بانک مقالات ترجمه قران

در ميان اسم ها و فعل هاي قرآن، مواردي را مي توان يافت كه مشترك لفظي يا منقول باشند و از اصل يكساني مستثنا شوند. كمتر كسي منكر اين امر واقعي است. ليكن در بسياري موارد، هيچ دليل قاطعي بر انتخاب دو يا چند معادل براي ترجمه يك كلمه كثير الورود در قرآن موجود نيست. به تناوب آوردنِ واژه هاي ظاهرا مترادفي چون زيبا، قشنگ و خوشگل در ترجمه حَسن يا جميل، افزون بر آن كه تنوّعي بي دليل است، سبك يكنواخت بيان را برهم مي زند و ناگاه نثر واحدي را از اوج فخامت به حضيض ابتذال فرو مي آورد. البته اگر از مرحله آوردن مترادفات متنوع در ترجمه يك واژه قرآن بگذريم و به مثال هايي از برگردان متخالف براي كلمه اي واحد از قرآن برخورد كنيم، كه شايسته ترجمه يگانه است، پذيرش اصل يكساني و هماهنگي در اسم ها و فعل ها چندان مشكل نخواهد بود.
يكساني در ترجمه اكثر صفات و اسماء خداوند همچون حكيم، حليم، غفور، عليم و جز آن از اين قسم است. چند مثال ديگر چنين است: مصدّق، يهود، نصاري، نعمت، حنيف، جاهليّت، رضوان، ضلال، رحمة، سعير.

حروف زبان عربي با كاربردهاي متعدّد يا واحد در قرآن كريم آمده است و در مواردي كه يك حرف كاربردهاي متفاوت دارد، نشانه هايي موجود است كه معاني مختلف آن حرف را از هم تفكيك كند، اگر چه در مواضعي نيز حقيقتِ امر، نامعلوم يا مردّد در ميان دو احتمال است. حروفي چون اذاي فجائيّه، اِنْ مخفّفه از ثقيله، مِنْ بيانيّه، مِنْ زائده، مِنْ بعضيّه، بلي (در جواب استفهام منفي)، بلي (پس از جمله مثبت)، كَمْ استفهامي، لام جحود، لام تقويت، لَو(در كاربرد تمنّي)، لو(با كاربرد مصدري) و بسياري ديگر را نبايد بدون الگوي واحد و يكسان ترجمه كرد. البته همه آياتي كه في المثل در آنها مِنْ بعضيه آمده است، همساخت نيستند؛ ساختار آيات: وَمِنَ النّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنّا بِاللّه ِ(بقره، 8) و رَبَّنا اِنّي اَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتي(ابراهيم، 37) با يكديگر متفاوت است، اما در ده ها آيه از قرآن كريم مِنْ بعضيه مشابه با آيه: وَمِن النّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنّا بِاللّه ِ (بقره، 8) به كار رفته است: (بقره، 165، 200، 201، 253؛ آل عمران، 75، 152؛ توبه، 75، 98؛ نحل، 36، 70؛ حج، 8، 11؛ انبياء، 82؛ احزاب، 23). برخي مترجمان از همين سياق واحد، برگردان هاي متنوعي انجام داده اند، مانند: گروهي از مردم كساني هستند كه مي گويند؛ از مردم كساني هستند كه مي گويند؛ دسته اي از مردم هستند كه مي گويند؛ بعضي از مردم مي گويند.
در ادامه اين نوشتار مثال هاي مهم تري از اين دست خواهد آمد.

