آیین تلاوت قرآن

استعاذه ، بسمله و تصدیق

…..

ب – ( بسمله ):

 یعنی گفتن و خواندن بسم الله الرحمن الرحیم و مانند (حولقه ) که از جمله لا حول و لا قوه الا بالله گرفته شده است ، مصدر منحوت نامیده می شود و آن کلمه ای است که از ترکیب بعضی از حروف یک عبارت گرفته و ساخته شده است.

فضیلت بسمله بسیاراست و روایات زیادی در اینمورد وجود دارد :

۱-پیامبر گرامی “ص “فرموده اند “فضلت ببسم اله الرحمن الرحیم ” یعنی وجه برتری من ( بر پیامبران ذیگر ) بسم اله الرحمن الرحیم است . (الحرالعاملی، الوسایل ج ۴ص۳۲۵).

۲- از امام جعفر صادق ع نیز نقل شده که فرمودند”افتحوا ابواب الرحمه ببسم الله الرحمن الرحیم” . یعنی با بسم الله الرحمن الرحیم دربهای رحمت خداوند را به روی خود باز کنید(.بحارالانوارج۹۰ص۱۰۷) .

لذا در هر حال و بدو هر مقال قرائت بسمله بسیار پسندیده و مؤکد می باشد و در اولین آیه ای که نازل گردید خداوند بزرگ یه پیامبر گرامی اسلام “ص “دستور می دهد که با اسم پروردگاری که خلق کرد قرائت نماید ” اقرا باسم ربک الذی خلق ” ، در اینجا دو نکته جلب توجه می نماید :

۱ – قرائت را با اسم پروردگار آغاز کن و شکی نیست که از میان نامها و اسمهای الهی ،”الله ” بهترین اسمهاست کما اینکه در دعای روزهای سه شنبه می خوانیم “ببسم الله خیر الاسماء بسم الله رب الارض و السماء استدفع کل مکروه اوله سخطه و استجلب کل محبوب اوله رضاه ” یعنی با بسم اله که بهترین نامهاست ، به نام الله که پروردگار زمین و آسمان است هر پلیدی و بدی را از خود دفع می کنم که اولین آنها خشم و سخت اوست و هر خوبی و چیز دوست داشتنی را به سوی خود جلب می کنم که اولین آنها رضای خداوند باشد ۰

۲ – رسالت پیامبر اسلام ” ص ” با قرائت آغاز شد و اولین خواسته و دستور الهی ، دعوت به قرائت بوده است و این نکته برای کسانی که به بهانه توجه به مفاهیم قرآن ( که بسیار با اهمیت است ) قرائت قرآن را سبک می شمارند ، تکاندهنده و هشدار دهنده است .

سیوطی در الاتقان فی علوم القرآن صفحه ۲۰۱ ،از ابن عباس نقل کرده “ان رسول الله کان لا یعلم انقضاءالسوره حتی تنزل علیه بسم اله الرحمن الرحیم ” یعنی حضرت رسول اکرم به خاتمه یافتن یک سوره جز با نازل شدن بسم اله الرحمن الرحیم ( سوره بعد ) علم پیدا نمی کرد.

احکام بسمله :

۱ – علماء شیعه خواندن ” بسم اله ” را در آغاز سوره ها به عنوان نخستین آیه سوره ، و علماء اهل سنت قرائت آنرا از باب استحباب دانسته اند. ( طباطبایی بزدی – محمد کاظم ، عروه الوثقی ص ۲۲۷ )

۲ – همه قاریان در آغاز تلاوت خود از ابتداء سوره ها ( جز سوره توبه ) “بسم الله “را چه به عنوان وجوب و چه به عنوان استحباب می خوانند و این کار به صورت یک سنت موکد در میان قاریان در آمده است اما به هنگام تلاوت از اواسط سوره ذکر “بسم الله “را مستحب می دانند. ( ابن الجزری ، النشر فی القرائات العشر ج ۱ ص ۲۱۷ .

