سلامتی کودکان و نوجوانان (جامع)

رانده از درس مانده از تفريح 

اوقات فراغت موضوعي منحصر به فصل، زمان يا عده اي خاص نيست. اما وقتي به پايان فصل امتحانات و شروع تابستان نزديك مي شويم، به يادمان مي آيد كه بايد براي اوقات فراغت ميليون ها دانش آموزي كه تعطيلاتي طولاني را درپيش دارند، برنامه اي داشته باشيم. پركردن اوقات فراغت دانش آموزان در فصل تابستان گاه به معضلي جدي براي والدين تبديل مي شود.اگر از اوقات فراغت تابستان به خوبي استفاده شود، مي تواند به دوراني اثرگذار در زندگي بچه ها و حتي آينده شان تبديل شود، ولي در بسياري از مواقع چنين اتفاقي رخ نمي دهد.
تا نيمه شب پاي تلويزيون نشستن، ساعت ها ور رفتن بي هدف با رايانه، صبح ها تا ديروقت خوابيدن و بخش عمده روز را با كسالت سپري كردن يك مشكل بارز از نحوه گذران اوقات فراغت دانش آموزان در شهرهاست.
بعضي از نوجوانان، بخصوص نوجوانان پسر، هم گروه هايي تشكيل مي دهند و وقتي راهي مناسب براي گذران اوقات فراغت پيدا نمي كنند، براي والدين و كارشناسان مايه نگراني مي شوند. چون ممكن است اوقات فراغتشان را با دست زدن به اعمال نابهنجار و حتي بزهكاري پركنند.
چنان كه مدير سابق كانون اصلاح و تربيت به خبرگزاري مهر مي گويد: (در فصل تابستان و به دنبال قطع پيوند دانش آموزان با دوره تحصيلي، عوامل بزهكاري در نوجوانان گسترش بيشتري مي يابد.) 
وي مي افزايد: (حوادث تهديدكننده براي نوجوانان در ماه آخر تابستان به اوج خود مي رسد، چرا كه اغلب اين افراد در روزهاي ابتدايي فصل بيكاري ، براي خود كاري دست و پا كرده اند و در روزهاي آخر تعطيلي به دليل قطع اين پيوند به عوامل بزهكارانه نزديك تر مي شوند.) او بالارفتن آمار بزهكاري در فصل تابستان، بخصوص در شهريور را دليلي براي اين گفته خود عنوان مي كند.
● اوقات فراغت يا استراحت مطلق
برخي از كارشناسان عقيده دارند دانش آموزان تابستان را زماني براي فرار از فشار مدرسه تلقي مي كنند.
در اين شرايط، اگر والدين و دولت بتوانند برنامه هاي آموزشي جالبي تدارك ببينند، اوقات فراغت از حالت كسالت بار خارج مي شود و بچه هايي كه از سر بيكاري به رفتارهاي نابهنجار رو مي آورند، حرفه جالبي مي آموزند و هم خود را سرگرم مي كنند و هم امكان اشتغال پيدامي كنند. در غير اين صورت، اوقات فراغت نتيجه مثبتي به همراه نمي آورد.
مهري آقايي، كارشناس ارشد مشاوره، مي گويد: (علت اين كه بچه ها اين قدر منتظر تعطيلات تابستان اند، فشار دوران مدرسه است. درنتيجه، تصور بچه ها از اوقات فراغت تابستان اين است كه هيچ كاري نكنند. اگر هم به كلاس هايي مي روند، به خاطر فشار والدين است. در بسياري از مواقع، برنامه هاي والدين براي اوقات فراغت بچه ها برايشان حالت تكليف پيدامي كند.
درواقع، بيشتر اين خود والدين هستند كه مي خواهند اوقات فراغت بچه ها را پركنند و گاه اين كار حالت مسابقه اي را براي ثبت نام فرزندانشان در كلاس هاي مختلف ميان آن ها به وجود مي آورد. نتيجه شركت دادن بچه ها در كلاس هاي مختلف زبان و ورزش و... است كه هزينه زيادي هم دارد. اين آموزش ها از آنجايي كه مستمر نيست، فايده اي ندارد. درنتيجه، در اين ميان به جاي بچه ها، آموزشگاه ها و والدين سود مي برند!