منظور از عنوان فوق يكساني در تعابيري است كه مركب از چند اسم، فعل يا حرف اند، اما واحدِ جمله را نمي سازند. مثال هاي اين مورد بسيار زيادند: مَتاعُ الحيوةِ الدُّنيا؛ اليوم الاخر؛ اولي الالباب؛ جَنّاتٍ تَجْري مِنْ تَحتها الاَنْهار؛ يا ايّها الّذينَ آمَنُوا؛ مصَدِّقٌ لِما معهم؛ ابن السَبيل؛ الدّار الاخِرَة؛ مَنْ اَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلّه؛ الّذين آتَيْناهُمُ الكِتابَ؛ مِلّة ابراهيمَ حنيفا؛ غَيْر باغٍ وَلاعادٍ؛ حدود اللّه ؛ مِنْ بعدِ ما جاءَتْهُم البيّناتُ؛ العروة الوثقي؛ خاويةٌ علي عُرُوشِها؛ رِئاءَ النّاسِ؛ ماقدَّمتْ اَيديهم؛ اجلٌ مُسَمًّي؛ مالَم يُنَزِّلْ بِهِ سُلطانا؛ بالغُدُوِّ وَالاصالِ؛ ذات الصُّدور؛ الرَّبّانيّونَ والاَحبارُ؛ مُلْك السَّمواتِ وَالاَرضِ؛ بالبيّناتِ والزُّبُر؛ قاصِراتُ الطَّرْفِ و...
برخي از اين تعابير اندك تفاوتي در ضمير يا صيغه با نمونه مشابه خود دارند. مثلاً مَن اَسْلَمَ وَجْهَهُ للّه (بقره، 112) و (نساء، 125) مشابه است با اَسْلَمْتُ وَجْهِيَ للّه ِ(آل عمران، 20) ومن يُسْلِمْ وَجْهَهُ للّه ِ(لقمان، 22). در مواردي نيز ممكن است تفسير و شأن نزول يك تعبير در دو آيه قرآن كريم متفاوت باشد، ليكن يكساني در ترجمه آن لازم باشد. مثلاً مراد از يَوْمَ التَقَي الجَمْعانِ در آيات 155 و 166 آل عمران، جنگ احد است و در آيه 41 انفال، منظور جنگ بدر است، اما همه جا مي توان ترجمه كرد: روز برخورد آن دو گروه.
گاه ممكن است در ميان تعابير و تركيب هاي قرآني نيز مشترك لفظي (با توسّع در معنا) بيابيم. تفاوت در ترجمه اين موارد، نه تنها بي اشكال بلكه لازم است. مثلاً معناي «اصحاب النار» در همه جا دوزخيان يا اهل آتش است، جز در آيه: وَما جَعَلْنا اَصْحابَ النّارِ اِلاّ مَلائِكَةً (مدثر، 31)؛ معناي «اصحاب الجنة» در همه جا بهشتيان است، جز در آيه: اِنّا بَلَوْناهُم كَما بَلَونا اَصْحابَ الْجَنَّةِ (نجم، 17)؛ معناي «مسجد الحرام» در آيه: اَجَعَلْتُم سِقايَةَ الحاجِّ وعِمارَة المسجد الحرامِ (توبه، 19) همان مسجد و حرم معهود است، اما در آيات ديگر منظور شهر مكه و حرم اطراف آن است، مانند آيه هاي: اِلاّ الذين عاهَدْتُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ(توبه، 7) وذلِكَ لِمَنْ لم يَكُنْ اَهْلُهُ حاضِرِي المَسْجِدِ الحرام (بقره، 196) و جز آن. از آن جا كه عبارت مسجد الحرام در زبان فارسي امروز همچون عصر نزول قرآن مشترك لفظي نيست و تنها به يك معنا به كار مي رود، نبايددر ترجمه همه موارد قرآني، همواره همين عبارت را بياوريم.

در قرآن كريم جملات بسياري با استقلال كامل معنايي در آياتي چند به گونه يكسان به كار رفته اند كه يافتن اين موارد مشابه، نياز به دقت و مقايسه بسيار دارد و علاوه بر جمله هاي كاملاً يكسان، مواردي را كه در ضمير يا حضور و غياب متفاوتند در بر مي گيرد. چند جمله از اين دست را مثال مي آوريم: ثمّ اسْتَوي عَلَي الْعَرْشِ؛ ثمّ اسْتَوي اِليَ السَّماءِ؛ لاخَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلاهُمْ يَحْزَنُونَ؛ لاتَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئا؛ وَلكِنْ كانوا أَنْفُسَهُمْ يَظلِمُونَ؛ عَمِلُوا الصّالحاتِ؛ فَاعْفُوا واصفحوا؛ اذا قَضي اَمْرا فَاِنّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونَ؛ وَبِئسَ الْمَصيرُ؛ يَعْلَمُ مابَيْنَ اَيْديهِمْ وَما خَلْفَهُمْ؛ فَاَخَذَهُمُ اللّه ُ بِذُنُوبِهِمْ؛ اِليَ اللّه تُرْجَعُ الاُْمُورِ؛ اِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَن ضَلَّ عَنْ سَبيلِهِ؛ وَما قَدَرُوا اللّه َ حَقَّ قَدْرِهِ؛ مالَكُمْ مِنْ دُونِ اللّه ِ مِنْ وليٍّ وَلانَصيرٍ؛ وَضلَّ عَنْهُمْ ماكانُوا يَفْتَرُونَ؛ وَحاقَ بِهِم ماكانُوا بِهِ يَسْتَهْزِءُونَ.
جمله هايي كه موارد مشابه در قرآن دارند به هيچ رو با زمان اندك و در چنين گفتار محدودي، قابل حصر نيستند و به يقين صدها برابر اين مثال ها در بررسي دقيق قرآن يافت مي شود.

