مهدویت و زبان دین
دوشنبه 24 تیر 1392 3:07 PM
مباحث آینده نگر ـ به ویژه مباحث مهدویت ـ در تحرک و پویایی بشر و جوامع بشری، نقش مهم و بی بدیلی دارند. عملی شدن نقش مهدویت و ایفای رسالتِ آن، میان باورمندان مهدوی به دو امر بستگی دارد: اعتقاد و باور قوی به مهدویت؛ اعتقاد به واقع نمابودن و شناختاری بودن مهدویت و گزاره های آن.
تحقیق دو امر فوق، مهدویت را در انجام رسالت خویش که همانا پویایی و بالندگی انسان ها و جوامع انسانی است، کمک می کند.
موضوع این نوشتار امر دوّم؛ یعنی شناختاری بودن مهدویت است که نخست، با مطرح کردن عوامل زبان دین در غرب و نفی آن از ساحت مهدویت و نیز طرح رویکردهای مختلف دربارة زبانِ دین، مقاله را پی می گیریم.
در مرحله دوّم با استمداد از براهین نقلی و عقلی، به شناختاری بودن گزاره های دینی می پردازیم؛ که ابتدا به شناختاری بودن منابعِ مهدویت؛ یعنی قرآن و روایات پرداخته و سپس به شناختاری و واقع نمایی مهدویت و گزاره های مهدویت خواهیم پرداخت.
کلید واژه ها: موعودگرایی، مهدویّت، فلسفه دین، زبان دین، مکتب پوزیتیویسم، تحقیق پذیری و ابطال پذیری، نمادین و سمبلیک، تمثیل گرایی.
برخی مکاتب و نحله های فلسفی، با دست مایه قراردادن تجارب حسی، سودای از بین بُردن امور متافیزیک ـ به ویژه الهیات به معنای اخص ـ را در سرمی پرورانند؛ یکی با طرح اصالت تجربه، در صدد به حاشیه راندن ما بعد الطبیعة و دین، برآمده و دیگری با ابزار حس نگری به بی معنایی و بی مفهومی دین و گزاره های دینی فرمان می دهد. برخی با تشدید نزاع میان علم و دین، دین را به حاشیه رانده و اضمحلال آن را انتظار می کشند و گروه دیگر تنازع عقل و دین را مطرح کرده و ناکارآمدی و غیرشناختاری بودن دین را به رخ دینداران می کشند.
خلاصه اگر به همه آن مکاتب و نحله و نیز به ابزار و حیله های آن ها توجه کنیم، روشن می شود دست مایة همة آن ها اصالت تجربه و بها دادن به امور حسی می باشد.
در اتهام بی معنایی و غیرشناختاری گزاره های دینی، مهدویت و مفاهیم همسو با آن نیز از انگ بی مفهومی و غیر شناختاری مبرا نبوده، و گزاره ها و قضایای کلامی که ناظر به آینده نگری مهدویت هستند نیز غیرواقعی و غیرشناختاری پنداشته شده اند. در این نوشتار، با کنکاش در موضوع فوق و نیز تبیین دو طرف آن (زبان دین و مهدویت) به ارزیابی و سنجش مطلب می نشینیم.
مباحث آینده نگری ـ از جمله موضوع مهدویت ـ برای انسان ها و جوامع انسانی فواید فراوانی دارند، مهدویت و مباحث فرجام نگر، عهده دار ترویج امید به آیندة بهتر به شمار می آیند؛ امیدی که در اعماق و درون همة انسان ها وجود دارد. و به نوعی خاستگاه فطری داشته و گرایش فطری زیربنای آن محسوب می شود. البته در صورتی می توان از مهدویت و مفاهیم همسوی آن چنین انتظاری داشت که واقع نما بودن و نیز شناختاری بودن آن ها از پیش ثابت شود؛ از این رو لازم است ابتدا زبان دین مورد تحقیق و پژوهش قرار گیرد، تا معناداری و شناختاری بودن گزاره های دینی ـ به ویژه گزاره های کلامی مهدوی ـ ثابت شود، تا مهدویت نقش اساسی و مهم خود را که همانا ایجاد تحرک و پویایی و بالندگی در انسان ها و جوامع انسانی است، ایفا کند.
اهدافی که در این نوشتار، دنبال آن هستیم، به قرار ذیل است:
1. اثبات شناختاری بودن قرآن و روایات در جایگاه منابع مهدویت؛
2. اثبات شناختاری بودن قضایای مهدویت با دلایل خاص؛
3. بیان عوامل شکل گیری زبان دین در غرب و نفی آن از ساحتِ اسلام و مهدویت .
موعودگرایی اندیشه و باوری است فراگیرکه غالب ادیان و مذاهب و مکاتب بشری به نوعی بدان باور دارند؛ یعنی روزی از روزها که همان روز موعود است، منجی و موعود برای نجات و رستگاری بشریت ظهور کرده و انسان ها را به آرزوی دیرینه خود می رساند؛ همچنین خوب و متعالی زیستن را از فضای ذهن و تئوری به منصه عمل آورده و آن را به تجربه بشری می رساند. این مهم در اسلام و باورهای دینی مسلمان ها در قالبِ مهدویت تبلور یافته است:
السلام علی المهدی الذی و عدالله عز و جل به الامم ان یجمع به الکلم و یلم به الشعث1؛
درود بر آن مهدی که خداوند عز و جل وعده ظهور او را به امت ها داده است که به وسیله او وحدت و یکپارچگی را جایگزین پراکندگی و تفرقه کند.
مهدویت مصدر جعلی «مهدی» است که در اصطلاح مسلمان ها به آمدن فردی به نام مهدی(عج) که در آخر زمان ظهور می کند اطلاق می شود. این موضوع، از جمله باورهای اصیل اسلامی و مورد اتفاق همه فرقه های اسلامی می باشد. آینده نگری و نگرش به آیندة مثبت در اسلام در قالب واژه مهدویت تبلور یافته است. میان ادیان و مکاتبِ آینده نگر، تنها اسلام با ارائه مباحث کلی و جزیی دربارة سیر تاریخی و فرجام بشریت تابلوی روشنی فراسوی بشر قرار داده است. حساسیت و توجه ویژه اسلام به مباحث مهدویت و مفاهیم همسو، از اهمیت آن در میان باورهای اسلامی حکایت دارد؛ که به همین سبب بیش از یکصد آیه و نیز بیش از دو هزار روایت دربارة مباحث مهدویت در متون مقدس اسلامی آمده است.
