نجوم و اختر شناسی

معماری و نجوم

قسمت دوم

شاید بتوان اظهار داشت که یکی از مهم‌ترین پدیده‌هائی که توجه انسان‌های نخستین را در زمینه شناخت جهان به‌خود جلب کرد، نظم مربوط به گردش زمین، ماه و چگونگی طلوع و غروب خورشید و حرکت ستارگان بود.برپایه گونه‌ای نمادپردازی که پیشینه آن در برخی از فرهنگ‌های دوران باستان مشاهده می‌شود، مهر، نماد جنس مذکر و آناهیتا نماد جنس مؤنث بود که خورشید و شیر و آتش را به مهر؛ گاو و آب را به آناهیتا نسبت می‌دادند. اهمیت خورشید و ماه در این آئین چنان بود که نیایش‌ها و آداب خاصی برای هر یک از این دو داشتند. برخی از پژوهشگران ابزار کرده‌اند که روز تعطیل مسیحیان یعنی یکشنبه و دوشنبه، که به زبان انگلیسی Sunday و Monday یعنی روز خورشید و ماه است، احتمالاً تحت‌تأثیر آئین مهرپرستی بوده است.
براساس پژوهش‌های آقای رضا مرادی غیاث‌آبادی بسیاری از چهارطاقی‌ها و برخی از دیگر بناهائی که ایشان آنها را مورد بررسی قرار داده‌اند، مانند بنای معروف به دهانه غلامان در نزدیکی زابل و بنای مشهور به کعبه زرتش در نقش رستم کارکرد نجومی داشته‌اند و ایشان با بررسی‌های میدانی که انجام داده‌اند، چگونگی رصد خورشید را در هر کدام از این بناها نشان داده‌اند. من در کتاب تخت جمشید که توسط دفتر پژوهش‌های فرهنگی و در مجموعه از ایران چه می‌دانم؟ چاپ سوم آن در سال ۱۳۸۳ منتشر شد، به نقش آئینی تخت‌جمشید اشاره کرده‌ام. تخت‌جمشید که نام آن در دوره هخامنشیان، پارسه بود، یک دژ حکومتی ـ سکونتی بود که برای برگزاری مراسم آئینی نوروز که اهمیت بسیار زیادی داشت نیز طراحی و ساخته شده بود. مهم‌ترین ساختمان این مجموعه که از آن برای مراسم آئینی ـ تشریفاتی نوروز استفاده می‌شد، کاخ آپاداناست که طرح آن جنبه نمادین دارد و آن را می‌توان مهم‌ترین طرح در فرهنگ معماری ایران دانست که بیشتر طرح‌های چهارتائی ایرانی براساس ساختار آن طراحی و ساخته می‌شده‌اند. در این بنا از بعضی مهم‌ترین اعداد مقدس در فرهنگ ایرانی مانند ۳، ۴، ۶، ۱۲، ۷۲ استفاده شده است. مجموع تعداد ستون‌های آن ۷۲ عدد است. عدد ۷۲ عددی بسیار مقدس در ایران و بین‌النهرین بوده است. در سرستون‌های آن از شکل نمادین جانوری استفاده شده و مهم‌ترین جبههٔ آن برای برگزاری مراسم نوروز، جبههٔ شرقی آن بود که در هنگام فرا رسیدن نوروز، نور خورشید از پشت کوه رحمت ـ که برخی محققان اظهار کرده‌اند که احتمالاً نام آن در دوران باستان کوه مهر بوده و محوطه‌ای مقدس به شمار می‌آمده است ـ به آن جبهه می‌تابیده است. مهم‌ترین نقش‌های حجاری شده که چگونگی برگزاری مراسم نوروز را نشان می‌دهد، در این جبهه قرار داشته است. نقش‌های مربوط به گروه‌ها و اقوام هدیه‌آورنده در این جبهه است. هم‌چنین نقش مربوط به جلوس داریوش و استقرار خشایارشا در پشت سر او و ارائه گزارش مراسم آئینی توسط وزیر تشریفات در وسط این پلکان بوده که براساس نظر برخی از پژوهشگران هنگامی‌که خشایارشا به قدرت رسید، دستور داد آن را در عمارت خزانه قرار دهند. در جلوی این کاخ میدان‌گاهی بود که مراسم این گروه‌ها و نیز خواص در آن برگزار می‌شد. البته کاخ صدستون بعدها در زمان خشایارشا ساخته شد و فضای این میدان را بسیار محدود و کوچک کرد. برای سان سپاه و نیز احتمالاً برای بازدید گروه‌های عظیم مردم یا قشرهای گوناگون از ایوان و جبهه غربی کاخ آپادانا و فضای باز واقع در پائین آن که در زیر صفه قرار داشت استفاده می‌کردند. در چند جای تخت‌جمشید نقش شیری وجود دارد که در حال غلبه بر یک گاه است.شیر نماد تابستان و گاو نماد زمستان بود و غلبه شیر بر گاو حاکی از فرا رسیدن نوروز بود که سرما و زمستان پایان می‌یافت. چنان‌که اشاره شد نقش‌های فراوانی با مفاهیم نجومی در معابد، مقابر و اهرام مصر وجود دارد و براساس بررسی بعضی از پژوهشگران جهت برخی از معابد در راستای امتدادهای نجومی طراحی و ساخته شده است و نمونه‌هائی از آنها در کتاب ستاره‌شناسی تمدن‌های کهن اثر ای.سی.کراپ ترجمه یاسمین نیک‌سرشت آورده شده است.