برخي آيه ها به طور كامل در دو يا چند موضع از قرآن كريم تكرار شده اند. مشهورترينِ آنها آيات فَبِأَيِّ آلاء ربّكُما تُكذِّبان(31 بار در سوره رحمن)؛ ويلٌ يومئذٍ لِلمُكذّبين(10 بار در سوره مرسلات)، وَاِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزيزُ الرَّحيم(8 بار در سوره شعراء) و بسمله در ابتداي سوره هاست كه اكثر مترجمان اين آيات يكسان را يكسان ترجمه مي كنند. به چند مثال از ديگر آيات مشابه كه يكساني آنها از چشم مترجمان گاه پنهان مي ماند اشاره مي كنيم: (طور، 40 با قلم، 46؛ طور، 41 با قلم، 47؛ مؤمنون، 5 ـ 8 با معارج، 29 ـ 32؛ فرقان، 9 با اسراء، 48؛ بقره، 47 با بقره، 122؛ حجر، 5 با مؤمنون، 43؛ آل عمران، 51 با مريم، 36؛ شعراء، 173 با نمل، 58؛ نمل، 71 با ملك، 25 و يونس، 48 و انبياء، 38 و سبأ، 29 و يس، 48؛ مؤمنون، 83 با نمل، 68؛ يوسف، 22 با قصص، 14؛ اعراف، 183 با قلم، 45؛ هود، 110 با فصّلت، 45؛ هود، 39 با زمر، 40؛ بقره، 5 با لقمان، 5؛ بقره، 162 با آل عمران، 88؛ انعام، 4 با يس، 46؛ انعام، 10 با انبياء، 41؛ مؤمنون، 9 با معارج، 34؛ نحل، 42 با عنكبوت، 59؛ نمل، 80 با روم، 52؛ صافّات، 17 ـ 16 با واقعه، 48 ـ 47؛ صافّات، 74 با صافّات، 160؛ زمر، 1 با جاثيه، 2 و احقاف، 2 و غافر، 2؛ حجر، 29 با ص، 72).
بسياري از آيات قرآن كريم نسبت به مورد مشابه خود يكي دو جمله افزون دارند و گاه دو آيه يك موضوع واحد را با اندك تفاوتي در چند لفظ، بيان مي كنند و بنا بر اين آيات متناظر نسبت به يكديگرند. چند نمونه ساده از اين آيات عبارتند از: (بقره، 61 با آل عمران، 112؛ بقره، 136 با آل عمران، 84؛ آل عمران، 164 با جمعه، 2؛ آل عمران، 10 با آل عمران 116 و مجادله 17؛ نساء، 48 با نساء، 116؛ نساء، 44 با مائده، 6؛ انعام، 50 با هود، 31؛ اعراف، 73 با هود، 64؛ بقره، 58 با اعراف، 161؛ هود، 40 با مؤمنون، 27؛ نمل، 19 با لقمان، 15؛ نحل، 43 با انبياء، 7؛ نحل، 14 با فاطر، 12)

