1) غار هامپوئيل (كبوتر ) - مراغه
- غار كبوتر مراغه كه در اصطلاح محلي به غار هامپوئيل معروف است در 15كيلومتري جنوب شرقي مراغه واقع شده است.
 

اين غار در كمره كوهي صخره اي، رو به جنوب قرار گرفته است و از بستر رودخانه موردي چاي حدود 1600 متر ارتفاع دارد. دهانه غار 8 متر است و ارتفاعش به 25 تا 40 متر مي رسد. طول و عرض ميدان اول غار تقريباً 40 در 60 متر است. در ابتداي ورود به غار، كتيبه اي به زبان روسي ديده مي شود كه تاريخ آن مربوط به سال 1925 ميلادي است.
 

اهميت غار كبوتر به خاطر وجود چاه هاي عميق و مخوفي است كه به صورت تندره هاي سنگي و تالارهاي بزرگ ديده مي شود. اين غار بيش از غارهاي ديگر مورد توجه غارشناسان، محققان و كوهنورداني است كه همه ساله براي بازديد از آن به اين منطقه سفر مي كنند.
 

از دهانه غار كه وارد مي شويم به محوطه وسيعي مي رسيم كه در سقف آن دو حفره جالب توجه وجود دارد. در قسمت شمال شرقي انتهاي ميدان اول، راهرويي بسيار تنگ وجود دارد كه راه ورود به ميدان دوم است. در ميدان دوم، چهارراه وجود دارد كه دو راه به ميدان اول، يكي به سمت داخل غار و راه بعدي كه راهروي تنگي است به محوطه ديگري در جنوب شرقي غار باز مي شود.
 

در سمت شمالي و شمال شرقي ميدان دوم، چهار حفره و فرورفتگي گود به چشم مي خورد كه نشان دهنده وجود چهار حلقه چاه عميق است. همه ساله تغييرات زيادي در داخل غار اتفاق مي افتد. تغيیرات عمده ميدان اول و دوم از نظر زمين شناسي پيدايش خاكستر است كه گاهي تا قوزك پا و حتي تا زانو مي رسد. داخل چاه هاي متعدد غار، دو سفره آب وجود دارد كه يكي به علت ريزش از بين رفته، ولي در چاه ديگر آب وجود دارد و صداي جريان آن از بالا به گوش مي رسد. در اطراف چاه ها و ديواره ها و سقف ميدان دوم رسوبات آهكي و استلاكتيت، مناظر جالب توجه و زيبايي به وجود آورده است. هواي غار بسيار مرطوب است و در انتهاي آن به خصوص در كنار چاه سوم و چهارم هواي كافي وجود ندارد و براي رسيدن به كنار چاههاي غار، بدون تجهيزات كافي مانند طناب، نورافكن، وسايل ايمني، كپسول هوا و راهنما امكان پذير نيست.
 

غار منحصر به فرد  وفوق العاده زیبا ودر عین حال مخوف و وحشتناک هامپوئیل که نه تنها در ایران بلکه در جهان حرف اول را میزند بطوریکه همتای این غار فقط در ایالت کالیفورنیای آمریکا میباشد که هنوز این غار بطور کامل شناسایی نشده و احتمال میرود که تا به حال فقط 50%از غار شناسایی شده باشد.
 