بچه ها را نبايد با اصرار به كلاس خاصي فرستاد، بلكه مي توان از خود بچه ها پرسيد كه چه چيزي خستگي شان را برطرف مي كند و آن ها را به سمت كارهاي موردعلاقه شان سوق مي دهد. متوليان هم بايد برنامه ريزي داشته باشند. كلاس هاي بيرون ارزان نيست، بنابراين مي توان كلاس هايي تشكيل داد كه حالت خصوصي نداشته باشند. مدارس از اين نظر پايگاه هاي خوبي هستند. كلاس ها بايد به نحوي برگزارشوند كه بچه ها احساس نكنند هرروز بايد صبح زود از خواب بيدار شوند و به اجبار در آن ها شركت كنند. اين كلاس ها بايد مستمر و فشرده باشند تا مدت زيادش بچه ها را خسته نكند. در ضمن، اين كلاس ها بايد تنوع زيادي داشته باشند. ما هيچ وقت نديده ايم براي بچه ها كلاس هاي خياطي، آرايشگري يا گل سازي و... برگزار شود. درحالي كه معلمان مدارس فني و حرفه اي و كار و دانش كه متخصص اين رشته هايند، مي توانند به صورت درسي اين آموزش ها را به بچه ها ارائه دهند.)
وي به طرح جالبي كه به دست دانشجويان، به ويژه دانشجويان دانشگاه هاي امام صادق(ع) و الزهرا (س) اجرا مي شود، اشاره مي كند. اين دانشجويان كه نام (ولي نعمتان) را برخود گذاشته اند، به مناطق محرومي مانند بشاگرد مي روند و براساس رشته تحصيلي خود به بچه هاي اين مناطق آموزش مي دهند.
درواقع، هدف، جهاد علمي براي بچه هاست. براي مثال، بچه هاي پزشكي و دندانپزشكي اطلاعات پزشكي و بهداشت دهان و دندان را دراختيار بچه ها قرار مي دهند و دانشجويان رشته هاي دوره حسابداري رياضي را به آنان مي آموزند. اين موضوع هم تجربه دانشجويان را بالا مي برد و هم آموزش هايي را دراختيار بچه هاي محروم قرار مي دهد.)
● تشكيلات محلي وارد گود شوند
در كشورهاي پيشرفته برنامه هاي زيادي براي تعطيلات طولاني دانش آموزان تدارك ديده مي شود. اين برنامه ها اغلب ازسوي تشكيلات محلي به اجرا درمي آيد. سينا اميري، كارشناس مديريت، مي گويد: (در كشور فرانسه، تعطيلات تابستاني كمتر از 2 ماه است. در بقيه سال، بچه ها نسبت به بچه هاي ايراني مدت بيشتري در مدرسه مي مانند، ولي براي تقريباً هر 8 هفته، 1 يا 2 هفته تعطيلي دارند. پدر و مادرها از قبل براي اين تعطيلات به ويژه براي تعطيلات طولاني تابستان برنامه ريزي مي كنند تا بچه ها به حال خود رها نشوند. معمولاً والدين هم 3 تا 4 هفته مرخصي مي گيرند تا با بچه هايشان باشند. امكانات جنبي هم براي اين دوران زياد است. اين امكانات را مراكز محلي كه همان انجمن هاي محلي و دفاتر نوجوانان و جوانان هستند (مانند فرهنگسراها) ايجاد مي كنند. آنها بچه هاي محل كه در سنين ميان 7 و 8 سال تا 15 ، 16 ساله اند را جمع مي كنند و به مدت تقريباً 3 هفته با اتوبوس به اردوگاه مي برند. دراين مدت، بچه ها فعاليت هاي مختلف تفريحي، سياحتي و گردشي دارند. گياهان كوه ها را مي بينند و درباره آنها بحث مي كنند و فعاليت هاي محلي را نظاره گرند. مراكز محلي در آستانه تابستان برنامه هايشان را پيشنهاد مي دهند و بچه ها هركدام را بخواهند انتخاب مي كنند. در اردوها، ورزش فعاليت اصلي است و بچه ها فعاليت هاي جنبي مانند نامه نگاري را هم مي آموزند. اين مراكز بچه ها را بيمه مي كنند و مواظبت از آنها را به طور كامل به عهده مي گيرند. از آنجايي كه براي چنين فعاليت هايي نيرو لازم است، اين مراكز به داوطلباني كه به سن 16-15 سالگي وارد مي شوند، نگهداري بچه ها را آموزش مي دهند. بچه ها از سن 18-17 سالگي و دوران دانشجويي به صورت پاره وقت دراين اردوها فعاليت مي كنند. ويژگي اين اردوها اين است كه هم افراد فقير و هم ثروتمند، مي توانند در آنها شركت كنند. ضمن اين كه دولت براي بچه ها هزينه اي را درنظر مي گيرد.