برای نمونه می‌توان به معبد آمون رع در کارناک که نزدیک شهر باستانی لوکسرو است، اشاره کرد. بر پایه‌های بررسی‌های لاکیر، این معبد در امتداد نور غروب خورشید در انقلاب تابستانی طراحی شده و ورودی آن به سمت شمال‌غربی است و خط دیدی به در ازای ۴/۶۰۸ متر این امکان را پدید می‌آورد که از این معبد به‌عنوان رصدخانه نیز استفاده کنند و طول دقیق سال خورشیدی و روز دقیق انقلاب زمستانی را تعیین کنند. تمدن مایا یکی از تمدن‌های باستانی است که پیشینه شکل‌گیری آن به حدود ۱۵۰۰ ق.م. می‌رسد و تا حدود ۱۵۲۱ میلادی که اسپانیائی‌ها سرزمین آنها را مورد هجوم قراردادند، از فرهنگ و تمدنی عالی برخوردار بودند. تمدن آنان بسیار ساده و در مواردی ابتدائی بود، چنان‌که اظهار کرده‌اند که آنان با وجود آن‌که معابد، کاخ‌ها و اهرام فراوان و متعددی را که بعضی از آنها بسیار عظیم است، ساخته‌اند اما از چرخ و ارابه و حیوانات بارکش چندان استفاده نمی‌کردند و بیشتر ابزارهایشان سنگی بود، اما در زمینه ریاضیات و نجوم بسیار پیشرفته بودند و مدتی پیش از آن‌که اروپائی‌ها عدد صفر را از هندی‌ها یاد بگیرند، آن را به‌دست آورده و به‌کار می‌بردند. محاسبات نجومی را نیز نسبت به امکانات آن دوران بسیار خوب انجام می‌دادند. آنان می‌دانستند که بین یک‌سال ۳۶۵ روزه با گردش خورشید در یک‌سال، مقدار اندکی تفاوت پدید می‌آید و برای تصحیح آن، اندازه سال خورشیدی را معادل ۲۴۲۰/۳۶۵ روز محاسبه می‌کردند. این محاسبه تنها به اندازه ۰۰۰۲/۰ از محاسبه امروز کمتر بود، چون طول واقعی سال خورشیدی ۲۴۲۲/۳۶۵ روز است. توجه بسیار زیاد آنان به نجوم و اعتقاد به تعیین سرنوشتشان توسط ستارگان و اهمیت دانستن اوقات و ایام سال سبب شد که بسیاری از معابد و هم‌چنین بسیاری از کاخ‌ها و ساختمان‌های عمومی که آنها کارکردهای آئینی هم داشتند، برای محاسبه زمان و گاه‌شماری مورد استفاده قرار می‌گرفتند. مهم‌ترین معابد آنان به شکل هرم مطبق ساخته می‌شدند. این نوع از معابد در اثر تحول تدریجی و گام به گام مقبره‌هائی بود که نخست به‌صورت یک خانه ساده واقع بر روی یک سفه بود.سکوی این نوع از بناها را در آغاز کمی بزرگ‌تر از سکوی خانه‌های عادی می‌ساختند و سپس به تدریج سکوهای بیشتری ساختند تا برپایه اندیشه‌ای که در دنیای کهن داشتند و در برخی از دیگر فرهنگ‌های باستان نیز مشابه آن دیده می‌شود، فضائی مرتفع مانند یک کوه برای نزدیکی بیشتر به آسمان پدید آید. ارتفاع بعضی از معابد هرمی شکل مایاها به حدود ۴۵ متر می‌رسد.
در بالای بسیاری از هرم‌ها یک مقبره وجود داشت. روش معمول آنان برای توسعه یک بنا به‌ویژه یک معبد چنین بود که پس از تخریب بخش‌هائی از آن، بنای بعدی را بر روی آن احداث می‌کردند و به این ترتیب گاه یک هرم مطبق در چند مرحله حاصل می‌شد و در این صورت در مواردی مشاهده شده که محل مقبره اصلی در درون و پائین هرم باقی مانده و تنها یک راه دسترسی به آن تعبیه می‌کردند. در بسیاری از موارد شمار طبقات یک هرم و نیز شمار پله‌های هرم به اندازه اعداد نمادین و مقدس آنان یا اعداد نجومی و مربوط به گاه‌شماری آنان بود. برای نمونه می‌توان به معبد کاستیلو در شهر چیچن ایتسا اشاره کرد که هرم آن نقشه‌ای به شکل مربع دارد و چهار پلکان در چهار طرف آن ساخته شده که هر کدام از آنها ۹۱ پله دارد که در مجموع شمار پله‌ها معادل ۳۶۴ عدد می‌شود که با سطح نهائی هرم به ۳۶۵ عدد می‌رسد که با تعداد روزهای سال برابر است. این معبد ۹ طبقه دارد، زیرا عدد ۹ در فرهنگ مایا مقدس بود. از این معبد برای رصد بعضی از ستارگان و کرات استفاده می‌شد. هم‌چنین در اوآشاکتون که در مرکز امپراتوری کهن مایا قرار داشت، معابدی وجود داشته است که آثاری از آنها باقی مانده است. یکی از معابد قدیمی آن‌جا هرمی با پلان مربع و چهار پلکان در چهار سمت آن است که در روی هرم نیز آثاری از جای چهار ستون وجود دارد که حاکی از وجود فضائی ستون‌دار و سرپوشیده در روی آن می‌توانستند با توجه به موقعیت سه معبد دیگری که در فاصله‌ای از آن قرار دارد، زمان طلوع خورشید را در اوقاتی مشخص از سال نظارت و کنترل کنند و به این ترتیب تقویت خود را کنترل و در صورت لازم اصلاح کنند. در چند شهر باستانی مایا معبادی به‌نام معبد خورشید یا معبد ماه وجود داشت، مانند معبد خورشید در پالنکه که تنها یک سمت آن دارای پلکان وجود بود.

حسین سلطان‌زاده