نجوم و اختر شناسی

اينجا‌ خبري ‌از ‌سياره X نيست‌ آيا منظومه شمسي مهماني جديد تحت عنوان سياره دهم دارد؟ اين موضوع جالب علمي فضايي سال‌هاست كه به تناوب در محافل مختلف علمي و تحقيقاتي جهان مطرح شده است. موضوع سياره دهم با نام سياره X ، به عنوان نظريه سياره‌اي فراتر از نپتون مطرح شده و عنوان X آن نيز از عدد «10» رومي گرفته شده است. اين نظريه مي‌گويد سياره دهم وجود دارد و در آينده بر اساس مداري كه روي آن حركت مي‌كند به زمين نزديك خواهد شد.
آن دسته از كارشناساني كه از اين نظريه حمايت مي‌كنند، مدعي هستند عواملي نظير زمين لرزه و داده‌هاي جوي مدارك روشني درخصوص تاثيرگذاري اين سياره بر زمين در آينده هستند. آنها همچنين مدعي هستند دولت‌هايي همچون آمريكا در قالب ابزار محكمي مثل ناسا از انتشار اطلاعات مربوط به اين سياره خودداري مي‌كنند تا از مطرح‌شدن آن به عنوان سياره دهم جلوگيري شود.
با اين حال گروه كثيري از اخترشناسان با ارائه مستندات پذيرفته شده علمي معتقدند هيچ‌گونه مدرك مستند علمي مبني بر وجود سياره دهم وجود ندارد، چون در صورت وجود، انسان بايد با استفاده از چشم غيرمسلح نيز آن را رويت كند. نظريه سياره دهم از سال 1930 حيات يافت و تا دهه 90 ميلادي كه در نهايت نادرست بودن آن اثبات شد، موجب انحراف دانش بشري به مدت بيش از نيم قرن شد. اكنون در اتحاديه بين‌المللي اخترشناسي اين حقيقت مستند پذيرفته شده است كه اصولا چيزي به نام سياره دهم بر خلاف آنچه پيش از اين تصور مي‌شده است وجود خارجي ندارد. در حقيقت در علوم نجوم از واژه سياره X به عنوان عبارتي براي آنچه در منظومه شمسي كشف نشده است، اما همچنان تلاش براي كشف آن ادامه دارد ياد مي‌شود.
بر اساس مستندات موجود سياره پلوتو كه اتفاقا بر سر ادامه عضويت آن در باشگاه سيارات منظومه شمسي حرف و حديث‌هاي فراواني نيز وجود دارد، در جريان كشف سياره X رصد شد. با اين حال باز هم سياره X در حد يك نظريه رد شده باقي مانده است.
اما اساس پيدايش اختلاف نظرات جهاني درباره سياره دهم به چه زماني باز مي‌گردد؟ در آغازين سال‌هاي قرن بيستم ميلادي، بسياري از اخترشناسان بر انديشه‌اي پافشاري داشتند كه بر اساس آن به احتمال فراوان سياره‌اي هم در وراي نپتون وجود دارد. نپتون بر اساس محاسبات رياضيداناني به نامهاي جان كاك آدامز و اوربن وارير كشف شده بود تا توضيحي بر اختلافات موجود ميان مدار محاسبه شده و رصد شده سيارات اورانوس، زهره و مشتري باشد.
پس از كشف نپتون، هنوز هم اختلاف نورهايي در مدار اين سيارات ديده مي‌شد. دامنه اين اختلافات نوري حتي به مدار نپتون نيز رسيده بود. اين اطلاعات و ابهامات موجود اخترشناسان را به اين فرضيه سوق داد كه احتمالا باز هم سياره ديگري اين بار ماوراي سياره تازه كشف شده نپتون وجود دارد. پرسيوال لاول كه مدعي است براي نخستين بار، او كانال‌هاي موجود در سطح مريخ را رصد كرده است اين سياره را سياره X نام گذاشت. البته وي دو سري تحقيقات مجزا براي كشف دقيق اين سياره انجام داد كه اتفاقا هر دوي آنها با ناكامي همراه بود. نخستين سري از اين تلاش‌ها در سال 1909 پايان يافت و پس از تجديدنظرهايي در محاسبات و پيش‌بيني‌هايش درخصوص مكاني كه اين سياره بايد وجود داشته باشد، دومين سري از تلاش‌هايش را در حد فاصل سال‌هاي 1913 تا 1915 انجام داد، اما آن نيز بدون نتيجه مشخصي پايان يافت.
