ارامنه و مشاغل آنان در دوره صفويه و قاجاريه در اصفهان‏

قصبه جلفا در ساحل جنوبى زاينده‏ رود اصفهان به فرمان شاه‏ عباس اول براى سكونت ارامنه‏ اى كه در سال 1013 هجرى از ارمنستان به اصفهان كوچ داده شده بودند اختصاص داده شد و بر جمعيت آن بتدريج افزوده شد، زيرا گروهى از عيسويان ديگر ايران هم از هر فرقه به حكم اشتراك مذهب در جلفا كه شهر كوچكى شده بود منزل گزيدند. شاه ‏عباس براى ارامنه جلفا حقوق و امتيازات خاص قائل شده بود چنانكه مى‏توانستند برخلاف ساير عيسويان به آزادى خانه و ملك و هرچه بخواهند خريدارى كنند و براى خود حاكم و قاضى و كلانتر ارمنى انتخاب كنند و در اجراى مراسم و تشريفات دينى خود آزادى تام داشتند.
شاه فرمان داده بود كه هيچ مسلمانى در جلفا منزل نكند و هر گاه يكى از مسلمانان نسبت به افراد ارمنى بدرفتارى كند او را به‏ سختى كيفر دهند و همچنين اجازه داده بود كه ارمنيان جلفا اعم از زن و مرد مانند ايرانيان لباس بپوشند و سران آنها مانند بزرگان و اعيان ايرانى در اسب ‏سوارى خود زين و لگام زرين و سيمين بكار برند.
در ماه شوال 1028 هجرى شاه‏ عباس تمام زمينهاى كنار زاينده ‏رود را كه ارامنه جلفا در آنجا براى خود خانه ساخته بودند و ملك شخصى وى بود به‏ موجب فرمانى به آنها بخشيد و براى جلب خاطر ارامنه جلفا و عيسويان ديگر كه در پايتخت او بسر مى‏بردند و نيز به ملاحظات سياست خارجى خود در سال 1023 هجرى قمرى به ساختن كليساى بزرگ در جلفا براى ارامنه و پيروان دين عيسى همت گماشت، در پرتو اين آزادى و رفاه و آسايشى كه براى ارامنه موجود شد، جلفا تدريجاً بسط و توسعه يافت و بصورت شهر كوچك زيبائى درآمد. خانه‏ هاى زيبا و باغهاى بزرگ ميوه مخصوصاً تاكستانهاى وسيع پيدا كرد و كليساها و برجهاى ناقوس در گوشه و كنار آن بنا گرديد. هم‏اكنون در جلفا سيزده كليساى تاريخى وجود دارد كه بعضى از آنها مانند كليساى بيدخم (بيت‏اللحم) از دوره شاه‏ عباس اول و كليساى وانك از دوره شاه‏عباس دوم از شاهكارهاى هنرى اصفهان به شمار مى‏روند و داخل آنها عموماً زرنگار و با تابلوهاى بزرگ نقاشى و صفحات عالى گچ‏برى و از اره‏ هاى كاشيكارى آراسته شده است. بانى ساختمان كليساها و اسقف‏ها و كشيشان بزرگ و كلانترها و اشخاص سرشناس در رواق ها و ايوان ها و محوطه ‏هاى كليساها مدفون شده ‏اند و بر مزار آنها سنگهاى يكپارچه مرمرى و پارسى داراى كتيبه و آرايشهاى گل و بوته قرار داده‏اند. قبرستان قديمى جلفا در جنوب آن و در دامنه كوه صفه، قرار دارد هزاران قبر با تخته سنگ هاى يكپارچه منظره مخصوص باين قبرستان مسيحي هاى اصفهان داده است. بسيارى از قبور داراى خط و نقوش برجسته است و مشاغل و مناصب درگذشتگان ارمنى در قرن 17 و 18 و 19 ميلادى از مطالعه اين نقوش و خطوط معلوم مى‏شود.
يكى از ارامنه هنرمند جلفا بنام آبراهام گورگنيان در سالهاى اخير دست به‏ كار جالبى زده و به‏ تشويق هيئت خليفه ‏گرى جلفا و يكى از دانشمندان و مطلعين معاصر ارمنى بنام هانانيان كه در سال 1340 شمسى درگذشت مجموعه‏ اى از نقوش سنگهاى قبور ارامنه و كتيبه ‏هاى آنها به‏ زبان ارمنى فراهم آورده است كه در يكى از اطاقهاى جنب سردر كليساهاى وانك در معرض تماشاى سياحان قرار دارد. نگارنده اين مقاله تعدادى از آنها را يادداشت نمود و از مطالعه آنها حدود پنجاه شغل و منصب كه ارامنه به آنها اشتغال داشته‏ان استخراج نمود. مشاغل و مناصبى كه از مطالعه كتيبه‏ هاى سنگ هاى قبور به‏ دست آمد به‏ شرح زير است: ريخته‏ گرى، گچ‏برى، زرگرى، كوه ‏برى، ساعت‏ سازى، بازرگانى، بافندگى، جولائى، پالان‏دوزى، قالى‏بافى، باغبانى، چكمه ‏دوزى، كدخدائى، چينه ‏كشى، تربيت اسب، امور چاپ، نوازندگى، خياطى، حلاجى، دباغى، سموردوزى، قصابى، غربال ‏سازى، شماعى، سلمانى، نانوائى، نجارى، كفاشى، نقاشى، مينياتورسازى، قافله‏ سالارى، ناخدائى، پزشكى، جراحى، پزشك دربار، مورخ، دبير، مترجم، كلانتر، سنگ ‏تراشى، شيشه ‏برى، آهنگرى، اسلحه ‏سازى، آينه‏ سازى، مسگرى، بنائى، توپچى‏گرى، سربازى، كلاه‏دوزى.