اعتقادات شیعه

چه كسى آسمان‏ها و زمین را آفریده است، بى‏گمان خواهند گفت: خدا .» (التوحید، ج 2، ص 83)

4- از دیگر ادله توحید نظم موجود در نظام هستى است. قرآن كریم آدمیان را به تدبر در آیات تكوینى فرا مى‏خواند تا از این گذر به آفریننده آیات و وحدت و یگانگى‏اش راه یابند:

«امن یبدا الخلق ثم یعیده و من یرزقكم من السماء و الارض االه مع الله قل هاتوا برهانكم ان كنتم صادقین [. یا كیست] آن كه خلق راآغاز مى‏كند و سپس آن را باز مى‏آورد و آن كس كه از آسمان و زمین به شما روزى مى‏دهد؟ ! آیا معبودى باخدا است؟ ! بگو: اگر راست مى‏گویید، برهان خویش بیاورید .» (نمل/64)

گذر از نظام طبیعت به یگانگی خداوند متعال در بیانات حظرت علی (ع) به خوبی بیان شده است:

«اگر راه‏هاى تفكر را در پیش گیرى تا به ژرفاى تفكر خویش برسى، اندیشه‏ات تو را به یكتایى آفریدگار مى‏رساند; زیرا در خواهى یافت كه آفریننده مورچه، همان آفریدگار نخل است و در خواهى یافت كه همه موجودات ریز و درشت، لطیف و غلیظ و ضعیف و قوى همه در خلقت ، به‏سان یكدیگرند .» (نهج البلاغه، خطبه 185)

در حقیقت، هماهنگى موجودات جهان با یكدیگر، و دقت و استوارى خلقت، نشانه حاكمیت نیرویى یگانه بر جهان هستى است. وجود آثار و نشانه‏ها بر پدیدآورنده آنها دلالت مى‏كند. از این رو، آدمى با دقت در مخلوقات و نظم و تدبیر حاكم بر آن‏ها به خالق و صانع این مخلوقات رهنمون مى‏شود. ما تنها آثار تدبیر و حكمت یک موجود را در سراسر جهان‏ مشاهده می کنیم و درنتیجه، تنها یک اراده و مشیت را در تدبیر امور جهان مشاهده مى‏كنیم و این خود نشان مى‏دهدكه جهان ما «تک قطبی‏» است نه «دو قطبی‏» و یا «چند قطبی‏». اگر خداى واحد بى‏همتا شریكى مى‏داشت، آثار صنع و تدبیر او نیز در عرصه هستى پدیدار مى‏گشت و چون چنین نیست، آشكار مى‏شود كه جز او، خدایى دیگر در میان نیست. امیر مؤمنان علیه السلام در نامه‏اى خطاب به امام حسن علیه السلام این برهان را چنین بیان می کنند:

«و اعلم یا بنى انه لو كان لربك شریك لاتتك رسله و لرایت آثار ملكه و سلطانه و لعرفت افعاله و صفاته و لكنه اله واحد كما وصف نفسه»

 پسركم! اگر پروردگارت را شریكى مى‏بود، رسولانش به سوى تو مى‏آمدند و آثار ملك و سلطه‏اش را مى‏دیدى و افعال و اوصافش را مى‏شناختى، ولى - او هم چنان كه خود را وصف فرموده است - خداى یكتا است .» (نهج البلاغه، نامه 31)

بیان دقیقتر این برهان مبتنی بر اصل علیت است:

مقدمه 1) وحدت عالم یک وحدت واقعی و طبیعی است

مقدمه 2) عالمی جز این عالم وجود ندارد

مقدمه 3) معلول واحد جز از علت واحد صادر نمی شود

نتیجه: عالم نمی تواند جز یک علت داشته باشد.

البته برای اثبات توحید دلایل زیادی از سوی فلاسفه ذکر شده است (برای نمونه بوعلی در اشارات و شفاء، و ملاصدرا در اسفار و شواهد الربوبیه دلایل توحید را مبتنی بر مفهوم و حقیقت وجود بیان کرده اند) که مبتنی بر درک دقیق مفهوم و حقیقت وجود است. در این نوشته کوتاه تلاش کردیم از دلایل ساده تر استفاده کرده و تا حد امکان از اصطلاحات صرف الوجود و  وحدت حقّه استفاده نکنیم. اما بدیهی است که دلایل توحید مبتنی بر فهم این اصطلاحات دقیق و رجوع به آثار فلاسفه و متکلمین بزرگ اسلامی است.

منابع:

1. کتاب التوحید -الشیخ الصدوق -تصحیح وتعلیق : السید هاشم الحسینی الطهرانی -منشورات جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة فی قم المقدسة.

2. نهج البلاغه، جمع آوری سید رضی، ترجمه سیدجعفر شهیدی، انتشارات علمی فرهنگی، 1387

3. مرتضی مطهری، "آشنایی با علوم اسلامی" (انتشارات صدرا چاپ ششم: تابستان 1368)

4. الشافی فی العقاید و الاخلاق و الاحکام، فیض کاشانی، لوح محفوظ، 1387

برای مطالعه بیشتر:

1. شهید مطهری، مرتضی، مجموعه آثار،ج3

2. محمدرضایی، محمد، الهیات فلسفی، قم، بوستان کتاب، 1383

3. عبدالله جوادی آملی، تبیین براهین اثبات خدا (قم، اسراء، 1375)

4. جعفر سبحانی، مدخل مسائل جدید در علم کلام  (قم، موسسه امام صادق(ع))

5. آموزش فلسفه، محمد تقی مصباح یزدی، تهران، انتشارات امیرکبیر