به چند مثال از اين بحث در بخش «يكساني در ترجمه حروف» اشاره شد. در اين جا به تفصيل بيشتر به چند مورد ديگر مي پردازيم. عبارات: فضلاً مِنْ ربّك، ثوابا مِنْ عِنْدِاللّه ، فَريضَةً مِنْ اللّه ، نُزُلاً مِنَ عِنْدِ اللّه ، تَوْبَةً مِنَ اللّه ِ، تَحيّةً مِنَ اللّه ِ، نكالاً مِنَ اللّه ، مَعْذِرةً اِليَ اللّه ِ، رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنا، رِزْقا مِنْ لَدُنّا و بسياري موارد مشابه، از نگاه نحوي يك ساخت (مفعول له) هستند. جمله حاليه در آيات: فقال لِصاحِبِهِ وهو يُحاورُهُ(كهف، 34) و اذقال لقمان لاِبنِهِ وَهُوَ يَعِظُهُ(لقمان، 13) يك ساخت دارند، اما در آيات وَجاءوُا أَباهُمْ عِشاءا يَبْكُونَ(يوسف، 16) وجاءَ أَهْلُ المدينةِ يَسْتَبْشِرُونَ(حجر، 67) وَفَاَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلي بَعْضٍ يَتَلاوَمُونَ (قلم، 30)، جملات حاليه داراي ساخت مشابه ديگري هستند. اصل يكساني اقتضا دارد كه در ترجمه سه جمله حاليه اخير به ترتيب في المثل بگوييم: گريه كنان، شادي كنان، ملامت كنان. يك نمونه از ترجمه ناهمسان اين است كه به ترتيب بياوريم: «باگريه»، «در حالي كه شادي مي كردند»، «ملامت كنان».
ساختارهاي نحوي يكسان نيز همانند ديگر الگوهاي يكسان پيشين، دامنه اي بسيار وسيع دارند، افزون بر اين كه يافتن موارد مشابه آن، از ديگر الگوهاي مشابه دشوارتر است. مواردي ديگر از اين الگو عبارتند از: مفعول مطلق تأكيدي، مفعول مطلق همراه با كلمه كلّ(مانند سبأ، 7 و 19؛ نساء، 129؛ انعام، 70؛ اسراء، 29)، همزه تسويه، ضمير فصل(كه چند ساخت متمايز از هم دارد)، ضمير شأن، ضمير اشاره، صفت اشاره (مانند: تِلْكَ الدّارُ الاْخِرَةُ، تِلْكَ الاَْمْثالُ، ذلِكَ الْكِتابُ، تِلْكَ الرُّسُلُ)، نصب فعل مضارع بعد از فاء سببيّه در جواب اشياء هفتگانه، جزم فعل مضارع در جواب امر، لام در معناي مجاوزه، لمّاي حينيّه، اسلوب تعجّبي و...
در پايان همين بخش لازم است از يكساني در رعايت مقتضيات زبان مقصد ترجمه ياد كنيم. اگر بخواهيم از الگوهاي زبان عربي گرته برداري نكنيم، بايد در يافتن مقتضيات زباني كه قرآن را بدان ترجمه مي كنيم، بكوشيم. مثلاً در قرآن كريم، مناداهاي موصولي به شكل غايب آمده اند و چنين ساختاري در زبان فارسي روان و روا نيست. ليكن بسياري از مترجمان معاصر اين نكته را در همه جا رعايت نكرده اند و در ترجمه ياأَيُّهَا الّذينَ آمَنُوا، مثلاً آورده اند: اي كساني كه ايمان آورده ايد و در ترجمه ياأَيُّهَا الّذي نُزِّلَ عَلَيْهِ الذِّكرُ(حجر، 6) في المثل گفته اند: اي كسي كه قرآن بر او نازل شده است. (ر. ك ترجمه آقايان فولادوند، مجتبوي، خرمشاهي، آية اللّه مكارم شيرازي و مرحوم پاينده، بر خلاف ترجمه آقايان بهبودي، پورجوادي و آيتي و مرحوم الهي قمشه اي).
چند نمونه ديگر از مقتضيات زبان فارسي از اين قرار است: ترجمه نكردن فاء در جواب شرط «اِنْ» و لام در جواب شرط «لو»؛ ترجمه نكردن «بَين» دوم در اسلوب «بيني و بينك»؛ عدم ترجمه ك، كما، كم در ذلك، ذلكما، ذلكم و...؛ عدم تطابق صفت و موصوف در تذكير و تأنيث و افراد و جمع و تثنيه؛ تقدم صفت بر مضاف اليه در جايي كه يك اسم، هم صفت و هم مضاف اليه داشته باشد؛ عدم بازگشت ضمير به مرجع بعد از خود در نثر فارسي.

منظور از بيان، صرفا شاخه اي از علم بلاغت نيست. با اندكي دقّت مي توان مثال اين بخش را بنيانا نحوي دانست و به بخش پيشين ملحق كرد. اما به دليل آن كه چنين الگوهايي مستقلاًّ در كتب دستور زبان عربي مطرح نمي شوند، در اين جا مثال هايي از اسلوب هاي بياني قرآن و لزوم يكساني در ترجمه آنها را ياد آوري مي كنيم.
الف. ما (استفهامي) + لنا، لكم، لهم. مانند وما لنا اَلاّ نَتَوَكَّلَ عَلَي اللّه (ابراهيم، 12). برخي از ترجمه هاي متنوع چنين است: ما را نرسد؛ ما را چه مي شود؟؛ چرا نكنيم؛ سزاوار ما نيست.
ب. مَن (استفهامي موصولي) + ... + اِلاّ (استثنايي). مانند وَمَنْ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ اِلاّ اللّه ُ (آل عمران، 135) وَمَنْ يَقْنَطُ مِنْ رَحْمَةِ رَبِّه اِلاّ الضّالونَ(حجر، 56). برخي مترجمان يك جمله را استفهامي و جمله ديگر را به گونه خبري برگردانده اند( ر. ك ترجمه آقاي خرمشاهي).
ج. فكيف اذا. مانند فَكَيْفَ اِذا تَوَفَّتْهُمُ الْمَلائِكَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمَ وَأَدْبارَهُمْ(محمّد، 27) و آيات آل عمران، 25؛ نساء، 41، 62.
د. هاأَنتُم هؤلاء. مانند آيات آل عمران، 66؛ نساء، 109؛ محمّد، 38.
ه . هل + عسيتم. مانند آيات بقره، 246؛ محمّد، 22.
و. جملاتي كه در آنها فعل و يكي از معمول هايش (فاعل، نايب فاعل يا مفعول) همجنس اند: مانند: يُؤْفَكُ عنه مَنْ اُفِكَ(ذاريات، 9)، لِيَقْتَرِفوا ماهُمْ مُقْترِفُونْ(انعام، 113) مَايَتَذَكَّرُ فيه مَنْ تَذَكَّرَ(فاطر، 37)، فَاوْحي الي عبده مايُوحي(نجم، 10)، فَغَشيَهُم مِنَ الْيَمِّ مَاغَشِيَهُمْ(طه، 78)؛ ماعَمِلوا مِنْ عَمَلٍ(فرقان، 73)؛ فَغشّاها ماغَشّي(نجم، 10)، يُؤْتُونَ ماآتَوا(مؤمنون، 60) و آيات نجم، 16؛ طه، 96؛ شعراء، 227؛ نجم، 57؛ يونس، 61؛ مؤمنون، 63؛ نجم، 4؛ صافّات، 61.

