اعجاز تاریخی قرآن

رویکردهای اخبار غیبی در قرآن

در مورد اخبار غیبی قرآن مرتبط با تاریخ، باید توجه کرد که قرآن به طور کلی در پی دو هدف بوده است:1. پیش‌گویی تاریخی: با عنایت به پیوند این پیش‌گویی به منبع وحی، کاملاً قابل اطمینان است و پس از وقوع این پیش گویی تاریخی، عنوان اعجاز تاریخی را به خود می‌گیرد؛ چنان که برخی در بررسی مباحث تاریخی قرآن، به این موضوع اشاره نموده و چنین پیش‌گویی‌هایی را در جهت اهداف تربیتی قرآن دانسته‌اند، مانند پیش‌گویی جنگ ایران و روم با پیروزی روم، فتح مکه. (جعفری، بینش تاریخی قرآن،‌ ص 61ـ55).

برای مثال دکتر محمد علی رضایی اصفهانی در تفسیر قرآن مهر برخی آیات را از اعجاز غیبی و تاریخی می‌شمارد؛ از جمله آیات آغازین سوره روم: غُلِبَتِ الرُّومُ، فِی أدْنَى الأرْضِ وَهُمْ مِنْ بَعْدِ غَلَبِهِمْ سَیَغْلِبُونَ، فِی بِضْعِ سِنِینَ للَّهِ الأمْرُ مِنْ قَبْلُ وَمِنْ بَعْدُ وَیَوْمَئِذٍ یَفْرَحُ المُؤْمِنُونَ؛ (روم/4ـ2)، «(سپاه) روم در نزدیک‏ترین سرزمین شکست خورد؛ و[لى‏] آنان بعد از شکستشان در [ظرف‏] چند سال به زودى پیروز خواهند شد. کار[ها] قبل از (آن شکست) و بعد از (این پیروزى)، فقط از آنِ خداست؛ و در آن روز، مومنان از یارى الهى (و پیروزى دیگرى) شاد مى‏شوند».

شأن نزول

حکایت شده است که هنگام حضور پیامبر(ص) در مکه، جنگى میان ایرانیان و رومیان (دو ابرقدرت آن عصر) واقع شد و ایرانیان پیروز شدند.آیات فوق فرود آمد و پیش‏گویى کرد که رومیان در آینده‏اى نزدیک پیروز مى‏شوند. این واقعه پس از چند سال به وقوع پیوست و بار دیگر حقّانیّت پیامبر(ص) و قرآن اثبات شد. (ر.ک. به: واحدی، اسباب النزول، ص354؛ نمونه بینات، ص610؛ شان نزول آیات، ص436، طبرسی، تفسیر مجمع‌البیان، حویزی، تفسیر نورالثقلین، رازی، تفسیر ابوالفتوح رازى، فخر، تفسیر و برخى تفاسیر دیگر نیز این شأن نزول را آورده‏اند؛ هرچند که برخى جزئیات حادثه (مثل ترجیح رومیان مسیحى بر ایرانیان زردشتى، جاى بحث دارد؛ با آن که هر دوگروه مشرک بودند) و تطبیق حادثه بر سال‏ها دقت بیش‏ترى مى‏طلبد).

یکى از جهات اعجاز قرآن همان پیش‏گویى‏هاى تاریخى و اخبار غیبى آن است و آیه‏ فوق را از این موارد شمرده‏اند (مکارم، تفسیر نمونه، ج16، ص365)؛ چرا که قرآن با تأکیدهای متعدد به طور قاطع پیش‏گویى مى‏کند که رومیان پس از شکست، به زودى پیروز مى‏شوند و حتى حدود سال‏هاى آن را پیش‏بینى مى‏کند؛ این که این پیش گویى پس از چند سال به وقوع پیوست.

پیش‏بینى پیروزى قدرت‏هاى بزرگ، آن هم در عرض چند سال کوتاه و پس از شکستى سنگین، کارى دشوار است و با علم عادى ممکن نیست و حتى کارشناسان سیاسى و نظامى نیز در این موارد با احتیاط سخن مى‏گویند. دولت ایران و روم در عصر پیامبر(ص) دو ابرقدرت بزرگ جهان به شمار مى‏آمدند و پادشاه ایران «خسرو پرویز» و پادشاه روم «هرقل» بود و جنگى بیست و چهار ساله بین آنان در گرفت. نخست سپاه ایرانیان به سردارى «شهربراز» و «شاهین» به قلمرو روم شرقى حمله کردند و آنان را به سختى شکست دادند؛ به طورى که منطقه شامات، مصر و آسیاى صغیر را تصرف کردند.

