اصول ترییت 1

تربيت، عبارت از مجموعه روشها و راهكارهايي است كه از آغاز زندگاني انسان، بلكه پيش از آن به كار گرفته مي‌شود تا در مسير صحيح رشد و ترقي قرار گيرد و در پرتو اين آموزشها، بتواند از انحراف جلوگيري كند و راه سعادت و كمال را در پيش گيرد.
پيامبر گرامي اسلام صلي الله عليه وآله فرمودند: «الْوَلَدُ الصَّالِحُ رَيحَانَةٌ مِنْ رَياحِينِ الْجَنَّةِ؛ ²فرزند صالح، گلي است از بوستان بهشت.‌» همچنين فرمودند: «مِنْ سَعَادَةِ الرَّجُلِ الْوَلَدُ الصَّالِحُ؛ ³فرزند صالح، نشانه خوشبختي مرد است.‌»
امام صادق عليه السلام نيز فرمودند: «مِيرَاثُ اللَّهِ مِنْ عَبْدِهِ الْمُؤْمِنِ الْوَلَدُ الصَّالِحُ؛ ⁴ميراث خداوند به بنده مؤمنش، فرزند صالح است.»

اثر تربيتي نام‌گذاري شايسته
مسئله حائز اهميتي كه در تربيت فرزند نيز بدون نقش نيست، انتخاب نام شايسته براي كودك است؛ زيرا نام گذاري شايسته در شكل گيري شخصيت فرزند در بزرگسالي، داراي نقش ويژه‌اي است. بسياري از افراد هستند كه در بزرگسالي، نام خود را به جهت عدم برازندگي تغيير مي‌دهند و حتي در برخي از جوانان و يا نوجوانان نيز ديده شده كه از گفتن نام اصلي خود، به دليل سبك و سخيف بودن، پرهيز مي‌كنند.
چون شكوه و جلال مسلمانان، موضوعي است كه اسلام بدان توجه ويژه دارد، آنان را از نامگذاريهاي ناشايست و غير متين براي فرزندان، باز داشته است. حتي از آن، به «حقّي مسلّم بر گردن پدر و مادر‌» تعبير شده است. موسي بن بكر از امام كاظم عليه السلام روايت مي‌كند:
«أَوَّلُ مَا يبَرُّ الرَّجُلُ وَلَدَهُ أَنْ يسَمِّيهِ بِاسْمٍ حَسَنٍ فَلْيحْسِنْ أَحَدُكُمُ اسْمَ وَلَدِهِ؛ ⁵نخستين كار نيكي كه شخص براي فرزندش انجام مي‌دهد، اين است كه نام نيكو بر او بگذارد. پس شايسته است هر يك از شما، نام فرزند خود را نيكو قرار دهد.»
همچنين روايت شده كه فردي نزد رسول خداصلي الله عليه وآله آمد و پرسيد:‌اي رسول خدا! حقّ فرزندم بر من چيست؟ فرمود: «نام و تربيتش را نيكو كني و او را در محيطي خوب پرورش دهي.» ⁶ امام صادق عليه السلام در سخني فراگير و كامل در پاسخ ابن حميد، كه براي مشورت در مورد انتخاب نامي براي فرزندش شرفياب شده بود، فرمودند: «از نامهايي كه بندگي خداي را مي‌رساند، بر او بگذار.» ⁷
گذشته از اين مطلب، احاديثي موجود است كه مبتني بر تغيير برخي نامها توسط اهل بيت عليهم السلام مي‌باشد كه آنان، اين گونه ناخرسندي خود را از گذاشتن اين دسته نامها اعلام داشته اند؛ آن سان كه آورده اند: رسول خداصلي الله عليه وآله نام افراد و اماكني كه زيبنده نبود، تغيير مي‌دادند. ⁸
يعقوب سرّاج مي‌گويد: روزي نزد امام صادق عليه السلام رفتم و ديدم نزديك گهواره فرزندش موسي عليه السلام ايستاده است. سلام كردم، امام پاسخ داد... و سپس امام كاظم عليه السلام فرمود: «برو و اسمي را كه ديروز براي دخترت نهاده‌اي، تغيير ده! زيرا آن اسم را خداوند دوست ندارد.‌» من از غيب گويي امام [آن طفل در گهواره] شگفت زده شدم؛ چرا كه نام دخترم را حميراء گذاشته بودم. امام فرمود: دستورهاي فرزندم [موسي بن جعفر] را مورد پيروي و اطاعت قرار ده تا رستگار شوي! من نيز نام دخترم را تغيير دادم. ⁹
حال ببينيم در مرام اهل بيت عصمت عليهم السلام نام گذاريها به چه شكل بوده است. عبد الرحمن بن محمد مي‌گويد: معاويه، مروان بن حكم را بر مدينه گماشته و به او دستور داده بود تا نسبت به جوانان بني هاشم سخت گيري كند. روزي امام سجادعليه السلام نزد مروان فرا خوانده شد. مروان از او پرسيد: اسمت چيست؟ فرمود: علي بن الحسين. او با اينكه مي‌دانست، دو باره پرسيد: نام برادرت چيست؟ امام پاسخ داد: علي. مروان پوزخندي زد و به طعنه گفت: علي و علي [چند علي در يك خانواده] ! پدرت چه در سر داشته كه نام همه شما را «علي‌» گذاشته است! امام، نزد پدر بزرگوارش امام حسين عليه السلام رفت و جريان را باز گفت. امام حسين عليه السلام فرمود:
«واي بر پسر زنِ چشم آبي دبّاغ! اگر خداوند به من صد پسر هم عنايت كند، دوست دارم نام همگي آنان را علي بگذارم.‌» ¹⁰و نيز در بزرگداشت نام «فاطمه‌» از امام صادق عليه السلام روايت شده كه وقتي سكوني (كه از اصحاب آن حضرت بود) نزد ايشان آمد و عرض كرد كه خداوند به او دختري عنايت كرده و او نيز نامش را فاطمه نهاده است، امام با شنيدن نام فاطمه، منقلب شد، سر را پايين انداخت، دست بر پيشاني گذاشت و چند بار اين نام را زمزمه كرد و سپس فرمود:
«آه، آه، آه! حال كه نام او را فاطمه ناميدي، او را ناسزا نگو و كتك نزن!‌» ¹¹
همچنين امير المؤمنين عليه السلام با اينكه نام مادر و همسرشان فاطمه عليها السلام بود، نام يكي از دختران خود را نيز فاطمه نهادند. ¹² و نيز نگاشته اند كه شدت علاقه به حضرت زهراءعليها السلام در اهل بيت عليهم السلام به گونه‌اي بود كه امام كاظم عليه السلام نام چهار دختر خود را فاطمه گذاشتند: فاطمه كبري، فاطمه وسطي، فاطمه صغري و فاطمه اُخري كه به فواطم اربعه شهرت يافتند. ¹³
امام رضاعليه السلام نيز فرمودند: «لَا يدْخُلُ الْفَقْرُ بَيتاً فِيهِ اسْمُ مُحَمَّدٍ أَوْ... أَوْ فَاطِمَةَ مِنَ النِّسَاءِ؛ ¹⁴در خانه‌اي كه نام محمد يا... باشد يا نام يكي از زنان فاطمه باشد، فقر داخل نمي‌شو د.»
اين ويژگي در خانواده امام حسين عليه السلام نيز ديده مي‌شود و فاطمه كبري و فاطمه صغري از دختران او به شمار مي‌روند. ¹⁵ اين، در حالي بود كه فضاي سركوب شيعيان، بر جامعه حاكم شده و رعب و وحشت بر سر آنان كه نام فرزندان خود را به نام علي و فاطمه مي‌نهادند، سايه افكنده بود. امام حسين عليه السلام نيز در اين فضاي تهديد و ارعاب، دست به مبارزه‌اي آشكار زد و با اين نام گذاري به پاسداشت جايگاه و احترام اين دو دُردانه آفرينش برخاست.

