تاريخچه سنگ‏ آب در اصفهان‏

آقاى محمد صدر هاشمى پس از طرح نظريه‏اى غلط در مورد «سنگ‏ آب ها» از طرف جهانگردى كه به اصفهان سفر كرده بود و مقالاتى به‏ عنوان كشف تازه علمى خود نوشته بود به توضيحات جالبى در مورد سنگ‏ آبها پرداخته است كه ذيلاً قسمتى از آن‏را نقل مى‏كنيم:
«اينكه در اين مقاله تاريخچه سنگ آب را شرح مى‏دهيم براى اين است كه همين سنگ آب، چندى پيش سروصدائى راه انداخته بود و يكى از سياحان كه به اصفهان آمده و از مسجد شاه ديدن كرده بود مدعى شده بود كه سنگ آبهاى مسجد جعبه حبس‏الصوت است. توضيح مطلب آنكه سياح مذكور پس از آنكه در زير گنبد بزرگ مسجد شاه(مسجد امام فعلى) قرار گرفته و متوجه شده بود كه صدا چند مرتبه برمى‏گردد، بدون توجه به خاصيت ساختمان گنبد و اينكه اين خاصيت مربوط به وضع گنبد مى‏باشد، آن‏را مربوط به سنگ آب ‏هاى زير گنبد دانسته و اصولاً مدعى شده بود كه اين سنگ‏ آب ها به همين منظور ساخته و در اين محل گذاشته شده است. غافل از اينكه از اين قبيل سنگ‏ آب ها، البته نه به‏ ظرافت و زيبائى كه در مسجد شاه (مسجد امام فعلى) يافت مى‏شود در اغلب مساجد و مدارس قديم اين شهر موجود است.
سياح مذكور در يكى دو روزنامه به‏ عنوان كشف تازه مصاحبه‏ هائى كرده و اين مطلب بى‏اساس و بى‏مايه را بعنوان يك كشف علمى!! به‏ رخ اين و آن كشيده است. به‏ هر صورت براى رفع اشتباه از اين سياح و از كسان ديگرى كه ممكن است گول بخورند در اين مقاله بطور اجمال تاريخچه‏اى از سنگ‏ آب ها مى‏نويسم:
سنگ‏ آب هاى موجود به اشكال مختلف ديده مى‏شود، اول به‏ صورت دايره و مدور و اين نيز به دو صورت ديده مى‏شود يكى رو پايه قرار گرفته و ديگر بدون پايه و بيشتر شاهكارهاى حجارى و مخصوصاً سنگ آب هاى مسجد شاه اصفهان از اين قبيل است.
دوم سنگ‏ آب هائى كه بشكل مستطيل مى‏باشد. اين نوع نيز گاهى طول آن به يك متر و نيم و عرض نيم متر است مثل سنگ‏ آبى كه در مدخل امامزاده شاهزاده ابراهيم است. اين سنگ‏ آب كه شايد در نوع خود بى‏نظير باشد شيرى نيز به بدنه آن حجارى شده و اشعارى از ميرزا طاهر نصرآبادى معروف، صاحب تذكره مشهور، روى آن كنده شده است.
اين سنگ‏آبها يا جام‏آب يا قدح آب براى آب خوردن و رفع عطش كردن ساخته و در مساجد و مدارس نهاده شده، اغلب نام واقفين آن از سلاطين و غيره روى آنها حك شده است. موضوع سقايت و آب دادن و رفع عطش كردن از اموريست كه در دين اسلام خيلى به‏ آن توصيه شده، توجه بادعيه از قبيل (سقى‏اللّه ثراه) اين مطلب را به خوبى ثابت مى‏نمايد.


تاريخچه سنگ‏ آب...

تاورنيه سياح و تاجر معروف فرانسوى كه در عهد صفويه در اصفهان بود، مى‏نويسد: در كوچه‏ ها و بازارهاى اصفهان عده‏اى بنام (سقا) ديده مى‏شوند كه مشگ آب به‏ دوش گرفته و مردم تشنه را سيراب مى‏كنند. بنابراين ترديدى نيست كه نصب و گذاشتن اين سنگ‏ آب ها به‏ منظور رفع عطش و براى درك فيض و ثواب بوده است. متأسفانه سياحى كه از مسجد شاه (مسجد امام) ديدن كرده و آن همه بانگ و هياهو راه انداخته به اشعارى كه روى بدنه سنگ‏ آب حك شده توجه نكرده كه به‏ خوبى از آنها استفاده مى‏شود كه ساختن اين سنگ آب براى آشاميدن آب و يادى از شهداى كربلا بوده است. نه آنكه چنانكه سياح مدعى است براى ضبط صوت و انعكاس صدا باشد. از جمله سنگ آب ‏هاى ديگر اصفهان: سنگ آب مسجد ذوالفقار، سنگ آب مسجد جارچى، سنگ آب مسجد جامع، سنگ آب شاهزاده ابراهيم، سنگ آب مدرسه زينب‏ بيگم، سنگ آب مدرسه صدر، سنگ آب مسجد رحيم‏خان، سنگ آب مسجد قطبيه و صدها سنگ آب ديگر كه در گوشه و كنار شهر و مدارس قديم اصفهان يافت مى‏شود.