گمرک در ایران

کلمۀ گمرک از ریشۀ کومرسیوم Comercium اتخاذ شده که در زبانهای فرانسه و انگلیسی کومرس  Commerce بمعنی تجارت و مبادله کالا گفته می شود .

   اصطلاحا ًبرحقوق که از مال التجاره اخذ می شود اطلاق گردیده است .

   بنظر می رسد که دراوان تسلط عثمانیها بر شبه جزیره بالکلن  این کلمه را از آنجا اقتباس و در زبان ترکی رواج داده اند و بعدها ر دوران صفویه بواسطه همجواری با ایران این کلمه در کشور ما نیز متداول شده است .

   گمرک از قدیمترین ایام وجود داشته و هر کشوری در همان گامهای نخستین که بسوی تمدن و پیشرفت برداشته واندک مراوده ای باممالک دیگر پیدا کرده گمرکی بوجودآورده است زیرا احساس کرده است که احتیاج به حساب و کتاب و نظارت برواردات و صادرت خود دارد .

   در میان ممالکی که تاریخ کهن دارند میتوان ایران و روم و یونان را بطور مثال نام برد که هریک بعد از تحولات چندی تشکیلات منظم گمرکی بوجود آورده اند .

   در یونان قدیم معادل  و در امپراطوری روم معادل  بهای کالا گمرک می گرفته اند در ایران بطوریکه گفته شد تشکیلات گمرکی سابقه دیرین دارد .

   در زمان اشکانیان سازمان منظم گمرکی وجود داشته و صادرات از حقوق گمرکی معاف بوده است و به ایت ترتیب روشن می شود که در آن موقع از سازمان گمرک علاوه بر نقش مالی جنبه نظارت بر امور اقتصادی و تشویق توسعه صادرات هم منظور بوده است . در زمان ساسانیان کار بعضی مالیاتها از جمله مالیات گمرکی بیکی از سازمانهای مهم دولتی بنام دیوان بوده است که حقوق دیوانی میگرفته اند و دد این عبارت «حقوق دیوانی » تا چندی بیش هم بکار میرفته و در کتابهای تارخی و ادبی از آن ذکر شده است لغت Douane که در فرانسه بمعنی گمرک است نیز از همین ریشه می باشد .

   به هرحال در دوره ساسانیان از واردات بکشور بمیزان  از روی ارزش و یا مقدار حقوق گمرکی دریافت می شده است ولی از صادرات چیزی بنام گمرک گرفته نمی شد.

   وقتی که عربها برایران مسلط شدنداین رویه را اقتباس و در جزیرالعرب و ممالک زیر نفوذ خود بسط دادند و دامنۀ آن را تا جبل الطارق و اندلس  کشانیدند .

   در اصطلاح عربها گمرک را عشور یعنی ده یک و مأمورین گمرک را عاشر می گفتند .  

   البته عربها تعصبات مذهبی را هم در مآخذ و میزان گمرک خود وارد کردند چنانکه از که از مسلمانان از هز 40 درهم از یهودیان و مسیحیان و از هر 20 درهم یک درهم از سایرین از هر 10 درهم یک درهم حقوق گمرکی می گرفتند .

   بعد از تسلط عربها بر ایران در نتیجۀ آشفتگی اوضاع مملکت بخصوص حملات اقوام بی فرهنگ و عاری از تمدّن آن روز مانند غزها « ازبکان و مغولها » باین سرزمین و جنگهای متوالی که خاک ایران در معرض تاخت و تاز قرار گرفت کار گمرک نیز شد و این اختلال تا زمان صفویه ادامه داشت .

   در دورۀ صفویه و استقرار اوضاع توجه بیشتری به گمرک پیدا شد و از زمان شاه سلیمان (1674میلادی) تا220 سال بعد گمرک به صورت اجاره داده می شدکه بیشتر جنبۀ مالی آن در نظر بود .

   باین ترتیب که حکام وقت عواید گمرک را با مقاطعه باشخاص واگذار میکردند و آن اشخاص در مقابل مبلغی که گمرک را از حکام اجاره کرده بودند خودشان در آمد گمرک خانه ها جمع آوری می کردند و معروفترین مقاطعه کار گمرک در 70 سال قبل کربلائی عباسعلی نامی بوه که بازارچه کربلائی عباسعلی در تهران بنام او مشهور است .