"هامپا کهول" ، "هامبا کهول" ،"هامپوئیل" ، "هنگ کهول" ، "هامپو هول" ، "همپوهول" همگی نامی برای یک غار است که ریشه در زبان سانسکریت دارد و وقتی با زبان آذری تلفظ شده و با خط عربی نوشته می شود به چنین چیزی تبدیل می شود. شاید برای راحت شدن از این مسئله بغرنج عده ای از رنج خود کاسته و نام "کبوتر" بر این غار نهاده اند. غافل از اینکه چنین نامی به تنهایی خود میراثی ارزشمند و قابل اعتناست و برای نگهداری و محافظت از آن باید همتی ویژه بکار بست.درمقاله ای تحقیقی نوشته آقای "جوادمفرد کهلان" به عنوان محقق تاریخ ایران باستان که با موضوع تعیین زمان زرتشت در شاهنامه و کتب پهلوی نوشته شده آمده است :((یکی دیگر از فرمانرواهای اوستایی که از آن در شاهنامه نام برده شده است هوم عابد است. کار تاریخی مهمی که به وی منسوب است همانا دستگیری افراسیاب (مادیای اسکیتی، قاتل فرائورت/ سیاوش) در سواحل شرفی دریاچهً اورمیه ، به نزدیکی آتشکدهً آذر گشنسب شهر رغهً زرتشتی (مراغه) است که در شاهنامه و اوستا انعکاس یافته است. لابد همین امر باعث تّقرب وی به مقام ساتراپی نواحی شمال غربی فلات ایران و دامادی آستیاگ پسر کیاخسار گردیده است. فردوسی مکان دستگیری افراسیاب توسط هوم عابد را در قصر زیر زمینی وی (" معبد مهر" قصبهً ورجوی مراغه) یا غار آهکی معروف کبوتر مراغه (هنگ کهول) ذکر می نماید:
وزان پس چنان بد که افراسیاب*همی گشت هرجای بی خورد و خواب*نه ایمن به جان و ونه تن سودمند*همیشه هراسان ز بیم گزند*همی از جهان جایگاهی به جست*که باشد به جان ایمن و تندرست*به نزدیک بردع یکی غار دید*سر کوه غار از جهان نا پدید*ندید از برش جای پرواز باز*نه زیرش پی شیر و جای گراز*زهر شهر دور و به نزدیک آب*که خوانی همی هنگ افراسیاب
این غاربا قدمت 150 تا 200 میلیون سال و با داشتن مناظر طبیعی یکی از شگفتی‌های آفرینش در مراغه و هم‌سن با غار علی صدر همدان است و  دومین غار خاکستری از نظر وسعت و قدمت در جهان به شمار می‌رود به سبب وجود فسیل‌های حلزونی در بستر سنگ‌های رودخانه و آثار بی شمار دوران مختلف زمین‌شناسی، یکی از منابع مهم تحقیقاتی و مطالعاتی زمین‌شناسان در منطقه به شمار مى رود .
 

این غار در کمرهٔ‌  کوهى صخره‌اى،  رو به جنوب قرار گرفته  است و از بستر رودخانهٔ  مردى چاى  حدود ۱۶۰۰    متر ارتفاع  دارد. دهانهٔ‌ غار ۸ متر است و ارتفاعش به ۲۵ تا ۴۰ متر مى‌رسد. طول و عرض میدان  اول غار تقریباً ۴۰ تا۶۰ متر است که مساحت 2400متری را تشکیل میدهد. در ابتداى ورود به غار، کتیبه‌اى به زبان روسى دیده مى‌شود که تاریخ  آن مربوط به سال ۱۹۲۵ میلادى است.
در ابتدای ورودی غار میدان بزرگی وجود دارد که سقف آن لانهٔ کبوتران است. پس از تونل کم‌ارتغاعی که در سمت راست قرار دارد، میدان نسبتاً بزرگ دیگری نیز وجود دارد. در سمت شمالی و شمال شرقی میدان دوم، چهار حفره و فرورفتگی گود به چشم می خورد که نشان دهنده وجود چهار حلقه چاه به عمق تقریبی 10 تا 1۲ متر است که چاه های 1 و 2 در پائین به هم متصل و به همان جا محدودند. ولی چاه های 3 و 4 در عین اتصال به هم در زیر امتداد دارند. در این میدان صخره‌های بزرگی دیده می‌شود که تا خردادماه به‌دلیل ریزش آب‌های زیرزمینی سطح آن‌ها لغزنده بوده و عبور از آن‌ها احتیاط زیادی را می‌طلبد. سپس این میدان بزرگ به اتاق‌های بزرگ و در نهایت به تونل‌های باریکی ختم می‌شود. در سقف اتاق‌ها زمانی  صدها خفاش به‌حال آویزان دیده می‌شدند که با هماهنگی خاصی به‌طور موزون در نوسان بودند ولی حال بعلت رفت وآمد های زیاد  داخل غار جایی برای خفاشان نماند  وکم کم جای خودشان را به انسانها   دادند وخودشان در دل تاریکیهای چاهها کم شدند.
 

در این غار تالارهای و معابر جالب وجود دارند که هر کدام با اسمی توسط غارنوردان تبریز و مراغه ای نام گذاری شده که به طور مثال میتوان به تالار غمگین، تالار معبد، چاه و تالار خفاش، تالار آینه، حوض کوثر، پیست اسکی، چاه داوود و ... اشاره کرد.
همه ساله تغییرات زیادی در داخل غار اتفاق می افتد. تغییرات عمده میدان اول و دوم از نظر زمین شناسی پیدایش خاکستر است که گاهی تا قوزک پا و حتی تا زانو می رسد. داخل چاه های متعدد غار، دو سفره آب وجود دارد که یکی به علت ریزش از بین رفته، ولی در چاه دیگر آب وجود دارد و صدای جریان آن از بالا به گوش می رسد. در اطراف چاه ها و دیواره ها و سقف میدان دوم رسوبات آهکی ، مناظر جالب توجه و زیبایی به وجود آورده است. هوای غار بسیار مرطوب است و در انتهای آن به خصوص در کنار چاه سوم و چهارم هوای کافی وجود ندارد و برای رسیدن به کنار چاههای غار، بدون تجهیزات کافی مانند طناب، نورافکن، وسایل ایمنی، کپسول هوا و راهنما امکان پذیر نیست.
 

