نجوم و اختر شناسی

نقش داستان های آفرينش تحليلگران زباني ادعا مي¬کنند داستان¬هاي آفرينش نقش¬هايي را در زندگي انسان ايفا مي¬کنند که با نقش نظريه¬های علمي کاملاً متفاوت است. مردم¬‌شناسان و تاریخ¬داناني كه دربارة اديان جهان تحقيق مي‌كنند خاطر نشان ساختند که مردم در همۀ فرهنگ¬ها درصدد آن¬اند تا حیاتشان را در چارچوب یک نظم کیهانی جای دهند. علاقۀ انسان به منشأ می-تواند تا اندازه¬ای، نظرپردازانه یا تبیینی باشد. امّا عمدتاً از نیازش به فهمِ اینکه ما در چارچوبی بزرگ¬تر از معنا و هدف، چه هویتی داریم ناشی می¬شود. داستان‌های آفرینش، الگوهايي را براي رفتار انسان و نمونه‌هايي آرماني از حيات اصيل بشري كه با نظم جهاني هماهنگ است در دسترس قرار مي‌دهند. آنها روابط اساسي ميان حيات انسان و جهان طبيعت را تصوير مي‌كنند. اغلب اين داستان‌ها، ساختارهايي از يگانگي و خلاقيت را در قبال نيروهاي فروپاشي و آشوب، تبيين مي‌كنند.
داستان آفرينش بابلي ـ که قديمي¬تر از سِفر پيدايش است ـ نیز با آشوب آب‌گونة اوليه آغاز مي‌شود. یکی از شخصیت¬های داستان مذکور، اهريمن دريا [Rahab] است که در چند عبارت كتاب مقدس ذکر شده است. نصوص بسياري در كتب مقدس عبري، تنازعي مستمر را ميان آشوب و نظم مي‌پذيرند و به استمرار شر و آسيب‌پذيري آفرينش اذعان دارند. [1] ولي داستان كتب مقدس در تأكيدش بر قيوميت و تعالي خداوند و شأن انسان آشكارا با ديگر داستان‌هاي قديمي آفرينش، متفاوت است. خداوند، هدفمند و قادر تصوير شده است كه تنها با كلمه (Word) مي‌آفريند. امّا آفرينش با پيروي از طرحي جامع و منجر شدن به يك كل هماهنگ و به¬هم¬پيوسته، منظم و سنجيده است. در حكايت بابلي، انسان براي خدمت به خدايان آفريده شد اما در سِفر پیدایش، به انسان، موقعيتي ويژه در طرح خداوند داده شد به‌نحوي كه بر ساير مخلوقات برتري دارد. [2] توضيح سِفر پيدايش با شرح بابلي در باورهايي که بيان مي¬کنند متفاوت است اما نقش¬های یکسانی را ايفا مي¬کند و با نيازهاي یکسانی از انسان¬ها مواجه می¬شود.
جامعه ديني به انحاي گوناگون در داستان‌هاي مقدس خود تصرف مي‌كند و در آنها شركت مي‌جويد. اغلب اين داستان‌ها، نمادين [سمبوليك] بوده و يا در «آيين¬هاي عبادی» (rituals) اجرا مي‌شوند. فردریک استرنگ (Frederick Streng) از نسلي سخن مي‌گويد كه به‌سوي داستان‌هاي ديگري كه «ساختار اساسي واقعيت را آشكار مي‌سازند»، پيش مي‌رود. ميرچيا الياده (Mircia Eliade) مي‌گويد الگوهاي عبرت‌‌انگيز گذشتة دور، در مراسم نيايش و آداب آييني زنده نگه داشته مي‌شوند. [3] در چند مزمور اولیۀ کتاب مقدس، یک آیین شادمانی را بیان می¬کنند که در آن، زندگی بنی¬اسراییل در ربط با خداوندِ آفریدگار جشن گرفته می¬شود. (مزامیر 93 و 94). در نیايش صبحگاهي يهوديت سنتي «از زمان حال» استفاده مي‌شود:
خدايا ستايش ترا سزا است، اي سرور ما، خداوند پادشاه جهان؛
تو چرخه¬های روشنایی و ظلمت را برقرار ساختی؛
تو نظمِ همۀ آفرینش را مقدر ساختی…
از بركت خير تو، فعل آفرينش به‌طور پيوسته و روزبه‌روز نو مي‌شود. [4]
ايدة آفرينش را همچنین می¬توانیم به عنوان تعبیری برای تجربه‌هاي بشري دیرپا در نظر بگیریم مانند: (1) معنايي از وابستگي، تناهي و امكان؛ (2) واكنشي از شگفتي، وثوق و حق‌شناسي نسبت به حيات و تأييد و پذیرش جهان؛ و (3) بازشناسي وابستگي متقابل، نظم و زيبايي در جهان. ايدۀ ديني آفرينش با شگفتي و حق‌شناسي نسبت به موهبت حيات آغاز مي‌شود. آموزه¬هاي الهياتی، کوششی براي تفسير چنين تجربه¬هايي در چارچوب سنت تاريخي خاص به شمار مي¬آيند. معناي الهياتي آفرينش با تنوعي از کيهان¬شناسی¬هاي فيزيکي باستاني یا جديد می¬تواند ترکيب شود و مستلزم هيچ¬يک از آنها نيست.
بدین¬سان، طرفداران تز استقلال معتقدند که پرسش¬های مطرح¬شده از سوی اخترشناسان و عالمان الهیات با یکدیگر متفاوت¬اند. روش‌هاي پژوهشِ هر یک، گزينشي است و محدوديت¬هاي خاص خود را دارد. همان‌طور كه تحليلگران زباني و مردم¬شناسان خاطرنشان كرده‌اند زبان علم و زبان دين، نقش‌هاي كاملاً مختلفي را در زندگي انسان برعهده دارند. هدف علم، فهم روابط قانونمند در ميان پديده‌هاي طبيعي است، درحالي كه هدف دين، پیروی از شيوه‌اي از زندگي در چارچوب وسيع‌تري از معنا است.
در اينجا مورد خوبي براي مدل استقلال فراهم مي¬شود زیرا در اين مدل دو حوزۀ مزبور به عنوان مشغله‌هايي جدا و مستقل تلقی می¬شوند، و امكان هر گونه تعارض ميان آن دو برطرف می¬شود. امّا همان گونه که خاطر نشان ساختم بهای این گونه جداییِ سفت و سخت، آن است که روابط مثبت و ترکیب منسجم میان آنها نیز از میان می¬رود.

پی نوشتها :

1. Jon D. Levinson, Creation and the Persistence of Evil (San Francisco: Harper & Row, 1988).
2. Joan O'Brien and Wilfred Major, In the Beginning: Creation Myths from Ancient Mesopotamia, Israel, and Greece (Chico, CA: Scholars Press, 1982).
3. Frederick Streng, Understanding Religious Life, 3d ed. (Belmont, CA: Wadsworth, 1985); Mircea Eliade, Myth and Reality (New York: Harper & Row, 1963).
4. Weekday Prayer Book (New York: Rabbinical Assembly, 1962), p. 42.

نويسنده: ایان باربور
مترجم: پیروز فطورچی
منبع: كتاباخترشناسي و آفرينش