اعراف کجاست؟

با دقت در آیات قرآن چنین فهمیده می شود که اهل اعراف از جنس ملائکه نیستند بلکه جمعی از بندگان مخلص خداوند که مقامشان از سایر اهل قیامت و حشر بالاتر است، بهشتیان و جهنمیان را می شناسند، حق تحکم دارند و می توانند شهادت دهند، شفاعت کنند و ...

برای شناخت بیشتر این افراد به سراغ روایات می رویم .

سیمای اهل اعراف در روایات

با توجه به اینکه در هیچ جای قرآن کلامی دیده نمی شود که دلالت کند جنیان می توانند تصدی شأنی از شؤون بشر یا وساطتی در آخرت برای وی انجام دهند، و چنین فهمیده می شود که مجموعاً انس بالاتر از جن است، زیرا پیامبر آنها نیز از میان انسانهاست، می توان گفت که جنیان در میان اهل اعراف حضور ندارند و در نتیجه اهل اعراف، انسان های مقرب درگاه الهی اند.

روایات فراوانی وجود دارد که اصحاب اعراف را همان انبیاء و اولیا دانسته است. مثلاً سلمان نقل می کند که بیش از ده بار از پیامبر (صلی الله علیه وآله) شنیده ام که فرمود: ای علی تو و اوصیای پس از تو، اعراف بین بهشت و جهنم هستید. جز کسی که شما را بشناسد و شما او را بشناسید داخل بهشت نمی شود و جز کسی که شما را انکار کند و شما او را انکار کنید به جهنم نمی رود.

یا از امیرالمومنین (علیه السلام) در مورد همین آیات سوره اعراف سوال شد، فرمودند: ما بر اعراف ایستاده ایم، یارانمان را به سیمایشان می شناسیم و ما اعرافی هستیم که خداوند عزوجل جز از راه معرفت ما شناخته نمی شود و ما اعرافی هستیم که خداوند عزوجل روز قیامت ما را بر روی صراط می شناساند، پس به بهشت نمی رود مگر کسی که ما را بشناسد و ما او را بشناسیم و به آتش نمی رود جز کسی که ما را انکار کند و ما او را انکار کنیم.

یا از امام باقر (علیه السلام) سوال شد که اعراف چیست؟ فرمودند: «رجال اعراف، محترم ترین خلق نزد خدای تعالی هستند.»

اما در مورد برخی روایات که اشاره شده اعرافیان، مستضعفان اند یا کسانی اند که اعمال نیک و بدشان یکسان است، نظر علامه طباطبایی این است که: «بعید نیست که این روایات، دستخوش اشتباهات راویان و کج فهمی آنها شده باشد، مثلاً معصومین (علیهم السلام) فرموده باشند که جماعتی از مستضعفین نزد اصحاب اعراف حضور می یابند و خداوند آنان را به شفاعت اینها یا به مشیت خود وارد بهشت می کند، آنگاه راوی، فرمایش آن حضرت را در اثر نقل به مضمون به این صورت درآورده باشد. خصوصاً که در خود این دسته روایات، اختلاف فاحشی وجود دارد.

از جمله نکاتی که می توان مؤید این سخن در نظر گرفت، این حدیث امام صادق (علیه السلام) است که "اعراف، تپه ای است بین بهشت و جهنم، که پیامبران و اوصیای آنها، با گناهکاران زمان خویش، بر آن می ایستند. وقتی نیکوکاران امت آن پیامبر، راه بهشت را در پیش گیرند، وصی پیامبر به گناهکارانی که با او ایستاده اند، می گوید: به برادران نیکوکار خود بنگرید که در رسیدن به بهشت پیشی گرفته اند. در حالی که این ها هنوز وارد بهشت نشده اند، ولی امیدوارند به شفاعت پیامبر با وصی او به بهشت وارد شوند.

این گروه به اهل دوزخ می نگرند و می گویند: ربنا لاتجعلنا مع القوم الظالمین. پس از آن، اصحاب اعراف که همان انبیاء و اولیا هستند، رجال و بزرگان کفار را خطاب می کنند که آنچه در دنیا از مال و منال انباشتید و بر دیگران استکبار کردید، اکنون به کار شما نیاید. به بهشتیان بنگرید، اینان همان ها هستند که قسم می خورید که هرگز رحمت خدا شامل حال آنها نشود. اعرافیان (پیامبران و اوصیای آنها) به همان کسانی که مورد تحقیر رؤسای مستکبر واقع شده بودند خطاب کنند که: به بهشت داخل شوید و این خطاب آنها از جهت همان امر الهی به ایشان است که:ادخلوا الجنة لاخوف علیکم ولا انتم تحزنون.

در این حدیث روشن است که یک گروه اصحاب اعراف هستند و یک گروه در محضر آنها- اما نه در مقام خود اعراف- ایستاده اند و به شفاعت اصحاب اعراف به بهشت وارد می شوند.

آخرین نکته ای که تذکر آن در این بحث مفید است، بیان حقیقت خود "اعراف" و نه اصحاب اعراف است، علامه طباطبایی می گوید: "این تپه ای که به نام اعراف آمد ، از نسخ تپه های شنی زمینی نیست، زیرا خداوند در وصف زمین فرموده: در آن پستی و بلندی نمی بینی (طه/107) بلکه اعراف همان مقام بلند آنهاست که از مرتبه ی اهل حشر بالاتر است و لذا اعرافیان از حاضر شدگان در صحنه قیامت نیستند و همان مخلصینی هستند که خداوند آن ها را از صعقه (بیهوشی ناشی از نفخ صور) و هول قیامت در امان داشته و فرموده است: و انهم لمحضرون الا عماد الذی المخلصین (صافات/128- 127) و مقامشان همان حجاب است که در آن هم رحمت فراگیر است که هر شی ای را در بر گرفته و هم آتشی دامن گیر است که بر دوزخیان محیط می باشد: بین آن ها دیواری حایل شود که دروازه ای دارد، باطنش در آن رحمت است و ظاهرش روی به عذاب دارد (حدید/13) و این نکته را از این کلام حق نیز می توان استفاده کرد که فرمود: پس ندا دهنده ای، ندایی در بین آنها در انداخت که لعنت خداوند بر ظالمین باد (اعراف/44) .

پایان سخن ...

بر اساس آیات قرآن کریم و روایات معصومین علیهم السلام چنین دریافتیم که اعراف تپه ای است بین بهشت و جهنم که پیامبران و اوصیای آنان با گناهکاران زمان خویش بر آن می ایستند و در واقع همان مقام بلند آنان است که از مقام و مرتبه اهل حشر بالاتر است و اینان در واقع مخلَصین هستند.

فراوری: مریم جعفری

بخش اعتقادات تبیان

منابع:

1-قرآن کریم

2-علامه طباطبایی، انسان از آغاز تا انجام، ص 191

3-علامه طباطبایی، تفسیر المیزان، ج8، ص 180

4-شیخ کلینی، اصول کافی، ج1، ص 184