بگفته  محققین وغار نوردانی که تا به حال توا نسته اند از چاه های مخوفیکه به  گفته خودشان چاه اولی از بالا بترتیب با عمق 12 متر ودومی به عمق 60 متر و سومی به عمق 100متر  را پشت سر گذاشته وبه تالار آیینه راه یابند تالاری که وقتی به سقفش نور میافتد مثل آیینه نور رامنعکس میسازد.
و وقتی از آنهم پا را فراتر می نهی  به چشمه زلالی میرسی که خروجی آب هنوز بر کسی مشخص نیست و کشفیات غارنوردان در اینجا خاتمه مییابد وهنوز کسی پیدا نشده پا را  از این جلوتر بگذارد و منطقه جدیدی را از این غار که هنوزپای جنبنده ای به آنجا نرسیده را کشف کند  وعلت آنهم بیشتر بخاطر کمبود اکسیژن در محل و طویل بودن راه میباشد .
بگفته  غار نوردانی که دل را به دریا زده وتاتوان داشتند به جلو حرکت کرده وبدون لحظه ای استراحت توانسته انداین مسیر را درعرض 9ساعت راهپیمایی طی کنند  .
وهمچنین اگر ازافراد محلی احوالات این غار  را جویا شوی داستانهای تخیلی زیادی را میشنوی  از جمله اینکه  میگن یکی عصایش در چاه غار میافتد بعداز 8 ماه که به کربلا سفر میکند عصایش را آنجا  مییابد که دوره گردی از اب فرات گرفته بوده و........
 

2) غار قدمگاه -  آذرشهر
در نزدیکی روستای قدمگاه (بادامیار) واقع در جنوب شهرستان آذرشهر قرار داشته و احتمالا متعلق به دوره پیش از اسلام است. مقطع فضای غار زیرزمینی دایره شکل است و قطری برابر 15 متر دارد.
 

دالانی به طول 9 متر و عرض و ارتفاع 5/1 و 5/2 متر است که به دهلیز وسیعتری به طول 5/4 متر و عرض20/3 متر و ارتفاع 5/2 تا 4 متر می پیوندد. سپس این دهلیز به فضای گنبدی شکل غار باز می شود. این فضا از کف تا پنجره نورگیر و سقف 12 متر ارتفاع دارد.
اين غار در نزديکى روستاى قدمگاه (باداميار) در جنوب آذرشهر قرار دارد.
 

فضاى غار زيرزمينى دايره شکل است و قطرى برابر ۱۵ متر دارد. دالانى به طول ۹ و عرض ۱/۵ و ارتفاع ۲/۵ متر به دهليزى وسيع‌تر به طول ۴/۵ و عرض ۳/۲۰ و ارتفاع ۲/۵ تا ۴ متر مى‌پيوندد. سپس اين دهليز به فضاى گنبدى شکل غار باز مى‌شود. اين فضا از کف تا پنجرهٔ نورگير سقف ۱۲ متر ارتفاع دارد.
 

محراب غار ( يا مسجد) با مقرنس‌هاى آويخته که به دورهٔ صفوى تعلق دارد به نحوى احداث شده که گمان مى‌رود در زمانى نزديک‌تر تعبيه شده باشد. مى‌توان فرض کرد که اين فضا براى مقاصد مذهبى ساخته نشده باشد. يعنى نه مسجد بوده است و نه مقبره. ظاهراً اين غار و دخمه را بعداً با تعبيهٔ‌ محرابى که روى به قبله دارد به صورت عبادتگاه اسلامى در آورده‌اند. بنابراين ممکن است زمان احداث اين بنا بسيار دور باشد و کاربرد ديگرى جز مسجد داشته است. به احتمال زياد اين بنا پيش از اسلام ساخته شده است.
 

در حال حاضر مردم روستاهاى همجوار مراسم مذهبى ماه‌هاى رمضان و محرم را در آنجا برگزار مى‌کنند و نذورات خود را در کنار اين مسجد قديمى به جا مى‌آورند.
لیلة القدر - حسین شاهد خطیبی
 

3) غار اسكندر - بستان آباد
غار اسكندر به فاصله 30 كيلومتري تبريز در روستاي سعيد آباد واقع شده و دسترسي به آن از طريق جاده ترانزيتي تبريز- تهران ميسر است. عرض دهانه اين غار حدود 5 متر و ديواره هاي داخل آن داراي استلاكتيت هاي جالب توجهي است.
 