پی نوشت:

1) بند 2 از ماده 26 اعلاميه جهاني حقوق بشر، برگرفته از: تربيت اسلامي، جمعي از نويسندگان، قم، كتاب دوم، 1379 ش، ص 204.
2) وسائل الشيعة، الشيخ حرّ العاملي، بيروت، دار احياء التراث العربي، بي تا، ج 15، ص 97.
3) همان.
4) همان، ص 98.
5) همان، ج 15، ص 122؛ الفروع من الكافي، محمد بن يعقوب الكليني، تهران، كتاب فروشي اسلاميه، چاپ دوم، 1362 ش، ج 2، ص 86.
6) وسائل الشيعة، ج 15، ص 124.
7) همان، ص 125؛ الفروغ من الكافي، ج 2، ص 86.
8) وسائل الشيعة، ج 15، ص 122.
9) همان، ص 123.
10) همان، ص 128؛ الفروغ من الكافي، ج 2، ص 86.
11) الفروغ من الكافي، ج 2، ص 48.
12) الارشاد، محمد بن محمد بن النعمان الشيخ المفيد، تهران، انتشارات دفتر نشر فرهنگ اسلامي، چاپ چهارم، 1378 ش، ج 1، ص 215.
13) همان، ج 2، ص 344؛ بحارالانوار، محمد باقر مجلسي، بيروت، مؤسسه الوفاء، 1404 ق، ج 48، ص 317؛ تذكرة الخواص، ابن الجوزي، تهران، مكتبة نينوي الحديثة، بي تا، ص 315.
14) وسائل الشيعة، ج 15، ص 129.
15) تذكرة الخواص