آنچه مترجمان روزگار ما در اظهار برخي تقديرها به متن ترجمه قرآن مي افزايند(و با قلاب يا دو هلال نشانش مي دهند) بايد در آيات و موضوعات مشابه، يكسان باشد. نمونه اي كوچك از افزوده هاي نا يكسان را مثال مي آوريم. آيه نخست: خَلَقَ الاِْنْسانَ مِنْ نُطْفَةٍ فَاِذا هُوَ خَصيمٌ مُبينٌ(نحل، 4) «انسان را از نطفه بي ارزشي آفريد؛ و سرانجام(او موجودي فصيح، و) مدافع آشكار از خويشتن گرديد!» آيه دوم: اَوَلَم يَرالاِْنْسانُ اَنّا خَلَقْناهُ من نطفةٍ فاذا هو خصيمٌ مبينٌ(يس، 77) «آيا انسان نمي داند كه ما او را از نطفه اي بي ارزش آفريديم؟! و او (چنان صاحب قدرت و شعور و نطق شد كه) به مخاصمه آشكار (با ما) برخاست!» (ر. ك ترجمه آية اللّه مكارم شيرازي. نيز در همين ترجمه مقايسه كنيد تقديرهاي آيات انفال، 8 با حشر، 4؛ رعد، 4 با انبياء، 44).
به كارگيري صحيح نشانه هاي سجاوندي، فصل و وصل كلمه ها، رسم الخط همزه و ياء، فعل هاي ربطي، ضمير اضافي و ديگر نكات نگارشي نيز، ترجمه قرآن را از نگاه ويرايش ظاهري هماهنگ مي كند. در اين روزگار كه شايسته نيست ترجمه قرآن ظاهر نا آراسته داشته باشد، تنها برخي از مترجمان بدين مسأله اهميّت داده اند؛ گو اين كه اين امر به يكساني بنيان ترجمه چندان مرتبط نيست.
در باب وحدت نثر نيز گفتني است كه نثر ترجمه نبايد به دوره هاي مختلف تطوّر زبان تعلّق داشته باشد. اين نكته صرفا با رعايت يكساني هاي پيشين حاصل نمي آيد. بلكه خود شايسته دقّت جداگانه است. مقصود از يكساني و هماهنگي در نثر ترجمه آن است كه مترجم پيش از ترجمه، بايد نثر و واژگان دوره اي خاصّ را برگزيند نه آن كه في المثل واژگاني از عصر بيهقي يا ميبدي را با پاره اي از كلماتِ نثر معاصر درهم آميزد.
مناسب است در خاتمه اين مقال، بر كارنامه عملي مترجمان فارسي قرآن كريم نظري بيفكنيم و از اين راه بار ديگر بر اصل يكساني و هماهنگي ترجمه قرآن تأكيد ورزيم. ترجمه هاي مورد بحث عبارتند از: ترجمه ميبدي، دهلوي، الهي قمشه اي، پاينده، آيتي، مجتبوي، پورجوادي، فولادوند، آية اللّه مكارم شيرازي و خرّمشاهي. از اين ميان شادروان پاينده و آقايان مجتبوي و خرّمشاهي بيشتر از ديگران به اصل ياد شده توجه كرده اند و البته تنها آقاي خرّمشاهي به اين مطلب تحت عنوان «حفظ وحدت و برابر نهاده ها» اشاره كرده اند6. اگر چه با كوشش ايشان در چاپ دوّم ترجمه، آيات مشابه بيشتري به گونه يكسان برگردانده شده اند، ترجمه قرآن هنوز با آرمان مطلوب در اصل يكساني و هماهنگي فاصله بسيار دارد.