   ضعف حکومتهای مرکزی در زمان قاجاریه اجرای قررات رامشکل نموده بود چنانکه در سال 1299 هجری قمری یعنی 80 سال پیش بموجب فرمانی که پادشاه وقت صادر کرده تره ـ بندرعباس و توابع آن را از حقوق گمرکی معاف میکرد تخلف کنندگان از اجرای آن را بلعنت خدا و رسول و ملائکه مقربین وانبیاء مرسلین حواله می نمود .

   این اختلال و آشفتگی اوضاع حکومتها را گرفتار قرض خارجی نمود و عواید گمرکی گروگان پرداخت این قرضه ها قرار گرفت و برای تأمین وصول عواید گمرکی مستشاران بلژیکی در سال 1277 خورشیدی مطابق با 1898 میلادی بسرپرستی نوز بایران آمدند .

   مسیونوز که بعدها در این مملکت بوزارت گمرکات و پست و تلگراف نیز رسید بعد از ورود بایران عده ای همکار بلژیکی برای سرپرستی گمرکخانه های مرزی در خدمت دولت ایران وارد کرد و قوانین و مقرراتی برای وصول درآمدهای گمرک وضع نمود و فرمانهائی از پادشاه وقت برای اجرای آن گرفت .

   در ابتدا اداره گمرک بنام وزارت گمرکات نامیده می شد بعدها که اداره مالیه مملکت بدست شوسترآمریکائی و همکاران او افتاد را ضمیمه وزارت دارائی نمودند و اداره گمرک یکی ار ادارات وزارت دارائی شد.

   بعد از شکیتهای نظامی ایران از روسیه در زمان فتحعلیشاه و تحمیل قراردادهای ننگین گاستان و ترکمانچای رژیم کاپیتون در این مملکت برقرار شد و خارجیها امتیازات زیادی از جمله امتیازات گمرکی برای افراد و مؤسسات خود در ایران گرفتند که تا زمان سلطنت رضا شاه فقید این وضع برقرابوده و بفرمان آن پادشاه بزرگ کاپیتولاسیون لغو و استقلال اقتصادی و قضائی در این مستنر گردید .

   مستشاران و روسای خارجی تا سال 1313 خورشیدی در ایران خدمت می کردند ولی چون شاهنشاه فقید بمقتضای تعصب  شدید وطن پرستی با هر گونه مداخله و نفوذ بیگانگان مخالف بودند در این سال که عده ای از جوانان تحصیل کرده و اروپا دیده ایران برای خدمت به همین آمادگی داشتند عذرروسای بلژیکی از گمرک و دارائی خواسته شد و اداره گمرک بدست روسای تحصیل کرده ایرانی سپرده شد ازآن سال به بعد اداره گمرک و را تکامل پیموده و سازمان و تجهیزات خود را گسترش داده است .

   از آغاز سال 1336 وزارت گمرکات و انحصارات تأسیس و ادراه گمرک نیز از وزارت دارائی جدا و ضمیمه وزارت گمرکات شد .

   از اواخر خرداد 1340 بنا به تصویب هیئت وزیران اداره کل گمرک سازمان خود جزء وزارت بازرگانی شده است و اسغفند ماه 1341 نیز که وزارت بازرگانی با وزارت صنایع و معادن ادغام و تواما ً تشکیل وزارت اقتصاد را داد گمرک جزء وزارت اقتصاد متشکل گردید .

    از تیرماه 1345 طبق قانون مصوبه دو مجلس گمرک از وزارت اقتصاد مجزی وزیر نظارت وزارت دارائی قرار گرفت .

   اولین تعرفۀ گمرکی در سال 1282 خورشیدی مطابق 1903 میلادی تدوین شد لغت تعرفه که با گمرک سر وکار زیادی دارد مطابق بعضی قولها  از نام شهر طریف در جنوبی ترین نقطه اندلس گرفته شده است که اعراب در این منطقه از کشتیهائیکه از جبل الطارق عبور میکردند حقوقی می گرفتند و همین لغت بعدها در ایران و ممالک عربی تعرفه و در زبان اروپائی Tarif گفته شده است بعضی دیگر معتقدند که کلمه تعرفه ازواژۀ عرب بمعنی شناسائی گرفته شده و چون گرفتن حقوق گمرکی مستلزم شناختن کالاهاست حقوق کالاهای شناخته شده را تعرفه خوانده اند .