۳ – قاریان بزرگ ،بعد از وارد شدن به یک سوره و قرائت مقداری از آن در صورتی که بخواهند به اول سوره برگردند ، معمولا”  بسم الله الرحمن الرحیم رامجددا” می خوانند .

۴ – قراء سبعه برای وصل یک سوره به سوره بعدی به یکی از سه طریق زیر عمل کرده اند :

۱ – وصل دو سوره با “بسمله ” .

۲ – وصل دو سوره با سکت ( بدون بسمله ).

 ۳ – وصل دو سوره بدون سکت و”بسمله “. (ابن الجرزی – النشر فی القرائات العشر ص۲۳۴ )

تبصره : طریق نخست بهتر از دو طریق دیگر است ، زیرا در نزد علماء امامیه ذکر بسمله  در آغاز سوره ها به عنوان نخستین آیه واجب است .

۵ – در صورتی که دو سوره با بسمله بهم وصل شوند چهار روش وجود دارد

الف – قطع جمیع : وقف بر آخر سوره قبلی ، وقف بر آخر بسم الله الرحمن الرحیم ، آغاز سوره بعدی

ب – وصل جمیع : وصل آخر سوره قبلی به ” بسمله ” و وصل ” بسمله ” به سوره بعدی

ج – قطع اول و وصل ثانی : وقف بر آخر سوره قبلی و وصل ” بسمله “به سوره بعدی

د – وصل اول و قطع ثانی : وصل آخر سوره قبلی به بسمله و وقف بر بسمله (ابو عمر و دانی – التیسیر – ج۲ ، ص ۱۱۷).

 روش وصل اول و قطع ثانی را به علت امکان تصور دو بسم اله برای سوره قبلی و تصور بدون بسمله بودن سوره بعدی بعضا” جایز ندانسته و آنرا ممنوع نموده اند و باعتقاد بنده فلسفه وجودی بسم اله برای سر آغاز و شروع و ابتداست ۰ حال اگر آنرا در خاتمه یک آیه و در خاتمه یک نفس بگذاریم ، جایگاه آن نادیده گرفته شده است و این کار منطقا” و موضوعا” درست نیست ۰

تذکار ۱ – همانطور که  حاجی درمیقات  با احرام حج ( با نیت و تلبیه و…) محرم میشود و همانطور که نماز گزار با نیت نماز و گفتن تکبیره الاحرام به احرام نماز در می آید و چند چیز تا خارج شدن از احرام حج و  اگر در نماز است تا سلام آخربراو، حرام می باشد و هر چند که کار برد لفظ حرام برای تطبیق و تسری این قاعده فقهی به قرائت قرآن که امری مستحب است موضوعیت ندارد و لیکن تشبیها” ، استعاذه در حکم نیت  و بسمله مشابه تلبیه و یا تکبیرة الا حرام می باشد و اگر کسی در جایگاه قرائت قرارگرفت (میقات – مسجد)  و استعاذه و بسمله گفت و قرائت را شروع کرد ، بسیاری از کارها  را نباید انجام دهد مثلا” تکلم با دیگران ، انجام حرکات غیر مناسب و خلاف شئون ، قطع بی قاعده قرائت و….ودر ضمن انجام افعال و کارهایی بر او لازم می شود که قبل از شروع قرائت لازم نبود . در مباحث بعدی به افعال سلبی و ایجابی ، مثبت و منفی در تلاوت قرآن پرداخته خواهد شد.

تذکار ۲- بسیاری از برنامه ها دارای عنوان و علامت مشخصه ( تیتراژ ) هستند و استعاذه و بسمله هم تیتراژ قرائت قرآن هستند ، کما اینکه اذان و اقامه تیتراژ نماز هستند .

تذکار ۳- استعاذه و بسمله دو ادب تلاوت قرآن هستند که ذکر آنها ثواب و پاداش داشته و اثرات خوبی در قاری و مستمع دارد .