خانواده ها هم از اين برنامه ها استقبال مي كنند، چون علاوه بر اين كه نحوه گذران اوقات فراغت بچه ها برايشان مهم است، مي دانند كه اگر بچه ها را به حال خود رها كنند ممكن است به راه خطا بروند و وقتي دراين برنامه ها شركت مي كنند، دست كم، اندكي تحت نظارت هستند.)
در كشور ما ارگان ها و نهادهاي دولتي امكانات زيادي دارند كه بخشي از آن را مي توانند در طول تابستان دراختيار بچه ها قرار دهند.
ايران بندگي، جامعه شناس، مي گويد: (در مناطق جنوب تهران يا شهرستان هاي محروم، بسياري از والدين توان پرداخت هزينه فرهنگسراها را هم ندارند. تبديل شدن مدارس به پايگاه هاي تابستاني دراين مناطق كارگشاست. در همين مناطق، مدارسي وجوددارند كه امكانات زيادي دارند. مثلاً مدارسي هستند كه سايت هاي كامل رايانه اي دارند و مي توانند با برنامه ريزي امكاناتشان را دراختيار همه بچه ها قرار دهند. در اين مناطق بچه ها در كانال آب بازي مي كنند، درحالي كه در نزديكي، پارك آبي وجود دارد كه آنها از عهده پرداخت هزينه هايش برنمي آيند. مي توان اين امكان را فراهم كرد كه بچه ها با كارت دانش آموزي از امكانات اين پارك ها استفاده كنند. البته تلويزيون هم مي تواند برنامه هاي جذابي پخش كند كه تنها حالت سرگرمي و ساعت پركن نداشته باشد و آموزش را نيز درخود داشته باشد.)
● وقتي رسانه هاي تصويري تنها سرگرمي بچه ها مي شود
فيلم ها و مجموعه هاي تلويزيوني موردعلاقه بچه هاست، به خصوص فيلم هاي اكشن جذابيت و كشش زيادي براي نوجوانان دربردارد.
درحالي كه كارشناسان مي گويند هرچند كه فيلم هاي اكشن مي تواند موجب تخليه رواني همه افراد شود، ولي وقتي زمينه فقر و بيكاري وجود داشته باشد، به افزايش خشونت و الگوبرداري از رفتارهاي خشن مي انجامد. عده اي از بچه ها هم انرژي زيادي دارند و مي خواهند اين انرژي را تخليه كنند و بهترين روش تخليه انرژي را در زد و خوردي كه از فيلم ياد گرفته اند، مي بينند.
درحالي كه يك مشاور مي گويد وقتي ازخانواده هايي كه به من مراجعه مي كنند مي پرسم اوقات فراغت بچه هايشان را با چه پرمي كنند مي گويند كه تا آخر شب فيلم مي بينند! 
در اين شرايط اگر برنامه مناسبي براي اوقات فراغت بچه ها تدارك ديده نشود، خشونت و رفتارهاي نابهنجار به سرعت ميان آنها جابازمي كند.
اوقات فراغت به نظر بعضي از والدين و مسئولان چيزي زايد است.
طبيعي است كه اگر براي اوقات فراغت بچه ها هدف گذاري نكنيم، واقعاً هم اوقات فراغت زايد به نظر مي رسد و والدين از خدا مي خواهند كه تابستان هرچه زودتر به پايان برسد.