پاسخ به:تاپیک جامع نهج البلاغه
سه شنبه 14 شهریور 1391 1:00 PM
انسان از آن جا که آزاد آفریده شده و دارای اختیار و آزادی است، سعی دارد تحولات تازه ای را در زندگی خویش ایجاد نماید . بطوری که همواره طالب تغییرات در وضع زندگی و ایجاد شرایط بهتر در محیط زندگانی است . مردم هر عصر و زمانی برای زندگی بهتر ناچارند خویشتن را با تحولات نوین همان زمان منطبق نمایند و از تحولات زمانه عقب نمانند . مبلغ دینی هم باید خود را با شرایط زمان منطبق نماید و به تناسب زمان خویش نسبت به سطح فرهنگ، روشها، بینشها و عقاید و رسومات مردم محل تبلیغ، اطلاع کافی داشته باشد . به سخن دیگر برای یک مبلغ که کارش تبلیغ دین برای نسل زمان حاضر است، شناخت «مردم زمان » و «سطح فرهنگ » آنها امری ضروری است، چنان که خود علی علیه السلام به فرزندشان امام مجتبی علیه السلام فرمودند: «یا بنی انه لابد للعاقل ان ینظر فی شانه فلیحفظ لسانه ولیعرف اهل زمانه (6) فرزندم! انسان عاقل چاره ندارد جز آن که در موارد مهم خود نظر افکنده زبان خود را حفظ کند و اهل زمان خویش را بشناسد .»
شناخت دقیق مخاطبان و گیرندگان پیام یکی از وظایف عمده مبلغان و مربیان بشمار می آید . چه بسیار مبلغان و پیام رسانانی که علی رغم دارا بودن بسیاری از امتیازات و امکانات به دلیل کم توجهی و بعضا بی توجهی به این مهم، در جلب و جذب مخاطبان ناکام و ناتوان مانده اند . امام خطبا نه تنها خود از شناخت کافی مخاطبان خویش برخوردار بود، بلکه نسبت به سطح فرهنگ مناطق دیگر کشور اسلامی نیز دارای اطلاعات لازم بود، به طوری که خصوصیات مردم مناطق را برای فرمانداران آنجا بیان می کرد چنان که در سال سی و شش ه . ق پس از جنگ جمل در نامه ای به عبد الله بن عباس فرماندار بصره فرمودند: بدان که بصره امروز جایگاه شیطان و کشتزار فتنه هاست . با مردم آن به نیکی رفتار کن و گره وحشت را از دلهای آنان بگشای . بد رفتاری تو را با قبیله بنی تمیم و خشونت با آنها را به من گزارش دادند، و نیز فرمودند: «وان بنی تمیم لم یغب لهم نجم الا طلع لهم آخر وانهم لم یسبقوا بوغم فی الجاهلیة ولا اسلام (7) همانا بنی تمیم [مردانی نیرومندند که] هرگاه دلاوری از آنها غروب کرد، سلحشور دیگری جای آن درخشید و در نبرد در جاهلیت و اسلام کسی از آنها پیشی نگرفت .»
چه بسا یک مبلغ به جهت ناآشنایی با سطح مخاطبان خویش نتواند آن چنان که شایسته است، پیام خود را انتقال دهد، مبلغ باید بداند با چه گروه سنی در ارتباط است و هر کدام از اصناف و گروهها دارای چه خصوصیاتی هستند تا سخنی مناسب و در خور فهم آنها بیان کند .
قرآن کریم روح بعضی از انسانها و مخاطبین را به زمین آماده ای تشبیه می کند که با نزول باران سبز می شود و در مقابل بعضی را چون زمین شوره زاری می داند که جز خار و خاشاک روئیدنی دیگری ندارد . گاه قلب بعضی را مثل سنگ نفوذناپذیر و بعضی را چنان آماده معرفی می کند که با شنیدن سخن حقی، اشک شوق برگونه هایشان جاری می شود . مبلغان دینی باید قبل از تبلیغ و ابلاغ پیام، خصوصیات کامل مخاطبین خود را از جنبه های مختلف فردی و اجتماعی مورد بررسی و مطالعه دقیق قرار دهند، چرا که شناخت مخاطبین و «سطح فرهنگ » آنها، در رساندن معارف الهی اهمیت خاصی دارد . امام علی علیه السلام در بیانات خود نسبت به مخاطبین دارای مواضع گوناگونی بودند و نسبت به طرف مقابل باتوجه به سطح فهم و آگاهی او سخن می گفتند . روش برخورد امام با دشمن مهاجم، منحرفات و منافقان نفوذی فرق داشت . همچنان که نسبت به قاضی خطاکار، مردم بی وفای کوفه، بانوان، جوانمردان، چاپلوسان، خویشاوندان، دوستان، شکست خوردگان، فراریان، متجاوزان، مدیران، نیازمندان، کارگزاران و . . . برخوردهای متفاوتی از خود نشان می داد و به تناسب طرف، سخنی در خور شان آنها بیان می فرمود .
