نمونه‏هایى از احكام اجتماعی اسلام‏

احكام مالى‏

مثلًا خمس یكى از درآمدهاى هنگفتى است كه به بیت المال مى‏ریزد و یكى از اقلام بودجه را تشكیل مى‏دهد. طبق مذهب ما، از تمام منافع كشاورزى، تجارت، منابع زیرزمینى و روى زمینى، و به طور كلى از كلیه منافع و عواید، به طرز عادلانه‏اى [خمس ]گرفته مى‏شود. به طورى كه از سبزى فروش درب این مسجد تا كسى كه به كشتیرانى اشتغال دارد، یا معدن استخراج مى‏كند، همه را شامل مى‏شود. این اشخاص باید خمس اضافه بر درآمد را پس از صرف مخارج متعارف خود به حاكم اسلام بپردازند تا به بیت المال وارد شود. بدیهى است درآمد به این عظمت براى اداره كشور اسلامى و رفع همه احتیاجات مالى آن است. هرگاه خمسِ درآمد كشورهاى اسلام، یا تمام دنیا را- اگر تحت نظام اسلام درآید- حساب كنیم، معلوم مى‏شود منظور از وضع چنین مالیاتى فقط رفع احتیاج سید و روحانى نیست؛ بلكه قضیه مهمتر از اینهاست. منظور رفع نیاز مالى تشكیلات بزرگ حكومتى است. اگر حكومت اسلامى تحقق پیدا كند، باید با همین مالیاتهایى كه داریم، یعنى خمس و زكات- كه البته مالیات اخیر زیاد نیست- جزیه و خراجات (یا مالیات بر اراضى ملى كشاورزى) اداره شود.

سادات كى به چنین بودجه‏اى احتیاج دارند؟ خمسِ درآمد بازار بغداد براى سادات و تمام حوزه‏هاى علمیه و تمام فقراى مسلمین كافى است تا چه رسد به بازار تهران و بازار اسلامبول و بازار قاهره و دیگر بازارها. تعیین بودجه‏اى به این هنگفتى دلالت دارد بر اینكه منظور تشكیل حكومت و اداره كشور است. براى عمده حوایج مردم و انجام خدمات عمومى، اعم از بهداشتى و فرهنگى و دفاعى و عمرانى، قرار داده شده است.

مخصوصاً با ترتیبى كه اسلام براى جمع‏آورى و نگهدارى و مصرف آن تعیین كرده: كه هیچ گونه حیف و میلى در خزانه عمومى واقع نشود؛ و رئیس دولت و همه والیان و متصدیان خدمات عمومى، یعنى اعضاى دولت، هیچ گونه امتیازى در استفاده از درآمد و اموال عمومى بر افراد عادى ندارند؛ بلكه سهم مساوى مى‏برند. آیا این بودجه فراوان را باید به دریا بریزیم؟ یا زیر خاك كنیم تا حضرت بیاید ؟ یا براى این است كه آن روز مثلًا پنجاه نفر سید بخورند؟ یا اكنون فرض كنید به پانصد هزار سید بدهند كه ندانند چكارش كنند؟! در صورتى كه مى‏دانیم حق سادات و فقرا به مقدارى است كه با آن امرار معاش كنند. منتها طرح بودجه اسلام این طور است كه هر درآمدى مصارف اصلى معینى دارد. یك صندوق مخصوص زكات، و صندوق دیگر براى صدقات و تبرعات، و یك صندوق هم براى خمس است. سادات از صندوق اخیر تأمین معاش مى‏كنند. و در حدیث است كه سادات در آخر سال باید اضافه از مخارج خود را به حاكم اسلام برگردانند. و اگر كم آوردند، حاكم به آنان كمك مى‏كند.

از طرفى، جزیه، كه بر اهل ذمه (1) مقرر شده، و خراج كه از اراضى كشاورزى وسیعى گرفته مى‏شود، درآمد فوق العاده‏اى را به وجود مى‏آورد. مقرر شدن چنین مالیاتهایى دلالت دارد بر اینكه حاكمى و حكومتى لازم است. وظیفه حاكم و والى است كه بر اهل ذمه بر حسب استطاعت مالى و درآمدشان مالیات سرانه ببندد؛ یا از مزارع و مواشى‏(2) آنها مالیات متناسب بگیرد. همچنین، خراج یعنى مالیات بر اراضى وسیعى را كه مال اللَّه و در تصرف دولت اسلامى است، جمع‏آورى كند. این كار مستلزم تشكیلات منظم و حساب و كتاب و تدبیر و مصلحت‏اندیشى است؛ و با هرج و مرج انجام شدنى نیست. این به عهده متصدیان حكومت اسلامى است كه چنین مالیاتهایى را به اندازه و به تناسب و طبق مصلحت تعیین كرده؛ سپس جمع‏آورى كنند، و به مصرف مصالح مسلمین برسانند.

ملاحظه مى‏كنید كه احكام مالى اسلام بر لزوم تشكیل حكومت دلالت دارد؛ و اجراى آن جز از طریق استقرار تشكیلات اسلامى میسر نیست.

پی نوشت :

1-      اهل ذمه به کسانی از اهل کتاب گفته می شود که با شرط پرداخت جزیه و خراج در سرزمین اسلام و تحت حمایت حکومت اسلام زندگی می کنند .

2-      ستور و چهار پایان بویژه شتر ، گاو وگوسفند .

بخش اعتقادات شیعه تبیان

منبع :

امام خمینی ، ولایت فقیه ، ص 22- 24