نجوم و اختر شناسی

پاسخ به:نجوم و اختر شناسی
سه شنبه 17 بهمن 1391  5:14 PM

رصد ‌اقمار ‌مصنوعي ‌در‌ دل ‌آسمان‌ شب‌

سياره ما با داشتن يكي از بزرگترين اقمار منظومه شمسي، جلوه بي‌نظيري را در شب‌هاي خود تجربه مي‌كند. اما مردمان سياره ما به واسطه موهبتي به نام هوش، توانسته‌اند در محيط اطراف خود تغييرات متعددي ايجاد كنند. از سال 1957 و از روزي كه انسان به واسطه سفر اسپوتنيك ‌ 1، قدم به فضا گذاشت، سياره زمين علاوه بر تك قمر بزرگ و طبيعي خود ميزبان اقمار مصنوعي شده است كه با اهداف بسيار متنوعي در مدار قرار گرفته‌اند. برخي از آنها زمينه‌هاي ارتباطي و مخابراتي را فراهم مي‌آورند و امواج راديويي و تلويزيوني را به نقاط مختلف جهان رله مي‌كنند . از سوي ديگر امكان ارتباطات تلفني و اينترنتي را فراهم مي‌كنند. برخي از آنها چشم به زمين دوخته‌اند و تغييرات آن را رصد مي‌كنند تا ما را نسبت به مسائلي همچون، وضعيت آب و هوا يا تغييرات پوسته زمين آگاه كنند يا يه كشف منابع زيرزميني و زير بستر دريا بپردازند. برخي از اين ماهواره‌ها همچون تلسكوپ فضايي هابل و ديگر تلسكوپ‌هاي فضايي، چشم به اعماق آسمان‌ها دوخته‌اند تا رازهاي جديدي از دنياي فراسوي ديد ما را آشكار كنند و برخي ديگر ايستگاه‌هايي در دل فضا هستند كه نقش پايگاهي آسماني براي آزمايش‌ها و فعاليت‌هاي علمي انسان به دور از نيروي گرانش زمين را ايفا مي‌كنند. همه اين فعاليت‌هاي فضايي در اطراف زمين باعث شده است تا انسان در مدار‌هاي نزديك زمين ماه‌هاي جديدي بسازد كه علاوه بر همه كاربردهاي اصلي خود، موضوع جديدي در ستاره‌شناسي آماتوري به شمار مي‌روند. رصد ماهواره‌ها يكي از سوژه‌هاي داغ ستاره‌شناسي آماتوري دوران ماست.ارتفاع 100 كيلومتري از سطح دريا را مرز فضا مي‌نامند كه به خط كارمن معروف است. اگر جرمي از اين مرز عبور كند عملا در فضا قرار دارد و اگر سرعت اوليه مناسبي داشته باشد مي‌تواند در مداري مشخص به دور زمين گردش كند. مدارهاي اطراف زمين از چنين فاصله‌اي آغاز مي‌شوند و تا فواصل بسيار دورتر ادامه مي‌يابند. ايستگاه بين‌المللي فضايي‌حدود 400 كيلومتر با زمين فاصله دارد و تلسكوپ فضايي هابل در ارتفاع 500 كيلومتري به دور زمين در چرخش است. يكي از دورترين مدارهاي موجود مدار پر كاربردي به نام مدار كلارك يا زمين ثابت است كه در ارتفاع 35 هزار و 786 كيلومتري سطح زمين قرار دارد و پرتابه‌اي كه روي آن قرار مي‌گيرد در مدت يك شبانه روز نجومي زمين، سياره ما را دور مي‌زند و به اين ترتيب هميشه براي ناظراني كه در يك نقطه زمين ايستاده‌اند، در يك نقطه مشخص از آسمان ثابت به نظر مي‌رسند و به همين دليل هم هست كه مي‌توانند ارتباطات راديو تلويزيوني را برقرار سازند. از روي زمين و بدون استفاده از ابزارهاي اپتيكي مي‌توان بسياري از اين ماهواره‌ها را رصد كرد و از آنها عكاسي كرد. اكثر اين ماهواره‌هاي درخشان را مي‌توان در ساعات ابتدايي پس از غروب خورشيد و ساعات انتهايي شب و پيش از طلوع خورشيد رصد كرد.علت اين امر به اختلاف افق ما روي زمين و ماهواره‌ها بر مدار خويش باز مي‌گردد. شما مي‌توانيد با آزمايشي ساده اين مساله را تحقيق كنيد.