش از حد، بخشهایی از آن تخریب شده و بخشهای باقیمانده آن در حال نابودی است كه مهمترین بخش این برج را شكل میدهد. طبقه سوم نیز به جای اتاقهای دوگانه جانبی دو ایوان شرقی و غربی و یك ایوان در شمال تالار دارد كه بدنههای آن دارای گچبری نفیسی است. همچنین به منظور سبكسازی و شكلدهی فضای باز ایوانها كه چشماندازهای زیبای اطراف برج از جمله: (قله دماوند در شمال شرقی برج، تهران و دشت ری در جنوب، رشته كوه البرز در شمال، دشت و تپه ماهورهای زیبا در غرب را به نمایش میگذارد)، ستونهای مدور آجریای اجرا شده كه بخشی از بار سقف با پوشش شیروانی را تحمل میكند. بین این ستونها حفاظهای چدنی (معجر) با طرح گیاهی قرار داشته كه در حال حاضر یك نمونه از آن باقی مانده است.
همچنین بخشهایی از سقف تالار طبقه سوم (پوشش بام) فرو ریخته و فضای خالی زیر شیروانی مأمنی برای كبوتران چاهی شده است. در و پنجرههای چوبی و ارسی تالارها به شدت دچار فرسودگی شده و از شیشههای رنگارنگ آن چیزی جز دو قطعه شیشه بر جای نمانده و فضولات پرندگان سطح این طبقه را پوشانده است.
حجت بلاعی در مورد بنای عشرتآباد مینویسد: «ناصرالدین شاه عمارت كلاه فرنگی را برای اقامت انیسالدوله تخصیص داد. ... وقتی كابینه سید ضیاءالدین سقوط كرد قرار شد كه قوامالسلطنه زندانی عشرتآباد، زمام امور را به دست گیرد».
وی میافزاید: «رییس تشریفات دربار احمدشاه میگوید: بر حسب امر احمدشاه به عشرتآباد و ... قوامالسلطنه در تالار آیینه مشغول ادای فرضیه بود».
برج پیزای ایران
به طور معمول بناهای تاریخی كه در محدوده پادگانهای نظامی واقع شدهاند به علت وضعیت خاص این اماكن كمتر مورد عنایت مسئولان قرار گرفته و عمدتا یا در آنها دخل و تصرف شده و یا تخریب شدهاند و این به دلیل هزینههای بالای نگهداری، از یك سو و نداشتن امكانات به روز این ابنیه جهت استفاده از آن و عدم شناخت و آشنایی ساكنان با ضوابط مربوط به حفاظت این گونه بناهای تاریخی است. برج عشرتآباد به دلیل ویژگیهای خاص خود و همچنین امكانات بالقوه آن از جمله امتیاز تشریح تهران قدیم از فراز طبقه فوقانی و رویت لكههای پراكنده تاریخی موجود در شهر كه قابل دیدن است، از قبیل كاخ صاحبقرانیه، امامزاده قاسم، بقعه سرقبر آقا، شمسالعماره، مدرسه سپهسالار و ... و به دست دادن تصویری از تهران قدیم كه میتوان براساس آن مسیرهای قابل دسترسی را طبق شواهد و مستندات تاریخی برای گردشگران توضیح داد موقعیت منحصر به فردی دارد و میتوان آن را در ردیف برج معروف پیزای ایتالیا قرار داد. هر چند برجسازی در ایران از دیرباز رواج داشته و هم اكنون نیز برجهای معروفی از دوره هخامنشی تا امروز در بخشهای مختلف كشور به چشم میخورد ولی هیچكدام از آنها تنها به منظور سكونت ساخته نشدهاند و به همین دلیل برج مذكور به عنوان نخستین برج تفریحی و استراحتگاهی در بین سایر بناهای مرتفع تاریخی موجود در ایران جایگاه ویژهای دارد و تا به حال برپای ایستاده است. وقت آن است كه مسئولان ذیربط هر چه سریعتر نسبت به مرمت و احیا آن همت گمارند تا یك اثر ارزنده هنری و معماری و یكی از شناسنامههای تهران قدیم به عنوان سند هویت پایتخت ایران برای آیندگان حفظ شود و از طرفی با توجه به اینكه اتوبانی در ضلع شرقی این بنا در دست احداث است، لازم است كه فضایی به این برج اختصاص یابد و آن را از پادگان مستقل كند تا دسترسی بازدیدكنندگان و گردشگران به آن با سهولت انجام شود. كاوشهای باستانشناسی میتواند بخشهای باقی مانده استخر و مستحدثات مربوط به آن را آشكار كرده و برگی از تاریخ عیش و عشرت شاهان قاجاری را به نمایش بگذارد.