این شکست در حدود سال 616 میلادى (حدود سال ششم یا هفتم هجرى) رخ داد (تولد پیامبر در سال 571 میلادى و بعثت او در سال 610 میلادى بود‏)، سپس پادشاه روم درسال 622 میلادى تهاجم خود را به ایران آغاز کرد و ایران را ظرف شش سال شکست داد (مکارم، تفسیر نمونه، ج16، ص369)؛ بنابراین، شکست ایرانیان در حدود سال‏هاى اول تا ششم هجرى بود و صلح حدیبیه نیز در سال ششم هجرى واقع شد. محل درگیرى سپاه ایران و روم و مکان شکست رومیان، در شمال جزیرة‌العرب در سرزمین شام، نزدیک محل سکونت مردم مکه بود.

برخى مفسران نیز احتمال داده‏اند که این مکان نزدیک‏ترین‏ نقطه‏ مرزى ایران و روم بود که شکست رومیان در آن نقطه اهمیت بیش‏ترى داشت؛ چرا که اگر کشورى در نقطه مرزى و محل قوّت خود شکست بخورد، به زودى قادر به جبران شکست نخواهد بود (ر.ک.به: طباطبایی، المیزان، ج16، ص361). در این صورت پیش‏گویى پیروزى رومیان اهمیت بیش‏ترى مى‏یابد.

برخى از محققان نیز این بخش از آیه را یکى از موارد اعجاز علمى قرآن دانسته‏اند؛ چراکه محققان علم جغرافیا دریافته‏اند گودترین و پایین‏ترین منطقه روى زمین «بحر المیت» (منطقه‏اى نزدیک فلسطین) است که جنگ ایران و روم در آن واقع شد و قرآن با تعبیر «ادنى الارض» (پایین‏ترین و پست‏ترین سرزمین) (واژه‏ «ادنى» به معناى «نزدیک‏تر» و نیز به معناى« پست و پایین‏تر» به کار رفته است) به آن اشاره کرده است. (گلستان قرآن، ش176، ص51، به گزارش ایکنا به نقل از خبرگزارى «المحیط». این مطلب مى‏تواند یکى از شگفتى‏هاى علمى قرآن باشد؛ اما با توجه به این که واژه «ادنى» به دو معنا به کار رفته است و مطلب علمى ادعا شده نیز براى ما به طور قطعى ثابت نشده‌اند، نمى‏توان به طور قطعى گفت که این مطلب اعجاز علمى قرآن است).

«بِضْع» به معناى زمانى حدود سه تا نه سال است برخى نیز زمان 3 تا 10 و 1 تا 9 و 6 تا 9 را گفته‏اند (مکارم، همان، ج16، ص362).) پیش‏بینى قرآن به صورت حدودى است؛ چرا که جنگ‏هاى آن عصر چند سال طول مى‏کشید و در طول جنگ و پس از فراز و نشیب‏ها معلوم مى‏شد چه کسى شکست خورده است. در این آیات بیان شده است که مؤمنان هنگام پیروزى رومیان خوشحال خواهند بود. این خود پیش‏گویى دیگرى در این آیات است؛ چرا که هنگام پیروزى رومیان، صلح حدیبیه واقع شد که پیروزى بزرگى براى مسلمانان بود و آنان شادمان بودند.