آن حضرت در سال سی و هفت ه . ق در مسجد کوفه در معرفی مردم روزگار پس از پیامبر صلی الله علیه و آله و شناساندن مخاطبین فرمودند: «والناس علی اربعة اصناف، منهم من لا یمنعه الفساد فی الارض الا مهانة نفسه وکلالة حده ونضیض وفره ومنهم المصلت لسیفه والمعلن بشره والمجلب بخیله ورجله، قد اشرط نفسه واوبق دینه لحطام ینتهزه اومقنب یعوده او منبر یفرعه . . . ومنهم من یطلب الدنیا بعمل الاخرة ولا یطلب الاخرة بعمل الدنیا، قد طامن من شخصه وقارب من خطوه وشمر من ثوبه وزخرف من نفسه للامانة واتخذ ستر الله ذریعة الی المعصیة . ومنهم من ابعده عن طلب الملک ضؤولة نفسه وانقطاع سببه فقصرته الحال علی حاله فتحلی باسم القناعة وتزین بلباس اهل الزهادة ولیس من ذلک فی مراح ولا مغدی (8)
[در این روزگاران] مردم چهار گروهند، گروهی از آنها اگر دست به فساد نمی زنند، برای این است که روحشان ناتوان و شمشیرشان کند است و امکانات مالی در اختیار ندارند . گروه دیگر آنان که شمشیر کشیده و شر و فسادشان را آشکار کرده اند، لشکرهای پیاده و سواره خود را گردآورده و خود را آماده [کشتار دیگران] کرده اند و دین خود را برای به دست آوردن مال دنیا یا ریاست و فرماندهی گروهی یا منبری که بر آن فرا رفته [خطبه بخوانند]، تباه کردند . . . .
گروهی دیگر با اعمال آخرت دنیا را می طلبند و با اعمال دنیا در پی کسب [مقامهای معنوی] آخرت نیستند، خود را کوچک و متواضع جلوه می دهند، گامها را [ریاکارانه] کوتاه برمی دارند، دامن خود را جمع کرده خود را همانند مؤمنان واقعی می آرایند و پوشش الهی را وسیله معصیت [و نفاق و دورویی و دنیاطلبی خود] قرار می دهند . و برخی دیگر پستی [و ذلت] نفس و فقدان امکانات آنها را از به دست آوردن قدرت محروم کرده و خود را به زیور قناعت آراسته و لباس زاهدان را پوشیده اند . اینان هرگز در هیچ زمانی از شب و روز از زاهدان [راستین] نبوده اند .»
از آنجا که عقل و ایمان انسانها تفاوت دارد، مبلغ باید با هر مخاطبی به «اندازه » عقل و ایمان او سخن بگوید و چیزی را از او بخواهد که توان انجام آن را داشته باشد . رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله فرمودند: «انا معاشر الانبیاء امرنا ان نکلم الناس علی قدر عقولهم (9) ما گروه پیامبران ماموریم که با انسانها به اندازه عقلشان سخن بگوییم .»
مبلغ باید مطالب خود را در خور فهم شنوندگان بیان کند و تناسب لازم را بین سخن و شنونده رعایت کند و هر مطلبی را برای هر شنونده ای بیان نکند . چنان که حضرت لقمان علیه السلام به فرزند خویش در کنار فرمان به نماز، امر به معروف و نهی از منکر را دستور می دهد . در حالی که غالبا فرمان به نماز را، ادای زکات همراهی می کند و این نیست جز تناسب سخن با مخاطب چرا که نوجوان را مالی نیست تا مورد خطاب فرمان زکات قرار گیرد .
مبلغ باید قبل از سخن، اندیشه کند و سخن را با شرایط بسنجد و اگر مصلحت بود، آن را بیان کند .
حضرت علی علیه السلام فرمودند: «لان المؤمن اذا اراد ان یتکلم بکلام تدبره فی نفسه فان کان خیرا ابداه وان کان شرا واراه (10) البته انسان مؤمن، هنگامی که می خواهد سخن بگوید، پیش خود جوانب آن را می سنجد . اگر تشخیص داد که [سخن گفتن به مصلحت و] خوب است، سخن می گوید وگرنه آن را ابراز نمی کند .»
هرچه خواهی بگویی ای خواجه
بکن اندیشه اول از سر هوش
گر بود خیر سامع و قایل
بگشا لب و گرنه باش خموش (11)
پی نوشت ها:
6) امالی طوسی، ص 146، المجلس الخامس، انتشارات دارالثقافه، قم .
7) نهج البلاغه، نامه 18 .
8) نهج البلاغه، خطبه 32 .
9) اصول کافی، ج 1، ص 24، حدیث 15، دارالکتب الاسلامیه، چ 4، 1365 .
10 نهج البلاغه، خطبه 176 .
11) جامی .
بخش نهج البلاغه تبیان
به رنگ سبز
سبز باشیم