الف. اَمْ تَسْئَلُهُم اَجْرا فَهُمْ مِنْ مَغْرَمٍ مُثْقَلون
(طور، 40) «يا از ايشان مزدي مي خواهي كه ايشان از تاوان آن مزد گرانبارند».
(قلم، 46) «يا بر رسانيدن اين پيغام از ايشان مزد مي خواهي تا ايشانرا وام افتاد از بهر تو كه گران بار گشتند».
ب. اَمْ عِنْدَهُمُ الْغَيْبُ فَهُمْ يَكْتبُونَ
(طور، 41) «يا نزديك ايشانست دانش آن چيز كه از خلق نهانست تا ايشان بگويند و از آن خبر دهند».
(قلم، 47) «يا نزديك ايشان است علم غيب يا ايشان مي نويسند».
ج. وما قَدَرُوا اللّه َ حَقَّ قَدْرِهِ
(انعام، 91) «خداي را نشناختند سزاي شناختن وي و بزرگي وي ندانستند».
(حج، 74) «سزاي اللّه تعالي بندانستند چنانكه بايست».
(زمر، 67) «بندانستند چندي و چوني اللّه ».

الف. بِالبَيِّناتِ والزُّبُرِ
(آل عمران، 184) «حجت ها و صحيفه ها»
(نحل، 44) «دلائل و كتاب ها»
(فاطر، 25) «نشانه هاي واضح و نامه هاي الهي»
ب. وَسِع رَبّي كُلَّ شي ءٍ عِلْما(انعام، 80) «احاطه كرده است پروردگار من به همه چيز از جهت دانش».
وَسِع كُلَّ شي ءٍ عِلْما (طه، 98) «فرارسيده است به هرچيز از روي دانش».
ج. نارُاللّه ِ الْمُوقَدَة (همزه، 6) «آتش خدا افروخته شده»
عباد اللّه ِ الْمُخْلَصينَ (صافات، 160) «بندگان خالص ساخته خدا»
هر دو عبارت قرآني يك ساخت دارند. در زبان فارسي جاي صفت و مضاف اليه به عكس زبان عربي است و مترجم، اين اصل را تنها در ترجمه يكي از دو آيه رعايت كرده اند.

الف. وَلاتُخاطِبْني فِي الّذينَ ظَلَمُوا اِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ
(هود، 37) «و درباره ستمكاران كه البته بايد غرق شوند ديگر سخن مگوي».
(مؤمنون، 27) «و به شفاعت ستمكاران (حتي فرزند نااهلت) با من سخن مگو (و تقاضايي مكن) كه البته آنها بايد همه غرق شوند»
ب. اُنظر كيف ضَرَبوا لك الاَمْثالَ فَضَلُّوا فلا يَسْتَطِيعونَ سبيلاً
(اسراء، 48) «بنگر تا چه نسبت ها از جهل به تو مي دهند؟ كه از گمراهي خود هيچ راه خلاصي نمي يابند».
(فرقان، 9) «(اي رسول عالي مرتبه ما) بنگر تا امت جاهل چه داستان و مثل ها براي تو زدند؟ و چنان گمراه شدند كه ديگر هيچ راه رشد و هدايتي نتوانند يافت».
ج. وَجَعلْناهُم اَحاديثَ
(مؤمنون، 44) «وداستان هاي هلاك آن اقوام را عبرت ديگران ساختيم».
(سبأ، 19) «ما هم آنها را عبرت داستان ها كرديم».
د. اِنْ هُم اِلاّ يَظُنُّونَ
(بقره، 78) «تنها پابست خيالات خام و پندار بيهوده خويشند».
(جاثيه، 24) «از روي جهل و وهم و خيال مي گويند»
ه . طائِركُم عِنْدَ اللّه ِ (نمل، 47) «اين فال بد شما نزد خدا محققا معلوم است».
اِنّما طائِرُهُم عِنْدَ اللّه ِ (اعراف، 131) «فال بد آنها نزد خداست».

الف. غير باغٍ ولاعادٍ
(بقره، 173) «نه مفرط و متجاوز».
(انعام، 145) «نه متجاوز يا افراط كار».
(نحل، 115) «بدون زياده روي و تجاوز».
ب. والَّذين هُمْ عَلي صَلَواتِهِم يُحافظونَ
(مؤمنون، 9) «و كساني كه [وقت] نمازهاي خويش را نگهباني كنند».
(معارج، 34) «و كساني كه مواظب نمازشان باشند».