این احتمال نیز هست که شادى مسلمانان به خاطر تحقّق پیش‏گویى قرآن و اثبات حقانیّت آن باشد (مکارم، همان، ج 16، ص363). برخى نیز احتمال داده‏اند خوشحالى مسلمانان به خاطر پیروزى توحید بر شرک بود؛ ولى این بعید است چون ایرانیان و رومیان هر دو مشرک بودند (رضایی، تفسیر قرآن مهر، ج 16، ص 125ـ123). در شان نزول آیات ابتدایی سوره روم چنین وارد شده است:

مشرکان و بت‌پرستان مکه بر مسلمانان طعنه می‌زدند که ملت روم که اهل کتاب بود و آیین آسمانی داشت، از ملت فارس که مشرک بود، شکست خورد؛ ما نیز بر شما مسلمانان پیروز خواهیم شد. در مورد این آیات روایات دیگری نیز وارد شده است که به شرط‌بندی و قمار با مشرکان اشاره دارد (طبری، تفسیر، ج21، ص16ـ11؛ رازی، تفسیر‌الکبیر، ج 25، ص84 و 85 ؛ ابن‌کثیر، تفسیر القرآن العظیم،ج3،‌ ص426ـ422؛ طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج8، ص228؛ طبرسی، مجمع‌البیان، ج4، ص460) که توسط علامه طباطبایی نقد شده است (طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ج16، ص164ـ163؛ نیز ر.ک. به: فضل الله، تفسیر من وحی القرآن، ج18، ص97ـ 96).

از نکات قابل توجه آیات مطلبی است که علامه شعرانی بیان می‌کند:«غلبه فارس بر روم 616 م و غلبه روم در سال 624 م بود که شکست قطعی بر لشکر (خسرو) پرویز وارد آمد و پیوسته سپاه روم پیش می‌رفتند تا در 628 م به نزدیک مداین رسیدند. علت آنکه عدّه «سنین» را به تعیین ذکر نفرمود، آن است که در این گونه جنگ‌‌‌ها میان دولت های بزرگ، غلبه و مغلوبیت تدریجی است» (کاشانی، تفسیر کبیر منهج الصادقین، ج 7، ص 183).

کلام مرحوم علامه شعرانی، کلامی استوار است؛ زیرا مورخان به وقوع جنگ‌های بسیار میان ایران و روم اشاره نموده‌اند که در شکست‌های ایران در سال‌های آخر این جنگ‌ها، ضربات هولناکی بر ایران وارد آورد (سن، ایران در زمان ساسانیان، ص645). نکته قابل توجه در سوره این‌است که با حروف مقطعه آغاز شده و برخلاف اغلب سوره‌هایی که با حروف مقطعه شروع شده‌اند، آیه پس از حرف مقطعه، سخنی از عظمت قرآن به میان نیاورده است، بلکه سخن از شکست رومیان و پیروزی آن‌هاست؛ اما با دقت روشن می‌شود که این آیات نیز بیان عظمت قرآن است؛ زیرا این خبر مربوط به اخبار غیبی و اعجاز تاریخی قرآن است (رازی، التفسیر الکبیر، ج25، ص84 و 85؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج 16، ص 360 و 361).

دکتر محمد علی رضایی اصفهانی نیز در مورد آیه 27 سوره فتح در تفسیر قرآن مهر می‌نویسد:لَقَدْ صَدَقَ اللَّهُ رَسُولَهُ الرُّؤْیَا بِالْحَقِّ لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ إِن شَاءَ اللَّهُ آمِنِینَ مُحَلِّقِینَ رُؤُوسَکُمْ وَمُقَصِّرِینَ لَاتَخَافُونَ فَعَلِمَ مَالَمْ‌ تَعْلَمُوا فَجَعَلَ مِن دُونِ ذلِکَ فَتْحاً قَرِیباً؛ (فتح/ 27)، «به یقین، خدا به فرستاده‏اش، در خواب، به حق راست گفت که اگر خدا بخواهد، قطعاً، با امنیت وارد مسجدالحرام مى‏شوید، در حالى که سرهایتان را تراشیده و (یا) کوتاه کرده‏اید (و از کسى) نمى‏ترسید؛ و (خدا) مى‏دانست آنچه نمى‏دانستید؛ و جز این، پیروزى نزدیکى (براى شما) قرار داده است».

شأن نزول

پیامبر(ص) در مدینه خواب دید که به اتفاق یارانش براى انجام مراسم عمره، وارد مکه مى‏شود و این خواب را براى اصحاب خود بیان کرد و همه خوشحال شدند و گروهى تصور کردند این خواب درهمان سال ششم هجرى تحقق خواهد یافت. هنگامى که مشرکان در حُدیبیّه مانع ورود مسلمانان به مکه شدند، این گروه در مورد صحّت خواب پیامبر(ص) به تردید افتادند و پیامبر(ص) گفت: مگر من به شما گفتم که این رؤیا همین امسال تحقق مى‏یابد؟! آیه فوق هنگام بازگشت مسلمانان به مدینه، فرود آمد و تأکید کرد که رؤیاى پیامبر(ص) صادق است و قطعاً در آینده تحقق مى‏یابد (نمونه بینات، ص734 و 735).