پس از كشف پلوتو، محققان و اخترشناساني كه در پروژه اين كشف حضور داشتند، تلاش‌هاي خود را همچنان ادامه دادند. در جريان اكتشافاتي كه از سوي شخصي به نام تومبا از كانزاس صورت گرفت، خرده سياره‌ها، ستارگان متغير و حتي يك دنباله‌دار كشف شد، اما هيچ خبري از آن سياره مورد نظر نبود. در دهه‌هاي 1980 و 1990 روبرت هارينگتون از اخترشناسان رصدخانه نيروي دريايي آمريكا كه براي نخستين بار محاسبه كرده بود پلوتو آنقدر كوچك است كه نمي‌تواند اختلالي در مدار اورانوس يا نپتون ايجاد كند، رهبري تحقيقاتي گسترده براي تشخيص علت اصلي مدارهاي نامنظم سياره پلوتو را به عهده گرفت. وي اين‌گونه محاسبه كرد كه حتي در صورت وجود هم، سياره X بايد در فاصله‌اي معادل 3 برابر فاصله خورشيد از مدار نپتون قرار داشته باشد و در عين حال سياره‌اي بشدت خسوف و كسوفي باشد. مطرح‌شدن اين يافته‌ها از سوي محققان و صاحب‌نظران با درك‌هاي متفاوتي روبه‌رو شد.برايان مارس دن از دانشگاه هاروارد آمريكا كه درخصوص سياره X ترديدهايي را مطرح كرده است، به اين نكته اشاره كرد كه اين بي‌نظمي‌ها در مدار پلوتو صدها بار محدودتر از آن چيزي است كه آدامز و وارير مطرح كرده بودند و براحتي مي‌توان گفت تنها خطاهاي رصدي هستند و نه چيز ديگر.
اما در سال 1972 دنياي علم شاهد طرح نظريه عجيب و البته بحث‌برانگيز ديگري درخصوص اين سياره بود. در آن سال ژوزف برادي از رصدخانه ملي لاورنس ليورمور به مطالعه دقيق بي‌نظمي‌هايي در دنباله‌دار هالي‌ (Halley) پرداخت. وي مدعي شد اين بي‌نظمي‌ها مي‌تواند ناشي از وجود سياره‌اي در حد و اندازه مشتري باشد كه در نقطه‌اي از منظومه شمسي فراتر از نپتون قرار داشته و به دور خورشيد مي‌چرخد. اين نظريه به دليل آن كه بسيار جنجال‌برانگيز بود از سوي اخترشناساني نظير مارسدن مورد حمله قرار گرفت. وي در پاسخ به اين نظريه جنجالي گفت بي‌نظمي‌هايي كه در دنباله‌دار هالي‌‌ (Halley) وجود دارد، تصادفي است و ذاتا بدون ترتيب خاصي روي مي‌دهد و اين عوامل موجب ايجاد تغييرات و نوساناتي در خط سير حركتي آن مي‌شود.هارينگتون در سال 1993 از دنيا رفت بدون آن كه اثري از سياره دهم يا همان سياره X پيدا كند. در همان سال اخترشناسي به نام استنديش از اطلاعات ارسالي فضاپيماي كاوشگر وويجر 2 كه در سال 1989 پرواز در ارتفاع پاييني بر فراز نپتون داشته است استفاده كرد تا بار ديگر تاثير جاذبه‌اي اورانوس بر آن را محاسبه كند. زماني كه تراكم اين سياره نيز با استفاده از اين داده‌ها و محاسبات دوباره اندازه‌گيري شد، محققان آزمايشگاه پيش رانش جت از برطرف شدن اختلاف محاسبات مربوط به مدار اين سياره خبر دادند تا شايد حداقل بحث بي‌پايه تاثيرگذاري سياره X بر مدار نپتون خاتمه يابد.
از آن گذشته تاكنون هيچ گونه تاثير جاذبه‌اي كه به تغيير مسير حركتي فضاپيماهايي نظير پايونير 10، پايونير 11، وويجر يك و وويجر 2 منجر شود و گوياي آن باشد كه سياره ناشناخته ديگري در منظومه شمسي وجود دارد، مشاهده نشده است.آنچه امروز و برخلاف تصورات پذيرفته شده در نيمه نخست قرن گذشته به اثبات رسيده است، حاكي از وجود نداشتن سياره‌اي به نام X در منظومه شمسي است.سال گذشته ميلادي (2007)‌ موضوع سياره X به همراه تداوم عضويت يا اخراج سياره بحث‌برانگيز پلوتو از باشگاه سيارات منظومه شمسي، دو مساله اصلي مورد بحث در اتحاديه بين‌المللي اخترشناسي بود.در پايان نشست اين اتحاديه و پس از بحث و تبادل نظرهاي گوناگون، تصميمات جديدي اتخاذ شد كه بر مبناي آنها از اين پس تعداد سيارات منظومه شمسي براي هميشه 8 سياره خواهد ماند.
از آن گذشته، پلوتو ديگر جزئي از باشگاه سيارات منظومه شمسي نخواهد بود و از اين پس نيز در صورت رصد هرگونه جرم آسماني كه بتوان آن را نوعي سياره اطلاق كرد (حتي سياره X ) اين مهمان جديد را به عنوان سياره كوتوله خواهند شناخت و نه سياره نهم!

مهدي پيرگزي‌