حیا در فرهنگ دینی

نویسنده: زهرا نساجی زواره

 

در قرآن کریم در مواردی به مفهوم « حیا» تصریح شده از جمله در سوره بقره می فرماید:
« خداوند شرم نمی کند از آنکه به پشه( کوچک) و چیزی بزرگتر از آن( عنکبوت)، مثال بزند». در اینجا منظور بیان حقیقت در مقابل دشمنان و معاندان و شرم نداشتن از تمثیلی ابتدایی برای بیان مفاهیمی عالی است. در آیه دیگری از سوره قصص به بُعد کاربردی حیا توجه شده و راهکاری عملی برای انسان های خدا ترس ارائه می گردد و آن مربوط به رعایت حیا از جانب دختران شعیب در دیدار با حضرت موسی است:
« فجاءته إحداهما تمشی علی استحیاءٍ قالت إنّ ابی یدعوک»؛« یکی از آن دو که با کمال حیا راه می رفت، باز آمد و خطاب به موسی گفت: پدرم تو را خوانده است».
در این آیه برای نشان دادن حالت حیا نزد دختر شعیب، کلمه استحیاء به صورت نکره آمده که منظور، تجلی عفت و نجابت و دوری از هرگونه دلبری در راه رفتن و عینی شدن حیاست، که وجه شرم دختران از نامحرم و پرهیز از کوچک ترین خطای اخلاقی مدنظر می باشد.
علاوه بر قرآن، در منابع غنی روایی به تعریف و کاربرد ویژگی حیا برای مسلمانان پرداخته شده و سنت پیشوایان دین در این زمینه بهترین الگو می باشد. رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) که خود باحیاترین مردم روزگار می باشد، فرمود:« ایمان، پیکری است برهنه که لباسش حیاست»(۱). مطمئناً اگر حیا از بین افراد جامعه رخت بربندد، ایمانشان دستخوش دگرگونی و بی ثباتی می شود و آثار زیانبارش روابط سالم انسانی و خانوادگی را متزلزل می سازد.
« حیا» منشأ هر چیزی است و به فرموده امام صادق (علیه السلام):«اگر حیا نباشد، هیچ مهمانی احترام نمی شود و به هیچ وعده ای وفا نمی شود و هیچ حاجتی برآورده نمی شود». پس باید در نهادینه شدن این عنصر و حالت درونی کوشید و سعی کرد فرهنگ جامعه را به سوی فضای عاری از زشتی ها هدایت کرد؛ طوری که حالت شرم و حیا سبب شود انسان ها به دلیل کرامت خدادادی، نظارت الهی و ثبت اعمالشان، از ارتکاب هر زشتی و گناهی بپرهیزند و صفت حیا را بیش از پیش زنده و پویا نگه دارند.
کمرویی، حیا نیست

 

خیلی از اوقات در جامعه، « کمرویی» به حیا تعبیر شده و بار ضد ارزشی آن بر حیا حمل می گردد.برای روشن شدن مطلب گفته می شود اگر صفت حیا را نقطه تعادل در نظر بگیریم، عبور از آن و یا نادیده گرفتنش، بی حیایی نامیده می شود و عقب ماندن از آن یا انحراف از هدف اصلی را کمرویی و خجالت زدگی می نامند. شخص کمرو نه به دلیل پاکدامنی بلکه براساس خود کم بینی، جهالت و ضعف نفسانی ممکن است به این عارضه دچار شود، در حالی که فرد با حیا از انجام کارهای قبیح دوری می کند. ولی انسان کمرو به جهت انگیزه های یاد شده، عمل نیکی را در مقابل دیگران ترک می گوید و جرأت اظهار وجود یا استقلال عمل را ندارد.
فعل انسان با حیا، ترک عمل زشت و آن یک ارزش به حساب می آید اما عمل فرد کمرو، ترک فعل نیک و حاصلش نوعی ضدارزش است.
امام سجاد (علیه السلام) در بیان ویژگی های مؤمن، به کار خیر اشاره کرده و می فرماید:« مؤمن کار خیر را نه به خاطر ریا انجام می دهد و نه به خاطر کم رویی ترک می کند»(۲).
ریشه های کم رویی در افراد متفاوت است و با اینکه یکی از وجوه مشترک حیا و کم رویی ترس است اما بروز این حالت در افراد کمرو در خیلی از اعمال و رفتارشان مشهود است و بدون هدف و منظوری آنان را با ترس و خجالت، هنگام راه رفتن، حرف زدن و پرسیدن و معاشرت با دیگران گرفتار می نماید.
رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) در بیان ریشه شرم می فرماید:« الحیاء حیاءان، حیاءُ عقل و حیاءُ حمق، فحیاء العقل، هو العلم و حیاء الحمق، هو الجهل(۳)؛ حیا بر دو قسم است: حیای عقل و حیای حماقت؛ حیای عقل، همان علم است و حیای حماقت، همان جهل».
بنابراین نادانی، یکی دیگر از ریشه های کمرویی است. چنین افرادی غالباً از اجتماع گریزان اند و در هنگام حضور، قادر به بیان نیاز خود نبوده و دچار شرمی ناپسند می شوند.
علاوه بر جهل ممکن است فرد کمرو از نوعی ناتوانی رنج ببرد. امیرمؤمنان علی (علیه السلام) آفت حیا را ناتوانی شمرده و شخصی را که به دلیل کمرویی، زمینه محرومیت خویش از خیرات، نیکی ها و دانش را فراهم نموده، نکوهش می کند و می فرماید:« هرکس کم رو باشد، محروم خواهد بود». در بیانی واضح تر پیرامون کمرویی با ریشه ناتوانی باید گفت: اگر ویژگی حیا در اختیار فرد صاحب علم و توانا قرار بگیرد، وجه مثبتش به کار می افتد و نتیجه اش بازدارندگی در موقعیت های خطرساز گناه است ولی نزد انسان ضعیف النفس، کارکردش منفی شده و باعث کمرویی و عدم توفیق می شود. رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) حیا را این گونه معرفی کرده و می فرماید:
« حیا دو گونه است: یکی، حیای ضعف و دیگری، حیای قدرت؛ اسلام و ایمان»(۴).
و چه بسا این ضعف و ناتوانی، عامل تسلیم شدن و کوتاه آمدن فرد شود و در برابر دیگران از موضع خود عقب نشینی کند و به خواسته اش نرسد و یا اجازه دهد دیگران به قلمرو وی وارد شوند و به جایش تصمیم گرفته، از او سوء استفاده کنند.