رؤیاى پیامبر(ص) یکى از اقسام وحى است و اجراى آن بر عهده‏ پیامبر(ص) است؛ همان گونه که در مورد ابراهیم و اسماعیل نیز اتفاق افتاد (در مورد رؤیا ر.ک. به: صافات/ 102؛ یوسف/‌4 به بعد). این آیه یکى از پیش‏گویى‏هاى اعجازآمیز قرآن است؛ زیرا با تأکید زیاد، به مسلمانان وعده مى‏دهد که خواب پیامبر(ص) در مورد داخل شدن شما به مسجد الحرام تحقق مى‏یابد و این کار با کمال امنیت انجام مى‏گیرد. طبق پیش‏گویى قرآن این عمره در سال بعد، (ذى‌القعده‏ سال هفتم هجرى) انجام گرفت و به «عُمرة‌القضا» مشهور شد؛ زیرا قضاى عمره‏ سال قبل به شمار آمد که در اثر ممانعت مشرکان انجام نشده بود.

مقصود از «فتح قریب» همان پیروزى مسلمانان درجنگ خیبر بود که با فاصله کمى از صلح حدیبیه، اتفاق افتاد و یهودیان اطراف مدینه کاملاً سرکوب شدند. برخى مفسران فتح قریب را همان صلح حدیبیه مى‏دانند؛ ولى این مطلب بعید است؛ چون فتح خیبر فاصله کم‏ترى با تحقق عینى این خواب داشت و در آیه 18 سوره فتح هم بدان اشاره شد (مکارم،‌ تفسیرنمونه، ج22، ص104؛ تفسیر قرآن مهر، ج19، ص 226).

2. گاهی هدف قرآن، بیان سرگذشت امت‌های پیشین است که در این زمینه نیز اعجازهای تاریخی وجود دارد. مباحث باستان‌شناسی به یاری این بُعد شتافته است و می‌تواند راه‌گشای مناسبی برای کشف اعجازهای تاریخی قرآن باشد. این مطلبی است که مورد تأکید عده‌ای از محققان قرار گرفته است (بی‌آزار شیرازی، باستان‌شناسی و جغرافیای تاریخی قصص قرآن، ص 6ـ4).

از جمله این نوع اعجاز تاریخی قرآن، می‌توان به داستان یوسف و عزیز مصر اشاره نمود‌. نکته شایسته توجه این است که در سوره یوسف از فرعون نامی به میان نیامده است؛ حال آن‌که یوسف بیشتر ایام عمر را در سرزمین مصر گذراند و در این سوره در مواردی از لقب «ملک» برای پادشاهان مصر یاد شده است. این مطلب نشان‌دهنده اعجاز تاریخی قرآن است؛ چون یوسف در دوران حکومت «هکسوس» زندگی می‌کرد. که سلسله فرعون‌ها هنوز به وجود نیامده بودند و سلسله ملک‌ها وجود داشت.

کشفیات «شامپلیون» در سرزمین مصر مؤیّد این مطلب می‌باشد (حاج احمد، موسوعة‌‌الاعجاز العلمی فی القرآن‌الکریم و السنه المطهره، ص 42).روایتی از امام سجاد7 هم در دست است که صحت این اعجاز را به نوعی تأیید می‌نماید (بستانی، قصص القرآن‌الکریم دلالیاً و جمالیاً، ج 1، ص 316).

طی اکتشاف‌های باستان‌شناسی محل دقیق «کوه جودی» به دست آمده است. از این کوه در ماجرای کشتی حضرت نوح یاد شده است. کوه جودی جزو سلسله «کوه‌های آرارات» و در کشور ترکیه قرار دارد (حاج‌احمد، همان، ص41؛  بی‌آزار شیرازی، همان، ص‌ 44). اعجاز تاریخی قرآن در واقعه اصحاب کهف نیز توسط اکتشاف‌های باستان‌شناسی تأیید شده است.