برای رسیدن به غار بهترین راه  از سه راهی اهر به طرف اهر حرکت کنید و  بعد از شش کیلومتر در سمت راست تابلوی روستای طویقون را  سمت روستای سعید آباد ادامه دهید. پس از گذشتن از روستاهای گوار و ملکیان - نرسیده به روستای اسکندر یک جاده فرعی از جاده اصلی به سمت چپ که راه ماسه شویی است منشعب می شود.
 

از این جاده حدود یک کیلومتر جلوتر راه خاکی به سمت راست وجود دارد که از دور کانکس سفید رنگ یک شرکت معدنی به چشم می خورد. درون غار تالاری نسبتا" بزرگ وجود دارد. اطراف غار را جویندگان اشیا عتیقه کنده اند و در انتهای غار دالانی تاریک وجود دارد که بوی گاز  گوگرد از نزدیکی آن قابل استشمام است.
 

4) غار آهکی آقبلاغ - بستان آباد
اين غار در قسمت جنوبي روستاي قره چمن از توابع شهرستان بستان آباد واقع شده و از نوع غارهاي استلاكتيت است. عرض دهانه غار حدود 2 متر است و دسترسي به آن از روستاي قره چمن امكان پذير است. غار زيباي آغ بولاق مورد توجه و بازديد كوهنوردان علاقه مند است.
 

از مکانهای دیدنی و بکر روستای آقبلاغ (آغبلاق) دامنه های سرسبز و چشم انداز زیبا – آب و هوای صاف و تمیز – آب معدنی روستای آقبلاغ که از داخل غار بیرون می آید. می باشد
 

غار آقبلاغ:
آدرس کامل غار اقبلاغ : ایران- آذربایجان شرقی – مابین هشترود و قره چمن – روستای آقبلاغ مهمان – ورودی روستای اقبلاغ  –  در بالای کوه کچل (کچل داغ)
در 18 کیلومتری شمال شرقی شهرستان هشترود در قسمت جنوبی روستای آقبلاغ از سلسله ارتفاعات منفرد روبروی ارتفاعات بزغوش قرار دارد .
 

این غار در ارتفاع 1960 متر از سطح دریاهای آزاد قرار گرفته است در فصل بهار و تابستان چشم انداز طبیعی و زیبای منطقه به حدی دیدنی و جذاب است که روح هر بیننده از دیدن آن شاد میگردد .
در داخل اطاقک غار چندین قبر حفاری شده توسط افراد غارتگر اموال فرهنگی و استخوانهای پوسیده مردگان و ظروف شکسته سفالی نمایان است اجساد مردگان را مثل اینکه در داخل کوزه های سفالی دفن کرده بودند .
 

عرض دهانه غار حدود 2 متر می‌باشد و دسترسی به آن از این روستا امكان پذیر است. غار زیبای آغ بولاق مورد توجه و بازدید كوهنوردان علاقه‌مند است و از نوع غارهای استلاكتیت است.وتا حالا هیچ کس نتوانسته به انتهای غار برود چون در داخل غار سالنهای متعددی وجود دارد
طبق نظر کارشناسان میراث فرهنگی ظروف مربوط به دوره اشکانیان و مطالعات باستانشناسی در آن دوره مردگان را با لوازم  تدفین در تابوتهای سفالی دفن کرده بودند.
در قسمت پایینی کوه قبرستان روستا واقع گردیده و کنار جاده اصلی قرار گرفته است.
در سالهای اخیر اقداماتی از قبیل لایروبی و باز کردن دهانه غار از نیم متر به دو متر و ایجاد پارکینگ در پایکوه و تبلیغ در صدا وسیما انجام گرفته ولی با توجه به ارزش غار آهکی آقبلاغ جوابگو نیست.
 

افسانه غار آقبلاغ - بستان آباد
افسانه ای از قدیم وجود دارد که حاکی آز آن است که در قدیم یک راس گاو به داخل غار می رود و پس از هفت سال با هفت گوساله یا گاو از غار بیرون می آید که به نظر من افسانه ای بیش نیست چون اولا دهانه غار احتمالا در قدیم هم تنگ بوده و تا چندین سال قبل که آنرا با انفجار دینامیت بزرگش کردند. دوماً در داخل غار غذا برای هفت گاو وجود ندارد . سوماً یک گاو ماده نمی تواند بدون وجود گاو نر تولید مثل کند که این گاو هفت بچه را بدون گاو نر بدنیا آورده است.
همچنین این غار در قدیم به عنوان پناهگاهی برای بلایای طبیعی و انسانی به شمار می آمد