فرض كنيد در كنار دريا و در كنار يكي از سكو‌هاي غريق نجات‌ها نشسته‌ايد و به غروب خورشيد مي‌نگريد. بلافاصله كه خورشيد به زير سطح دريا فرو رفت، به سرعت به بالاي سكوي غريق نجات‌ها برويد و بايستيد و به افق بنگريد، مي‌بينيد كه خورشيد هنوز بالاي افق است، علت اين امر به اين واقعيت باز مي‌گردد كه با تغيير ارتفاع، افق شما نيز تغيير مي‌كند. يعني هر چقدر ارتفاع خود را افزايش دهيد زماني كه مي‌توانيد خورشيد را بر فراز افق ببينيد افزايش مي‌يابد. حال تصور كنيد به جاي چند متري كه اختلاف فاصله شما تا بالاي برج غريق نجات است، چند صد متر يا چند صد كيلومتر ارتفاع بگيريد. مسلما زمان ايست خورشيد بر فراز افق متناسب با ارتفاع شما نيز افزايش مي‌يابد. بنابراين اگر شما مثلا در ايستگاه بين‌المللي فضايي و در ارتفاع قريب به 400 كيلومتري سطح زمين باشيد، در اين صورت زماني كه خورشيد براي افق شما غروب كرده است و شما ساعات شباهنگام خود را آغاز كرده‌ايد هنوز در آن ارتفاع خورشيد غروب نكرده است. حال اگر اين مساله را با ضريب بازتاب بالاي سطح ماهواره‌ها در كنار هم در نظر بگيريد، علت ديده شدن ماهواره‌ها بسان نقاطي درخشان در آسمان مشخص مي‌شود. در ساعات ابتداي شب يا پايان آن كه در عين تاريكي زمين، خورشيد براي آن ماهواره بالاي افق است، بخش بزرگي از پرتو‌هاي خورشيد كه به سطح ماهواره برخورد مي‌كنند به زمين بازمي‌گردند و ردي درخشان را در دل شب ايجاد مي‌كنند. مثل اين كه با آينه‌اي پرتويي از نور را به اتاقي تاريك بتابانيم. از طرف ديگر بايد در نظر داشت كه بسياري از ماهواره‌ها در مدارهاي زير زمين ثابت قرار دارند و به اين ترتيب در حدود چند دقيقه تا چند ساعت يك بار زمين را دور مي‌زنند و بسته به زاويه‌اي كه با استواي سماوي دارند در برخي از شب‌ها ممكن است چندين بار از فراز يك نقطه مشخص عبور كنند و اگر شما مسير عبور آنها را بدانيد براحتي مي‌توانيد آنها را با چشم غيرمسلح رصد يا از آنها عكاسي كنيد.برخي از درخشان‌ترين و چشمگيرترين ماهواره‌هايي كه مي‌توان آنها را رصد كرد، درخش‌هاي ايريديوم و ايستگاه بين‌المللي فضايي هستند. درخش‌هاي ايريديوم به ماهواره‌هايي به نام ايريديوم مربوط مي‌شود و اگر در موقعيت مناسبي از فراز سر شما عبور كنند، مي‌توانند درخش‌هاي بسيار چشمگيري توليد كنند كه در شرايط ايده‌آل به اندازه تابش ماه شب 14 نيز درخشان مي‌شود. ايستگاه بين‌المللي فضايي نيز يكي ديگر از اجرامي است كه رصد آن بسيار جذاب و هيجان‌انگيز است. پس از ماموريت‌هايي كه براي تكميل اين ايستگاه در حال انجام است، اين سازه كه بزرگ‌ترين سازه دست‌ساز بشر در فضاست هر روز درخشان‌تر مي‌شود و در عين حال زماني كه شاتل‌هاي فضايي در كنار آن پهلو مي‌گيرند نيز منظره آن جذاب‌تر مي‌شود. تنها مشكلي كه براي رصد اين گذرهاي زيبا وجود دارد پيدا كردن زمان گذر مناسب است. اگر شما علاقه‌مند به چنين رصدي هستيد مي‌توانيد سري به پايگاه اينترنتي www.heavens-above.com بزنيد. در اينجا كافي است اسم شهر خودتان را از فهرست اطلاعاتي كامل آن انتخاب و سپس فهرست ماهواره‌هايي كه از فراز شهر شما مي‌گذرند را مشاهده كنيد تنها كاري كه بعد از آن مي‌ماند رفتن به محوطه‌اي باز و نگاه كردن به جايي است كه از قبل مي‌دانيد. مطمئن باشيد حس شگفت‌انگيزي از اين رصدهاي ساده كه از دل شهرها هم قابل انجام است پيدا خواهيد كرد. مرجان مرادي