بر اساس اکتشاف‌های باستان‌شناسی در مناطقی که به عنوان محل‌های احتمالی غار اصحاب کهف ذکر شده، آن‌‌چه که در کشور اردن به دست آمده است با شواهد و مدارک قرآنی هماهنگی بیش‌تری دارد. این کشف باستان‌شناسی از جانب کاشف آن به عنوان معجزه‌ای از قرآن یاد شده است (حاج احمد، همان، ص43؛ بی‌آزار‌ شیرازی، همان، ص195)؛ البته با توجه به ذکر داستان اصحاب کهف در منابع یهودی و مسیحی، پذیرش اعجاز تاریخی آن در قرآن مشکل است.

نتیجه

1. بررسی اعجاز تاریخی قرآن به ویژه در مورد انبیاء و امت های پیشین با توجه به شرایط زمان حاضر، ضرورتی مهم است و می‌تواند گویای حقانیت اسلام و قرآن باشد.

2. رابطه اخبار غیبی و اخبار تاریخی، عموم و خصوص من وجه است و توجه نکردن به این رابطه، سوء برداشت‌هایی در معرفی و بیان آیات مرتبط با اعجاز تاریخی قرآن را در پی داشته است.

3. در اخبار غیبی قرآن دو رویکرد اساسی (بیان اخبار گذشته و پیشگویی اخبار آینده وجود دارد و هر دو در قرآن دیده می‌شود.

منابع

1.      ابن‌اعثم، احمد، کتاب الفتوح، تحقیق علی شیری، دارالاضواء، بیروت، 1411ق.

2.      ابن‌خلدون، عبدالحمن، مقدمه ابن‌خلدون، ترجمه محمد پروین گنابادی، علمی و فرهنگی، تهران، 1362ش، چ4.

3.      ابن‌عطیه اندلسی، المحرر الوجیز فی تفسیر الکتاب‌العزیز، تحقیق عبدالسلام عبدالشافی محمد، دارالکتب العلمیة، بیروت، 1413ق.

4.      ابن‌فارس، ابوالحسین احمد، معجم مقاییس‌اللغة، تحقیق عبدالسلام محمد هارون، مکتبة الإعلام الإسلامی، (بی جا)، 1404ق.

5.      ابن کثیر، تفسیر القرآن العظیم، دار المعرفة، بیروت، 1402ق.

6.      ابن منظور، لسان العرب، نشر ادب الحوزة، قم، 1405ق.

7.      اشرفی، عباس، مقایسه‌ قصص در قرآن و عهدین، دستان، تهران، 1382ش، چ1.

8.      اصفهانی، حمزه، تاریخ سنی ملوک الارض، برلین، 1340ق.

9.      انصاری زنجانی، شیخ ابراهیم، ملاحم القرآن، بی‌نا، بی‌جا، 1400ق.

10.  باقلانی، ابی‌بکر محمد بن طیب، اعجاز القرآن، تصحیح محمد شریف سُکّر، دار الاحیاء العلوم، بیروت،  1408ق، ط 1.

11.  بستانی، محمود، پژوهشی در جلوه‌های هنری داستان‌های قرآن‌کریم، ترجمه محمد حسین جعفرزاده، بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، مشهد،1371ش،ط1.

12.  همو، قصص القرآن الکریم دلالیا و جمالیا, موسسه السبطین العالمیه، قم، 1428 ق، ط2.

13.  بلاذری، أحمد بن یحیى بن جابر، فتوح البلدان، تحقیق: رضوان محمد رضوان، دارالکتب العلمیة ، بیروت،  1403ق.

14.  بلاغی، محمدجواد، آلاء الرحمان فی‌ تفسیرالقرآن، تحقیق قسم الدراسات الاسلامیة موسسة البعثة، موسسة البعثه، قم،  1419ق.

15.  بی‌آزار شیرازی، عبدالکریم، باستان‌شناسی و جغرافیای تاریخی قصص قرآن، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، تهران، 1380ش، چ 1.

16.  بیرونی، ابوریحان، آلآثار الباقیه عن القرون الخالیه، به کوشش ادوارد زاخائو، لایپزیک، بی‌نا، بی‌جا، بی‌تا.

