اخبار قرآنی 20 مرداد

گروه اقتصاد: كتاب «موضوع‌شناسی ربا در پديده‌ای به نام بانك»(با استفاده از رويكرد سيستمی)، به اهتمام اصغر آقامهدوی از سوی انتشارات دانشگاه امام صادق(ع) منتشر شد.

به گزارش خبرگزاری قرآنی ايران (ايكنا)، نگارندگان در اين تحقيق پس از كشف وجه ظالمانه بودن «ربا»، به شناسايی ربوی بودن يا نبودن فعاليت‌های آن بر اساس شناخت ماهيت ربا پرداخته‌اند. بر همين اساس مؤلفان در اين تحقيق در پی ‌آن هستند تا اصل اين مسئله را به خوبی بازشناسی، نظريات توجيهی مدافعين آن را در طول تاريخ شناسايی و وجوه را بر اساس آيات و روايات مورد بررسی قرار دهند و سپس تحقق يا عدم تحقق آن را در بانك و فعاليت‌های متعدد آن ارزيابی كنند.

بنابر اين گزارش، اين كتاب از پنج فصل تشكيل شده است: در فصل اول با عنوان «كليات» ابتدا مروری بر اصول و روابط حاكم بر سيستم‌ها صورت گرفته است و در آن در مورد گزاره‌های كشفی و اعتباری ـ امور عينی و ذهنی ـ منطق كشفيات و اعتباريات، سيستم، تعريف، اصول و اركان آن، عدالت و نظم، عدالت سيستمی و ظلم سيستمی بحث شده است و در ادامه، به شناسايی اصول و روابط حاكم بر نظام اقتصادی اسلام پرداخته شده است.

بر همين اساس، در اين قسمت در مورد فقه با رويكرد سيستمی، طراحی يك نظام (سيستم) فقهی متناسب با آينده مطلوب، اصول موضوعه سيستم، مدل مطلوب نظام حقوق اقتصادی اسلام، اصول موضوعه سيستم حقوق اقتصادی اسلام و اركان نظام حقوق اقتصادی اسلام بحث شده است.

در فصل دوم با عنوان «تبيين ربا بر اساس آيات، روايات و آرای فقها» در مورد ربا در لغت، حرمت ربا، موارد استثنای حرمت ربا،‌ موارد ربا، قرض، بيع ربوی، ربا در ساير معاملات و فلسفه تحريم ربا بحث و بررسی شده است. در فصل سوم با عنوان «تحليل مفهومی بهره در نظريات متفكرين غربی از ديرباز تا سوسياليزم» نيز نويسنده در مورد سرمايه و پديده‌ی بهره، كنجكاوی بشر در پديده‌ بهره و كنكاش مسئله بهره در تاريخ بحث كرده است.

در ادامه اين فصل نيز درباره دوره تسلط مفهوم بهره قراردادی و شكل‌گيری مفهوم بهره طبيعی و نظريات مربوط به آن از فيزيوكراسی تا سوسياليزم بحث شده و در فصل چهارم با عنوان «بررسی ربا بر اساس رويكرد سيستمی در روابط خارج و داخل بانك» به موضوعاتی چون ربا در خارج از بانك، ماهيت ربا و ربا در فعاليت‌های بانك بحث پرداخته شده است.

فصل پنجم با عنوان «خلاصه و نتيجه‌گيری» به ارائه يافته‌های تحقيق اختصاص يافته است كه برخی از آنها عبارتند از: 1. قوانين حاكم بر مجموعه‌های سيستمی با قوانين حاكم بر مجموعه‌های غير سيستمی متفاوت است . به‌عنوان نمونه اثر حاصل از يك سيستم مجموع آثار اجزاء آن نيست؛ بلكه اثری جديد است كه در نتيجه پردازشی كه بر روی آنها در محيط سيستم صورت می‌گيرد‌، به دست می‌آيد.