(چاپ چهارم، 1374)
الف. وحاقَ بِهِمْ ماكانوا بِهِ يَسْتَهْزِءُون
(هود، 8) «آنچه مسخره اش مي كردند، آنان را در برخواهد گرفت».
(نحل، 34) «... برسرشان تاختن آورد».
(زمر، 48) «... گرداگردشان را بگرفت».
(غافر، 83) «... آنها را در ميان گرفت».
(جاثيه، 33) «... گردبرگردشان را بگرفت».
(احقاف، 26) «... آنها را فرو گرفت».
ب. اُهِلَّ به لِغَيْر اللّه ِ يا اُهِلَّ لِغيرِ اللّه ِ بهِ
(بقره، 173) «به هنگام ذبحش نام غير خدا بر آن بخوانند».
(مائده، 3) «هنگام كشتنش نام ديگري جز اللّه بر او بگويند».
(انعام، 145) «جز با گفتن نام اللّه ذبحش كنند».
(نحل، 115) «جز به نام خدا ذبح كرده باشند».
مفاد دو ترجمه اخير با دو ترجمه نخست متفاوت است.
ج. ولقد آتينا موسي الكتابَ فَاخْتُلِفَ فيه ولولا كلِمةٌ سَبَقَتْ مِنْ ربّكَ لَقُضِيَ بَيْنهمْ واِنّهُم لَفِيْ شَكٍّ منهُ مُريبٍ
(هود، 110) «به موسي كتاب داديم. در آن كتاب اختلاف شد. اگر نه حكمي بود كه از پيش از جانب پروردگارت صادر شده بود، ميانشان داوري شده بود؛ كه ايشان در آن كتاب سخت در ترديدند».
(فصلت، 45) «موسي را كتاب داديم، اما در آن اختلاف كردند. و اگر نبود آن سخني كه پروردگارت از پيش گفته بود، ميانشان كار به پايان مي آمد. و البته هنوز به سختي در ترديدند».
د. (و) فَاَقبَل بَعْضُهُم علي بَعضٍ يَتساءَلُونَ
(صافات، 27) «و آنگاه روي به يكديگر كنند و بپرسند».
(صافات، 50) «رو به يكديگر كنند و به گفت و گو بپردازند».
(طور، 25) «پرسش كنان روي به يكديگر مي كنند».

(چاپ اول، 1372)
الف. ثمّ استوَي اِليَ السّماءِ
(بقره، 29) «و بعد به خلق آسمان پرداخت».
(فصلت، 11) «سپس آهنگ آسمان كرد».
ب. اِشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالهُدي (بقره، 16) «به جاي هدايت خريدار گمراهي شدند».
اِشْتَرَوا الحَيوةَ الدُّنيا بالآخِرةِ (بقره، 86) «آخرت را به زندگي دنيا فروختند».
اِشْترَوا الْكُفْرَ بِالاِْيمانِ (آل عمران، 177) «كفر را به بهاي ايمان خريدند».
تنها ترجمه آخري صحيح است.ج. مِلَّةَ ابراهيمَ حَنيفا
(بقره، 135) «آيين يكتا پرستي ابراهيم».
(آل عمران، 95) «آيين ابراهيم حق گرا».
(نساء، 125) «دين پاك ابراهيم».
(نحل، 123) «آيين حنيف ابراهيم».
تنها ترجمه دوم صحيح است.

الف. خاويةٌ عَلي عُرُوشِها
(بقره، 259) «ديوارها و سقفهايش فرو ريخته بود».
(حج، 45) «[ديوارهاي] آن آباديها بر سقفهايش فرو افتاده».
ب. بِما قَدَّمَتْ أَيديهِم
(بقره، 95) «به سبب آنچه كرده اند».
(جمعه، 7) «به سبب آنچه دستهاشان پيش فرستاده است».
ج. أَقِم وَجْهَكَ لِلدّين حَنيفا
(يونس، 105) «روي خود را براي دين حنيف ـ حق گرا و خالص يعني يكتا پرستي ـ فرادار».
(روم، 30) «پس روي خويش را به سوي دين يكتا پرستي فرا دار، در حالي كه از همه كيشها روي برتافته و حق گراي باشي».