17.  بیومی مهران، محمد، دراسات تاریخیه من القرآن‌الکریم، دارالنهضه العربیه، بیروت، 1408ق، ط2.

18.  پطروشفسکی، ایلیاپاولویچ، ایران در اسلام، ترجمه کریم کشاورز، پیام، تهران، 1362ش، چ6.

19.  جعفری، یعقوب، بینش تاریخی قرآن، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، تهران، ‍‌‌1368ش، چ 2.

20.  جوادعلی، المفصل فی تاریخ‌العرب قبل‌الاسلام، انتشارات شریف‌الرضی، بی‌جا، 1380ش، ط1.

21.  جوالیقی، ابومنصور، المعرب، ابومنصور جوالیقی، به کوشش ادوارد زاخائو، لایپزیک، بی‌تا.

22.  جوهری، اسماعیل بن حماد، الصحاح تاج‌اللغة وصحاح العربیة، تحقیق احمد عبد الغفور عطار، دارالعلم للملایین، بیروت، 1407ق، ط4.

23.  حاج احمد، یوسف، موسوعة الاعجاز العلمی فی القرآن‌الکریم والسنة المطهرة، مکتبة ابن حجر، دمشق، ، 1424ق، ط2.

24.  حسینی بحرانی، سید هاشم، البرهان فی تفسیرالقرآن، تحقیق قسم الدراسات الاسلامیه، موسسة البعثة، قم، 1417ق، ط 1.

25.  حلّی، حسن بن یوسف، کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، تعلیقات سید ابراهیم موسوی زنجانی، موسسه اعلمی، بیروت، 1399، ط1.

26.  خویی، سید ابوالقاسم، البیان فی تفسیر القرآن، انوار الهدی، بی‌جا، 1401ق، ط 8.

27.  دراز، محمد عبدالله، النبأ العظیم نظرات جدیده فی القرآن، تخریج عبدالحمید الدخاخینی، دارطیبه، ریاض، 1421ق.

28.  رازی، فخر الدین، التفسیرالکبیر، دار الکتب العلمیة، بیروت، 1421ق، ط1.

29.  راغب اصفهانی، معجم مفردات الفاظ القرآن، تحقیق ندیم مرعشلی، دارالفکر، بیروت، بی‌تا.

30.  رشید رضا، المنار، دارالمعرفة، بیروت، 1414ق، ط2.

31.  رضایی‌اصفهانی، محمدعلی،پژوهشی‌در اعجاز علمی قرآن، کتاب‌ مبین، رشت، 1380ش، چ 1.

32.  همو، روش‌ها و گرایش‌های تفسیری قرآن (منطق تفسیرقرآن)، مرکزجهانی علوم اسلامی، قم، 1382ش، چ1.

33.  زبیدی، محمد مرتضی، تاج‌العروس من جواهرالقاموس، تحقیق محمد عبدالسلام هارون، مطبعة حکومة کویت، کویت، 1415، ط2، مصوره.

34.  زرکشی، بدرالدین، البرهان فی‌ علوم‌‌ القرآن، تحقیق یوسف عبدالرحمن مرعشلی و جمال حمدی ذهبی و ابراهیم عبدالله کردی، دار المعرفة، بیروت، 1415ق، ط2.

35.  زرین کوب و دیگران، تاریخ ایران از فروپاشی دولت ساسانیان تا آمدن سلجوقیان، گردآورنده ر.ن.فرای، ترجمه حسن انوشه، امیرکبیر، تهران، 1385ش، چ5.

36.  زرین کوب، عبدالحسین، تاریخ ایران بعد از اسلام، امیرکبیر، تهران، 1363ش، چ4.

37.  همو، تاریخ در ترازو، امیر کبیر، تهران، 1362ش، چ 2.

38.  سخاوی، شمس‌الدین محمد، الإعلان بالتوبیخ لمن ذم اهل التاریخ، ترجمه صالح احمد العلی، دار الکتب العلمیه، بیروت، بی‌تا.

39.  سن، کریستین، ایران در زمان ساسانیان، ترجمه رشید یاسمی، قصه‌پرداز، تهران، 1379ش، چ10.