2. بانك يك سيستم است؛ زيرا سرمايه حاصل از فعاليت‌های بانك، عبارت از مجموع سرمايه‌های مشتريان و صاحبان بانك نيست. بلكه بانك ـ به‌واسطه انجام پردازشی موفق بر اجزای خود يعنی سرمايه مشتريان و صاحبان بانك ـ خالق سرمايه‌ای جديد می‌شود كه مالكيت آن به نحو اشاعه بين مشتريان و صاحبان و دولت به نمايندگی از همه آحاد جامعه است. فعاليت سپرده‌گذاری مشتريان‌، تابع هيچ‌يك از عقود معين نيست‌؛ بلكه تابع عقدی جديد با آثاری جديد است.

3. ربا مطلق سود در معاملات نيست؛ بلكه سودی ظالمانه است و وجه ظالمانه بودن آن در كشف ارزش زمانی اموال است كه تابع ارزش ذاتی مال است و چون مالكيت مال در عقدی مثل قرض به قرض‌گيرنده منتقل می‌شود، ارزش زمانی آن نيز به او منتقل می‌شود. لذا اخذ آن توسط قرض‌دهنده‌، ظلمی آشكار است؛ اين ظلم در عقد بيع نسيه منتفی است، ‌زيرا مالكيت ثمن و نيز ارزش اضافی آن در اين عقد به بايع انتقال داده می‌شود‌.

4. اجرای صحيح دستورات الهی دين مبين اسلام به صفر شدن ارزش زمانی كالاها در جامعه اسلامی منجر می‌شود كه يك مزيت رقابتی بزرگ اقتصادی محسوب می‌شود.

5. بانك‌ها می‌توانند متعهد شوند كه بخشی از سرمايه مخلوق حاصل از سيستم بانك را به مشتريان سپرده‌گذار خود پرداخت كنند. اين سود هيچ ارتباطی با ارزش زمانی سرمايه سپرده‌گذاران ندارد تا ربا باشد. بخش‌های ديگر اين سود در مالكيت دولت و مؤسسين بانك باقی می‌ماند. مشتريان سپرده‌گذار می‌توانند در شرايط مساوی از اولويت دريافت وام و تسهيلات بانكی برخوردار شوند؛ در اين‌صورت اخذ مبلغ اضافی تضمينی به نسبت وام دريافتی از آنان موجد اشكال ربا نيست‌.

6. رابطه بانك با وام‌گيرندگان در غير از موارد مشاركت مستقيم‌، تابع عقد قرض است؛ ولذا هرگونه اخذ تضمين پرداخت مازاد بر اصل وام، موجب ربا شده و ظالمانه است. ظلم عملی متنافر با احساسات انسانی است كه موجبات كاهش انگيزه‌های فردی و اجتماعی او را فراهم می‌آورد‌. همان‌گونه كه در جامعه طبيعی افراد حقيقی موصوف به عدل و ظلم می‌شوند، در جامعه مدنی، اشخاص حقوقی نيز به اين اوصاف می‌شوند. در اين‌صورت بانك، از رابطه «ظلم سيستمی» در جامعه مشتريان خود برخوردار می‌شود و اثرات چنين ظلمی در اين تحقيق مورد بحث و تحقيق واقع شده است‌.

7. بانك‌ها می‌توانند در قبال ارائه خدمات خود، مبلغ ثابتی را به‌عنوان كارمزد دريافت كنند. وجه اين كارمزد‌ها می‌تواند در قبال ارائه خدماتی از قبيل مشاوره‌های سرمايه‌گذاری نيز باشد به شرط آنكه وام گيرندگان در استفاده از اين خدمات مختار باشند‌. جواز متعهد نمودن آنان به استفاده از اين خدمات به‌عنوان شرط ضمن عقد نيز خالی از وجه نيست به شرط آن‌كه مبلغ كارمزد ثابت بوده و لزوما نسبتی با ميزان وام دريافتی نداشته باشد.

يادآور می‌شود، در اين كتاب همچنين آثاری به قلم سعيد رجحان و كامران ندری نيز درج شده است.

«موضوع‌شناسی ربا در پديده‌ای به نام بانك با استفاده از رويكرد سيستمی» به اهتمام اصغر آقامهدوی، در 248 صفحه، به قيمت 50 هزار ريال، در قطع رقعی (شوميز) برای نخستين بار از سوی انتشارات دانشگاه امام صادق(ع) منتشر شد.