الف. ما أَنْتُم بِمُعجزين
(انعام، 134) «شما نمي توانيد (خدا را) ناتوان سازيد (و از عدالت و كيفر او فرار كنيد!)».
(هود، 33) «شما قدرت فرار (از آن را) نخواهيد داشت!».
(يونس، 53) «شما نمي توانيد از آن جلوگيري كنيد!».
ماهُمْ بِمُعْجِزين
(نحل، 46) «قادر به فرار نيستند».
(زمر، 51) «هرگز نمي توانند از چنگال عذاب الهي بگريزند».
ب. تَبْغُونَها عِوَجا
(آل عمران، 99) «مي خواهيد اين راه را كج سازيد».
(اعراف، 86) «آن را كج و معوج نشان دهيد!».
يَبْغُونَها عِوَجا
(اعراف، 45) «مي خواهند آن را كج و معوج نشان دهند».
(هود، 19) «راه حق را كج و معوج نشان مي دهند».
(ابراهيم، 3) «مي خواهند راه حق را منحرف سازند».
ج. وَاَلْقي فِي الارضِ رواسيَ أَنْ تميدَ بِكُم
(نحل، 15) «و در زمين، كوههاي ثابت و محكمي افكند تا لرزش آن را نسبت به شما بگيرد».
(لقمان، 10) «و در زمين كوههايي افكند تا شما را نلرزاند».
د. وقالَتِ اليَهودُ لَيْسَتِ النَّصاري عَلي شَي ءٍ(بقره، 113) يهوديان گفتند: «مسيحيان موقعيتي (نزد خدا) ندارند».
يا اهل الكتاب لَسْتُم علي شي ءٍ حتي (مائده، 68) «اي اهل كتاب! شما هيچ آيين صحيحي نداريد مگر اينكه».
در هر دو آيه تعبير «ليس علي شي ءٍ» به كار رفته است.

(چاپ اول، 1373)
الف. فَاَخَذَ هُم اللّه ُ بذُنُوبِهمْ
(آل عمران، 11) «پس خداوند به [سزاي] گناهانشان [گريبان] آنان را گرفت».
(انفال، 52) «پس خدا به [سزاي] گناهانشان گرفتارشان كرد».
(غافر، 21) «خدا آنان را به كيفر گناهانشان گرفتار كرد».
ب. العروة الوثقي (بقره، 256) «دستاويزي استوار».
العروة الوثقي (لقمان، 22) «ريسمان استوارتري».
ج. عذابٌ من رجزٍ اليمٌ
(سبأ، 5) «عذابي از بلايي دردناك»
(جاثيه، 11) «عذابي دردناك از پليدي»
گذشته از آنكه «رجز» را به دو معناي متفاوت آورده اند، در اولي «اليمٌ» را صفت «رجزٍ» گرفته اند و در دومي صفت «عذابٌ» كه ترجمه نخست نادرست است.
د. ولَقَدْ صَرَّفنا للنّاسِ في هذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ
(اسراء، 89) «و براستي در اين قرآن از هرگونه مثلي، گوناگون آورديم».
(كهف، 54) «و به راستي در اين قرآن، براي مردم از هرگونه مثلي آورديم».

(چاپ اول، 1374)
الف. والذين هُم لفُرُوجِهم حافظونَ
(مؤمنون، 5) «و كساني كه پاكدامني مي ورزند».
(معارج، 29) «و كساني كه ناموسشان را حفظ مي كنند».
ب. وما تَحْمِلُ من اُنثي ولاتَضَعُ الاّ بِعِلْمهِ
(فاطر، 11) «و هيچ زني باردار نمي شود و وضع حمل نمي كند مگر با علم او».
(فصلت، 47) «و هيچ مادينه اي بار بر نمي گيرد و بار خود را به زمين نمي گذارد، مگر با آگاهي او».
ج. فتعاليَ اللّه ُ المَلِك الحقُّ
(طه، 114) «بزرگا خداوندي كه پادشاه بر حق است».
(مؤمنون، 116) «بس پاك و فراتر است خداوند فرمانرواي بر حق».
د. افرايت مَنِ اتَّخَذَ اِلهَهُ هَواهُ
(فرقان، 43) «آيا آن كس را كه هواي نفسش را خداي خود گرفته بود، نديده اي».
(جاثيه، 23) «آيا ديده اي آن كس را كه هواي نفسش را [همچون] خداي خود گرفت».
بيشتر مثال هايي كه از مترجمان پيشين و معاصر آورديم، از الگوهاي دوم، سوم و چهارم در تقسيم بندي اين مقاله بود. اگر چه گذشتگان و در برخي موارد مترجمانِ اين روزگار، گاه براي يافتن امثال اين موارد، ابزار دقيقي جز حافظه نداشته اند و بدين سبب از پاره اي تفاوت ها ناگزير بوده اند، سزاوار است مترجمان آينده در تعيين تمام جهات يكساني دقت و تلاشي بسيار كنند تا ترجمه قرآن بسي هماهنگ و استوار گردد.