40.  سیوطی، جلال الدین، الاتقان فی علوم القرآن، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، انتشارات رضی و بیدار، قم، 1367ش، ط2.

41.  شریف مرتضی، الموضح عن جهة اعجاز القرآن (الصرفه)، تحقیق محمد رضا انصاری قمی، بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، مشهد،  1382ش، ط 1.

42.  شهرستانی، سید هبة‌الدین، المعجزة الخالدة، ترجمه سید جعفر غضبان، بی‌نا، بی‌جا، 1332ش.

43.  الشیخ الرکابی، السنن التاریخیه فی القرآن المجید، مقدمه جعفر سبحانی، مکتب الاعلام الاسلامی، بی‌جا، 1371ش، ط 1.

44.  صدر، سید محمد باقر، سنت‌های تاریخ در قرآن، ترجمه سید جمال موسوی اصفهانی، انتسارات اسلانی، قم، بی تا.

45.  صولی، ابی‌بکر محمد بن یحیی، ادب الکتاب، تحقیق محمد بهجه اثری، اشراف سید محمود شکری آلوسی، دار الکتب العلمیه، بیروت، (بی تا).

46.  ضیایی بیگدلی، محمد حسین، قرآن‌کریم ودلایل اعجاز آن، دارالعلم، قم، 1378ش،چ 1.

47.  طباطبایی، سید محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، موسسه اعلمی، بیروت، 1393ق، ط3.

48.  طبرسی، فضل بن حسن، مجمع‌البیان، تصحیح سید هاشم رسولی محلاتی و فضل‌الله یزدی طباطبایی، دار المعرفة، بیروت، 1406ق، ط1.

49.  طبری، محمد بن جریر، تفسیر الطبری، مطبعه الکبری الامیریه، مصر، 1328ق، ط1.

50.  طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیرالقرآن، تحقیق احمد حبیب قصیر العاملی، داراحیاء التراث العربی، بیروت، بی‌تا.

51.  فضل الله، محمد حسین، تفسیر من وحی القرآن، درا الملاک، بیروت، 1419ق، ط1.

52.  قرطبی، ابی عبدالله محمد بن احمد الانصاری، الجامع لاحکام‌القرآن، تحقیق مصطفی البدری، دارالکتب العلمیة، بیروت، 1420ق، ط 1.

53.  کاشانی، ملافتح‌الله، تفسیر کبیر منهج الصادقین، تعلیق میرزا ابوالحسن شعرانی، کتابفروشی اسلامیه، تهران، 1344ش، چ2.

54.  کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تحقیق قسم احیاء التراث مرکز بحوث دارالحدیث، دارالحدیث، قم، 1387ش، ط 1.

55.  لابوم، ژول، تفصیل الایات القرآن الحکیم، ترجمه به عربی محمد فواد عبد الباقی، دار الفکر العربی، بیروت، 1374ق، ط 2.

56.  مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، دار احیاء التراث العربی ،بیروت، 1403ق، ط 3.

57.  مدرس، سید علاء الدین، مباحثی پیرامون قرآن، مفید، تهران، 1373ش، چ 1.

58.  مسلم، مصطفی، مباحث فی اعجاز القرآن، دار القلم، دمشق، 1424ق، ط 4.

59.  مصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن، وزارة الثقافه والارشاد الاسلامی، تهران، 1368ش.

60.  معرفت، محمد هادی، التمهید فی علوم القرآن، موسسة النشر الاسلامی، قم، 1417ق، ط

61.  مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، دار الکتب الاسلامیة، تهران، 1363ش.

62.  مولانی‌نیا، عزت الله و هاشم‌زاده، محمد علی، آشنایی با پایان‌نامه‌های قرآنی، فرهنگ سبز، تهران، 1386ش، چ 1.

63.  نکونام، جعفر، چکیده پایان نامه‌های قرآنی، انتشارات رایزن، بی جا، 1378ش، چ 1.

نهج البلاغه، نسخه دکتر صبحی صالح، دار الهجره، قم، بی‌تا.

حجت‌الاسلام دکتر سید رضا مؤدباستاد و عضو هیئت علمی دانشگاه قم

قاسم شهری/کارشناس ارشد علوم قرآنی و حدیث

منبع: مجله قرآن و علم شماره 7